મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.2

અથૈતદભ્યુપગમે વચ્મિ વેદ્યવિદાં વર ।
સમસ્તકલનાતીતે મહાચિદ્વ્યોમ્નિ નિર્મલે ॥

જગદાદ્યઙ્કુરસ્ તત્ર યદ્ય્ અસ્તિ તદ્ અસૌ તદા ।
કૈર્ ઇવોદેતિ કથય કારણૈઃ સહકારિભિઃ ॥

સહકારિકારણાનામ્ અભાવે વાઙ્કુરોદ્ગતિઃ ।
વન્ધ્યાકન્યા ચ દૃષ્ટેહ ન કદાચન કેનચિત્ ॥

સહકારિકારણાનામ્ અભાવે યચ્ ચ વોદિતમ્ ન્17: વ્(એ)*ઓ*દિ° ।
મૂલકારણમ્ એવાત્મા તત્ સ્વભાવે સ્થિતં તથા ॥

સર્ગાદૌ સર્ગરૂપેણ બ્રહ્મૈવાત્મનિ તિષ્ઠતિ શ્6: °ષ્ઠ°; ન્17: °ષ્ટ° ।
યથાસ્થિતમ્ અનાકારં ક્વ જન્યજનકક્રમઃ ॥

અથ પૃથ્વ્યાદયો ઃન્યે વા કુતો ઃપ્ય્ આગત્ય કુર્વતે ।
સહકારિકારણત્વં તત્ પૂર્વૈવાત્ર દૂષણા ॥

તસ્માત્ પરે જગચ્ છાન્તમ્ આસ્તે તત્ સહકારણૈઃ ।
વિના પ્રસરતીત્ય્ ઉક્તિર્ બાલસ્ય ન વિપશ્ચિતઃ ॥

તસ્માદ્ રામ જગન્ નાસીન્ ન ચાસ્તિ ન ભવિષ્યતિ ।
ચેતનાકાશમ્ એવાચ્છં કચતીત્થમ્ ઇવાત્મનિ ॥

અત્યન્તાભાવ એવાસ્ય જગતો વિદ્યતે યદા ।
તદા બ્રહ્મેદમ્ અખિલમ્ ઇતિ સદ્ રામ નાન્યથા ॥

પૂર્વપ્રધ્વંસનાન્યોઃન્યાભાવૈર્ ન્17, શ્6: °પ્રધ્વંસિના° યદ્ ઉપશામ્યતિ ।
અશાન્તમ્ એવ તચ્ ચિત્તે ન શામ્યત્ય્ એવ તદ્ યતઃ ॥

અત્યન્તાભાવમ્ એવાતો જગદ્દૃશ્યસ્ય સર્વદા ।
વર્જયિત્વેતરા યુક્તિર્ નાસ્ત્ય્ એવાનર્થસઙ્ક્ષયે શ્6: નાસ્ત્ય્ એવા°; ન્17: નાસ્તે વા° ॥

ચિદાકાશસ્ય બોધો ઃયં જગદાદીતિ યત્ સ્થિતમ્ ।
અયં સો ઃહમ્ ઇદં રૂપાલોકચિત્તકલાદ્ય્ અપિ ॥

ઇદમ્ અર્કાદિ પૃથ્વ્યાદિ તથેદં વત્સરાદિ ચ ।
અયં કલ્પઃ ક્ષણશ્ શ્1, શ્3: કલ્પઃ ક્ષણશ્; ન્17, શ્6: કલ્પક્ષણશ્ ચાયમ્ ઇમે મરણજન્મને ॥

અયં કલ્પાન્તસંરમ્ભો મહાકલ્પાન્ત એષ સઃ ।
અયં સ સર્ગપ્રારમ્ભો ભાવાભાવક્રમસ્ ત્વ્ અસૌ ॥

લક્ષાણીમાનિ કલ્પાનામ્ ઇમા બ્રહ્માણ્ડકોટયઃ શ્1: °કોટયઃ; ન્17, શ્3, શ્6: °કેટયઃ ।
ઇમે બ્રહ્મેન્દ્રનિચયા ઇમા વિષ્ણ્વાદિશક્તયઃ ॥

એતે ચેમે પરિણતા ઇમે ભૂય ઉપાગતાઃ ।
ઇમાનિ ધિષ્ણ્યજાલાનિ દેશકાલકલા ઇમાઃ શ્6: ઇમા ॥

મહાચિત્પરમાકાશમ્ અનાવૃત્તમ્ અનન્તકમ્ ।
યથા પૂર્વં સ્થિતં શાન્તમ્ ઇત્ય્ એવં કચતિ સ્વયમ્ ॥

પરમાણુસહસ્રાંશભાસ એતા મહાચિતેઃ ।
સ્વભાવભૂતા એવાન્તઃસ્થિતા નાયાન્તિ યાન્તિ નો ॥

સ્વયમ્ અન્તશ્ ચમત્કારો યસ્ સમુદ્ગીર્યતે ચિતા ।
તત્ સર્ગભાનમ્ ભાતીદમ્ ભારૂપં ન ચ ભિત્તિમત્ ॥

નોદ્યન્તિ ન ચ નશ્યન્તિ નાયાન્તિ ન ચ યાન્તિ ચ ।
મહાશિલાન્તર્લેખાનાં સન્નિવેશ ઇવાચલાઃ ॥

ઇમે સર્ગાઃ પ્રસ્ફુરન્તિ સ્વતઃ સ્વાત્મનિ નિર્મલે ।
નભસીવ નભોભાગા નિરાકારા નિરાકૃતૌ ॥

દ્રવત્વાનીવ તોયસ્ય સ્પન્દા ઇવ સદાગતેઃ ।
આવર્તા ઇવ વામ્ભોધેર્ ગુણિનો વાથવા ગુણાઃ ॥

વ્ગ્લ્. બાઉ ઇઇ 4,12 વિજ્ઞાનઘન એવૈકમ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
સોદયાસ્તમયારમ્ભમ્ અનન્તં શાન્તમ્ આતતમ્ ॥

સહકાર્યાદિહેતૂનામ્ અભાવે શૂન્યતા જગત્ ।
સ્વયમ્ભૂર્ જાયતે ચેતિ કિલોન્મત્તકફૂત્કૃતમ્ ॥

પ્રશાન્તસર્વાર્થકલાકલઙ્કો નિરસ્તનિઃશેષવિકલ્પતલ્પઃ ।
ચિરાય વિદ્રાવિતદીર્ઘનિદ્રો ન્17, શ્6: નિદ્રાવિત° ભવાભયો ભૂષિતભૂઃ પ્રબુદ્ધઃ ॥