મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 2.8

નાકૃતિર્ ન ચ કર્માણિ નાસ્પદં ન પરાક્રમઃ ।
તન્ મિથ્યાજ્ઞાનવત્ પ્રૌઢં દૈવં નામ કિમ્ ઉચ્યતે ॥

સ્વકર્મફલસંપ્રાપ્તાવ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇતીહ યાઃ ।
ગિરસ્ તા દૈવનામ્નૈતાઃ પ્રસિદ્ધિં સમુપાગતાઃ ॥

તથૈવ મૂઢમતિભિર્ દૈવમ્ અસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ।
આત્તો આ(ર્)ત્તો દુરવબોધેન રજ્જાવ્ રજ્જ્⟨વ્⟩આવ્ ઇવ ભુજઙ્ગમઃ ॥

હ્યસ્તની દુષ્ક્રિયાભ્યેતિ શોભાં સત્ક્રિયયા યથા ।
અદ્યૈવં પ્રાક્તની તસ્માદ્ યત્નાત્ સત્કાર્યવાન્ ભવ ॥

મૂઢાનુમાનસંસિદ્ધં દૈવં યસ્યાસ્તિ દુર્મતેઃ ।
દૈવાદ્ દાહો ઽસ્તુ મા વેતિ વક્તવ્યં તેન પાવકે ॥

દૈવમ્ એવેહ ચેત્ કર્મ પુંસઃ કિમ્ ઇવ ચેષ્ટયા ।
સ્નાનદાનાશનાદારાન્ °દારા[ન્] દૈવમ્ એવ કરિષ્યતિ ॥

કિં વા શાસ્ત્રોપદેશેન મૂકો ઽયં પુરુષઃ કિલ ।
સંચાર્યતે તુ દૈવેન કિં કસ્યેહોપદિશ્યતે ॥

ન ચ નિઃસ્પન્દતા લોકે દૃષ્ટેહ શવતાં વિના ।
સ્પન્દશ્ ચ ફલસંપ્રાપ્તિસ્ તસ્માદ્ દૈવં નિરર્થકમ્ ॥

ન ચામૂર્તેન દૈવેન મૂર્તસ્ય સહકર્તૃતા ।
હસ્તાદીન્ ઈહતશ્ ચૈવ ન દૈવેન ક્વચિત્ કૃતમ્ ॥

મનોબુદ્ધિવદ્ અપ્ય્ એતદ્ દૈવં નેહાનુભૂયતે ।
આગોપાલં કિલ પ્રાજ્ઞૈસ્ તેન દૈવમ્ અસત્ સદા ॥

પૃથક્ ચેદ્ બુદ્ધિર્ અન્યો ઽર્થઃ સૈવ ચેત્ કાન્યતા તયોઃ ।
કલ્પના વા પ્રમાણં ચેત્ પૌરુષં કિં ન કલ્પ્યતે ॥

નામૂર્તેન ચ સઙ્ગો ઽસ્તિ નભસેવ વપુષ્મતઃ °મત્⟨આ⟩[અઃ] ।
મૂર્તં ચ દૃશ્યતે લગ્નં તસ્માદ્ દૈવં ન વિદ્યતે ॥

વિનિયોક્તાથ ભૂતાનામ્ અસ્ત્ય્ અન્યત્ તજ્જગત્ત્રયે ।
શેરતાં શેરત્(એ)આં ભૂતવૃન્દાનિ દૈવં સર્વં કરિષ્યતિ ॥

દૈવેનેત્થં °ન્(ઓ)[એ]ત્થં નિયુક્તો ઽસ્મિ કિં કરોમીદૃશં સ્થિતમ્ ।
સમાશ્વાસનવાગ્ એષા ન દૈવં પરમાર્થતઃ ॥

મૂઢૈઃ પ્રકલ્પિતં દૈવં તત્પરાસ્ તે ક્ષયં ગતાઃ ।
પ્રાજ્ઞાસ્ °જ્ઞ્⟨અ⟩[આ]સ્ તુ પુરુષાર્થેન પદમ્ ઉત્તમમ્ આગતાઃ ॥

યે શૂરા યે ચ વિક્રાન્તા યે પ્રાજ્ઞા યે ચ પણ્ડિતાઃ ।
તૈસ્ તૈઃ કૈર્ ઇવ લોકે ઽસ્મિન્ વદ દૈવં પ્રચક્ષ્યતે ॥

કાલવિદ્ભિર્ વિનિર્ણીતા યસ્યાસ્તિ ચિરજીવિતા ।
સ ચેજ્ જીવતિ સંછિન્નશિરાસ્ તદ્ દૈવમ્ ઉત્તમમ્ ॥

કાલવિદ્ભિર્ વિનિર્ણીતં પાણ્ડિત્યં યસ્ય રાઘવ ।
અનધ્યાપિત એવાસૌ તજ્જ્ઞશ્ ચેદ્ દૈવમ્ ઉત્તમમ્ ॥

વિશ્વામિત્રેણ મુનિના દૈવમ્ ઉત્સૃજ્ય દૂરતઃ ।
પૌરુષેણૈવ સંપ્રાપ્તં બ્રાહ્મણ્યં °ણ્ય્(એ)અં રામ નાન્યથા ॥

અમીભિર્ ન પરૈ રામ પુરુષૈર્ મુનિતાં ગતૈઃ ।
પૌરુષેણૈવ સંપ્રાપ્તા ચિરં ગગનગમિતા ॥

ઉત્સાદ્ય દેવસંઘાતાંશ્ ચક્રુસ્ ત્રિભુવનોદરે ।
પૌરુષેણૈવ યત્નેન સામ્રાજ્યં દાનવેશ્વરાઃ ॥

આલૂનશીર્ણમ્ આભોગિ જગદ્ આજહ્રુર્ ઓજસા ।
પૌરુષેણૈવ યત્નેન દાનવેભ્યઃ °ભ્ય્⟨ઓ ઽસુ°⟩[અઃ સુ°] સુરેશ્વરાઃ ॥

રામ પૌરુષયુક્ત્યૈવ સલિલં ધાર્યતે ન વા ।
ચિરં કરણ્ડકે યુક્ત્યા ન દૈવં તત્ર કારણમ્ ॥

હરણાદાનસંરમ્ભવિભ્રમભ્રમભૂમિષુ ।
શક્તતા દૃશ્યતે રામ ન દૈવસ્યૌષધેર્ દ્⟨એ⟩[ઐ]વ° ઇવ ॥

સકલકારણકાર્યવિવર્જિતં નિજવિકલ્પવશાદ્ ઉપકલ્પિતમ્ ।
ત્વમ્ અનવેક્ષ્ય હિ દૈવમ્ અસન્મયં શ્રય શુભાશય પૌરુષમ્ ઉત્તમમ્ ॥