મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.4

શ્6: શ્રીવસિષ્ઠઃ ઇન્દ્રિયગ્રામસઙ્ગ્રામસેતુના ભવસાગરઃ ।
તીર્યતે નેતરેણેહ કેનચિન્ નામ કર્મણા ॥

શાસ્ત્રસત્સઙ્ગમાભ્યાસૈઃ સવિવેકો જિતેન્દ્રિયઃ ।
અત્યન્તાભાવમ્ એવાસ્ય દૃશ્યૌઘસ્યાવગચ્છતિ ॥

એતત્ તે કથિતં સર્વં સ્વરૂપં રૂપિણાં વર ।
સંસારસાગરશ્રેણ્યો યથાયાન્તિ પ્રયાન્તિ ચ ॥

બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન મનઃ કર્મદ્રુમાઙ્કુરમ્ ન્17, શ્1, શ્3, શ્6: °આઙ્કુરઃ ।
તસ્મિંશ્ છિન્ને જગચ્છાખશ્ છિન્નઃ કર્મતરુર્ ભવેત્ ॥

મનઃ સર્વમ્ ઇદં રામ તસ્મિન્ન્ અન્તશ્ ચિકિત્સિતે ।
ચિકિત્સિતો ઃયં સકલો જન્મજાલમયો ભવઃ ॥

તદ્ એતજ્ જાયતે લોકે મનો મલલવાકુલમ્ ।
મનસો વ્યતિરેકેણ દેહઃ ક્વ કિલ દૃશ્યતે ॥

દૃશ્યાત્યન્તાસમ્ભવનમ્ ઋતે નાન્યેન હેતુના ।
મનઃપિશાચઃ શ્6: °શાચઃ; ન્17: °શાચ પ્રશમં યાતિ કલ્પશતૈર્ અપિ ॥

એતચ્ ચ સમ્ભવત્ય્ એવ મનોવ્યાધિચિકિત્સને ।
દૃશ્યાત્યન્તાસમ્ભવાત્મ પરમૌષધમ્ ઉત્તમમ્ ॥

મનો મોહમ્ ઉપાદત્તે મ્રિયતે જાયતે પુનઃ ।
કસ્યચિત્ તુ પ્રસાદેન બધ્યતે મુચ્યતે પુનઃ ॥

સ્ફુરતીત્થં જગત્ સર્વં ચિત્તે મનનમન્થરે ।
શૂન્ય એવામ્બરે સ્ફારે ગન્ધર્વાણામ્ પુરં યથા ॥

મનસીદં જગત્ કૃત્સ્નં સ્ફારં સ્ફુરતિ ચાસ્તિ ચ ।
પુષ્પગુચ્છ ઇવામોદસ્ તત્સ્થસ્ તસ્માદ્ ઇવેતરઃ ॥

યથા તિલકણે તૈલં ગુણો ગુણિનિ વા યથા ।
યથા ધર્મિણિ વા ધર્મસ્ તથેદમ્ મનસિ સ્થિતમ્ ॥

યથામ્ભસિ તરઙ્ગૌઘ ઇન્દૌ દ્વીન્દુભ્રમો યથા ।
મૃગતૃષ્ણા યથા તાપે સંસારશ્ ચિત્તકે તથા ॥

રશ્મિજાલં યથા સૂર્યે યથાલોકશ્ ન્17: °આલ્(એ)*ઓ*° ચ તેજસિ ।
યથૌષ્ણ્યં ચિત્રભાનૌ ન્17: °ઔર્ષ્ણ્યં °(મ્)*ભ્*આનૌ ચ મનસીદં તથા જગત્ ॥

શૈત્યં યથૈવ તુહિને યથા નભસિ શૂન્યતા ।
યથા ચઞ્ચલતા વાયૌ મનસીદં તથા જગત્ ॥

મનો જગજ્ જગદ્ અખિલં તથા મનઃ પરસ્પરં ત્વ્ અવિરહિતં સદૈવ હિ ।
તયોર્ દ્વયોર્ મનસિ નિરન્તરં ક્ષતે ક્ષતં જગન્ ન તુ જગતિ ક્ષતે મનઃ ॥