મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.3

મહાપ્રલયસર્ગાદૌ પ્રથમો ઃસૌ પ્રજાપતિઃ ।
સ્મૃત્યાત્મા જાયતે સર્ગે સ્મૃત્યાત્મૈવ તતો જગત્ ॥

મહાપ્રલયસર્ગાદાવ્ એવમ્ એતદ્ રઘૂદ્વહ ।
સ્મૃત્યાત્મૈવ ભવત્ય્ આદૌ પ્રથમો ઃસૌ પ્રજાપતિઃ ॥

તત્સઙ્કલ્પાત્મ ચ જગત્ સ્મૃત્યાત્મૈવમ્ શ્6: °આત્મવમ્ ઇદં તતઃ ।
ઇતિ સઙ્કલ્પનગરં સ્થિતમ્ પૂર્વપ્રજાપતેઃ ॥

ઇતિ સ્થિતે ઃપિ સા રામ તસ્ય પૂર્વપ્રજાપતેઃ ન્17, શ્6: °પતે ।
સ્થિતિર્ ન સમ્ભવત્ય્ એવ નભસીવ શ્1, શ્3: નભસીવ; ન્17, શ્6: નભસ્ય્ એવ મહાદ્રુમઃ ॥

ન સમ્ભવતિ કિમ્ બ્રહ્મન્ સર્ગાદૌ પ્રાક્તની સ્મૃતિઃ ।
મહાપ્રલયસમ્મોહૈર્ ન્17: °પ્ર્(ય)અલય° નશ્યતિ પ્રાક્સ્મૃતિઃ કથમ્ ॥

પ્રાઙ્મહાપ્રલયે પ્રાજ્ઞ પૂર્વે બ્રહ્માદયઃ પુરા ।
કિલ નિર્વાણમ્ આયાતાસ્ તે ઃવશ્યમ્ બ્રહ્મતાં ગતાઃ ॥

પ્રાક્તન્યાઃ કઃ સ્મૃતેસ્ સ્મર્તા તસ્માત્ કથય સુવ્રત ।
સ્મૃતિર્ શ્3: સ્મૃતિર્; ન્17, શ્1, શ્6: સ્મૃતિ° નિર્મૂલતાં યાતા સ્મર્તુર્ મુક્તતયા યતઃ ॥

અતઃ સ્મર્તુર્ અભાવે સા સ્મૃતિઃ કોદેતુ કિં કથમ્ ।
અવશ્યં હિ મહાકલ્પે સર્વે મોક્ષૈકભાગિનઃ ॥

નાનુભૂતે ઃનુભૂતે ચ સ્વતશ્ ચિદ્વ્યોમ્નિ યા સ્મૃતિઃ ।
સા જગચ્છ્રીર્ ઇતિ પ્રૌઢા દૃશ્યાભાવે હિ ચિત્પ્રભા ॥

ભાતિ સંવિત્પ્રભૈવાચ્છમ્ અનાદ્યન્તાવભાસિની ।
યત્ તદ્ એતજ્ જગદ્ ઇતિ સ્વયમ્ભૂર્ ઇતિ ચ સ્થિતમ્ ॥

અનાદિકાલસંસિદ્ધં યદ્ ભાનમ્ બ્રહ્મણો નિજમ્ ।
સ આતિવાહિકો દેહો વિરાજો જગદાકૃતિઃ ॥

પરમાણાવ્ ઇદમ્ ભાતિ જગત્ સભુવનત્રયમ્ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યદિનરાત્રિક્રમાન્વિતમ્ ॥

પરમાણુમ્ પ્રતિ તતસ્ તસ્યાન્તસ્ શ્6: તસ્યાંતસ્યાન્તસ્ તાદૃગ્ એવ ચ ।
ભાતિ ભાસ્વરિતાકારં શ્1, શ્3, શ્6: ભાસ્વરિતા°; ન્17: ભાસુરિતા° તાદૃગ્ગિરિકુલાવૃતમ્ ન્17, શ્1, શ્3, શ્6: °કુલમ્ પુનઃ ॥

તત્રાપિ તાદૃગાકારમ્ એવમ્ પ્રત્ય્ અણુમ્ આતતમ્ ।
દૃશ્યમ્ આભાતિ ભારૂપમ્ એતદ્ અઙ્ગ ન વાસ્તવમ્ ॥

ઇત્ય્ અસ્ત્ય્ અન્તો ન સદ્દૃષ્ટેર્ અસદ્દૃષ્ટેશ્ ચ વા ક્વચિત્ ।
અસ્યાસ્ ત્વ્ અભ્યુદિતમ્ બુદ્ધમ્ અબુદ્ધમ્ પ્રતિ વાનઘ ॥

બુદ્ધમ્ પ્રતીદમ્ બ્રહ્મૈવ કેવલં શાન્તમ્ અવ્યયમ્ ।
અબુદ્ધમ્ પ્રતિ તુ દ્વૈતમ્ ભાસુરમ્ ન્17: ભાસુરમ્; શ્6: ભાસ્વરમ્ ભુવનાન્વિતમ્ ॥

યથેદમ્ ભાસુરમ્ ભાતિ જગદ્ અણ્ડકજૃમ્ભિતમ્ ।
તથા કોટિસહસ્રાણિ ભાન્ત્ય્ અન્યાન્ય્ ન્17: °અન્ય્*આ*° અપ્ય્ અણાવ્ અણૌ ॥

યથા સ્તમ્ભે પુત્રિકાન્તસ્ તસ્યાશ્ ચાઙ્ગેષુ પુત્રિકા ।
તસ્યાશ્ ચ પુત્રિકાસ્ત્ય્ અઙ્ગે તથા ત્રૈલોક્યપુત્રિકા ॥

ન ભિન્ના ન ચ સઙ્ખ્યેયા યથાદ્રૌ પરમાણવઃ ।
તથા બ્રહ્મબૃહન્મેરૌ ત્રૈલોક્યપરમાણવઃ ॥

સૂર્યૌઘાંશુષ્વ્ અસઙ્ખ્યાતું શક્યન્તે લઘવો ન્17: લ્(આ)અઘ° ઃણવઃ ।
નાનાદ્યન્તાશ્ ચિદાદિત્યે શ્6: °આદિત્યે; ન્17: °આદિત્યો ત્રૈલોક્યપરમાણવઃ ॥

યથાણવો વહન્ત્ય્ અર્કદીપ્તિષ્વ્ અપ્સુ રજઃસુ ચ ।
તથા વહન્તે ચિદ્વ્યોમ્નિ ત્રૈલોક્યપરમાણવઃ ॥

શૂન્યાનુભવમાત્રાત્મ ભૂતાકાશમ્ ન્17: °આનુભ્(આ)અવ° ઇદં યથા ।
સર્ગાનુભવમાત્રાત્મ ન્17: સર્ગાનુ°; શ્6: સર્વાનુ° ચિદાકાશમ્ ઇદં તથા ॥

સર્ગસ્ તુ સર્ગશબ્દાર્થતયા બુદ્ધો નયત્ય્ અધઃ ।
સ બ્રહ્મશબ્દાર્થતયા બુદ્ધઃ શ્રેયો ભવત્ય્ અલમ્ ॥

વિજ્ઞાનાત્મા શાસિતા વિશ્વબીજમ્ બ્રહ્મૈવાદ્યં સ્વં ચિદાકાશમાત્રં ।
તસ્માજ્ જાતં યત્ તદ્ એવેતિ વેદ્યં વિદ્ધિ સ્વાન્તર્ બોધસમ્બોધમાત્રમ્ શ્6: °સમ્બોધ°; ન્17: °સમ્ભોધ° ॥