મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 2.6

તસ્માત્ પ્રાક્પૌરુષં દૈવં નાન્યત્ નાન્ય(સ્ત)ત્ તત્ પ્રોજ્ઝ્ય દૂરતઃ ।
સાધુસઙ્ગમસચ્છાસ્ત્રૈર્ જીવમ્ ઉત્તારયેદ્ બલાત્ ॥

યથા યથા પ્રયત્નઃ સ્યાદ્ ભવેદ્ આશુ ફલં તથા ।
ઇતિ પૌરુષમ્ એવાસ્તિ દૈવમ્ અસ્તુ તદ્ એવ વઃ ॥

દુઃખાદ્ યથા દુઃખકાલે હા કષ્ટમ્ ઇતિ કથ્યતે ।
હાકષ્ટશબ્દપર્યાયસ્ તથા હા દૈવમ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

પ્રાક્સ્વકર્મેતરાકારં દૈવં નામ ન વિદ્યતે ।
બાલઃ પ્રબલપુંસેવ તજ્ જેતુમ્ ઇવ શક્યતે ॥

હ્યસ્તનો દુષ્ટ આચાર આચારેણાદ્ય ચારુણા ।
યથાશુ શુભતાં યાતિ પ્રાક્તનં કુકૃતં તથા ॥

તજ્જયાય યતન્તે યે ન લાભલવલમ્પટાઃ ।
તે મૂઢાઃ પ્રાકૃતા દીનાઃ સ્થિતા દૈવપરાયણાઃ ॥

પૌરુષેણ કૃતં કર્મ દૈવાદ્ યદ્ અભિનશ્યતિ ।
તત્ર નાશયિતુર્ જ્ઞેયં પૌરુષં બલવત્તરમ્ ॥

યદ્ એકવૃન્તફલયોર્ અપ્ય્ એકં શૂન્યકોટરમ્ ।
તત્ર પ્રયત્નઃ સ્ફુરિતસ્ તથા તદ્રસસંવિદઃ °ર⟨મ્⟩[સ્]અ° ॥

યત્ પ્રયાન્તિ જગદ્ભાવાઃ સંસિદ્ધા અપિ સંક્ષયમ્ ।
ક્ષયકારકયત્નસ્ય તત્ર જ્ઞેયં મહદ્ બલમ્ ॥

ભિક્ષુકો મઙ્ગલેભેન નૃપો યત્ ક્રિયતે બલાત્ ।
તદ્ અમાત્યેભપૌરાણાં પ્રયત્નસ્ય મહત્ ફલમ્ ॥

પૌરુષેનાન્નમ્ આક્રમ્ય યથા દન્તૈર્ વિચૂર્ણ્યતે ।
અલ્પં પૌરુષમ્ આક્રમ્ય તથા શૂરેણ ચૂર્ણ્યતે ॥

અનુભૂતં હિ મહતાં લાઘવં યત્નશાલિનાં ।
યથેષ્ટં વિનિયુજ્યન્તે તે તૈઃ કર્મસુ લોષ્ટવત્ ॥

શક્તસ્ય પૌરુષં દૃશ્યમ્ અદૃશ્યં વાપિ યદ્ ભવેત્ ।
તદ્ દૈવમ્ ઇત્ય્ અશક્તેન બુદ્ધમ્ આત્મન્ય્ અબુદ્ધિના ॥

ભૂતાનાં બલવદ્ભૂતયત્નો દૈવમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તસ્થુષામ્ અપ્ય્ અધિષ્ઠાતૃવતામ્ એતત્ સ્ફુટં મિથઃ ॥

શાસ્ત્રમાત્યેભપૌરાણામ્ શાસ્ત્ર્⟨આ⟩[અ]° અવિકલ્પ્યા સ્વભાવધીઃ ।
સા યા ભિક્ષુકરાજ્યસ્ય કર્ત્રી ધર્ત્રી પ્રજાસ્થિતેઃ ॥

ઐહિકઃ પ્રાક્તનં હન્તિ પ્રાક્તનો ઽદ્યતનં બલાત્ ।
સર્વદા પુરુષસ્પન્દસ્ તત્રાનુદ્વેગવાઞ્ જયી ॥

દ્વયોર્ અદ્યતનસ્યૈવ પ્રત્યક્ષાદ્ બલિતા ભવેત્ ।
દૈવં જેતુમ્ અતો યત્નૈર્ બાલો યૂનેવ શક્યતે ॥

મેઘેન નીયતે યદ્ વા વત્સરોપાર્જિતા કૃષિઃ ।
મેઘસ્ય પુરુષાર્થો ઽસૌ જયત્ય્ અધિકયત્નવાન્ ॥

ક્રમેણોપાર્જિતે ઽપ્ય્ અર્થે નષ્ટે કાર્યા ન ખેદિતા ।
ન બલં યત્ર મે શક્તં તત્ર કા પરિદેવના ॥

યન્ ન શક્નોમિ તસ્યાર્થે યદિ દુઃખં કરોમ્ય્ અહમ્ ।
તદ્ અમાનિતમૃત્યોર્ મે યુક્તં પ્રત્યહરોદનમ્ ॥

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યવશતો વિસ્ફુરન્ત્ય્ અમી ।
સર્વ એવ જગદ્ભાવા જયત્ય્ અધિકયત્નવાન્ ॥

તસ્માત્ પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય સચ્છાસ્ત્રૈઃ સત્સમાગમૈઃ ।
પ્રજ્ઞામ્ અમલતાં નીત્વા સંસારામ્બુનિધિં તર ॥

પ્રાક્તનશ્ ચૈહિકશ્ ચાસૌ પુરુષાર્થૌ ફલદ્રુમૌ ।
ઐહિકઃ પુરુષાર્થશ્ ચ જગત્ય્ અભ્યધિકસ્ તયોઃ ॥

કર્મ યઃ પ્રાક્તનં તુચ્છં ન નિહન્તિ શુભેહિતૈઃ ।
અજ્ઞો જન્તુર્ અનીશો ઽસૌ વાઙ્મનઃસુખદુઃખયોઃ ॥

યસ્ તૂદારચમત્કારઃ સદાચારવિહારવાન્ ।
સ નિર્યાતિ જગન્મોહાન્ મૃગેન્દ્રઃ પઞ્જરાદ્ ઇવ ॥

કશ્ચિન્ માં પ્રેરયત્ય્ એવમ્ ઇત્ય્ અનર્થકુકલ્પને ।
યઃ સ્થિતો દૃષ્ટમ્ ઉત્સૃજ્ય ત્યાજ્યો ઽસૌ દૂરતો ઽધમઃ ॥

વ્યવહારસહસ્રાણિ યાન્ય્ ઉપાયાન્તિ યાન્તિ ચ ।
યથાશાસ્ત્રં વિહર્તવ્યં તેષુ ત્યક્ત્વા સુખાસુખે ॥

યથાશાસ્ત્રમ્ °શાસ્ત્ર્⟨આ⟩[અ]મ્ અનુચ્છિન્નાં મર્યાદાં સ્વામ્ અનુજ્ઝતઃ ।
ઉપતિષ્ઠન્તિ સર્વાણિ રત્નાન્ય્ અમ્બુનિધેર્ ઇવ ॥

સ્વાર્થપ્રાપકકાર્યૈકપ્રયત્નપરતા બુધૈઃ ।
પ્રોક્તા પૌરુષશબ્દેન સા સિદ્ધ્યૈ શાસ્ત્રયન્ત્રિતા ॥

ક્રિયાયાઃ સ્પન્દધર્મિણ્યાઃ °ણ્યા[ઃ] સ્વાર્થસાધકતા સ્વયમ્ ।
સાધુસઙ્ગમશાસ્ત્રાર્થતીક્ષ્ણયાભ્યૂહ્યતે ધિયા ॥

અનન્તં સમતાનન્દં પરમાર્થં વિદુર્ બુધાઃ ।
સ યેભ્યઃ પ્રાપ્યતે ઽનન્તં તે સેવ્યાઃ શાસ્ત્રસાધવઃ ॥

પ્રાક્તનં પૌરુષં તચ્ ચેદ્ દૈવશબ્દેન કથ્યતે ।
તદ્ યુક્તમ્ એતદ્ એતસ્મિન્ નાસ્તિ નાપવદામહે ॥

મૂઢૈઃ પ્રકલ્પિતં દૈવમ્ અન્યદ્ યૈસ્ તે ક્ષયં ગતાઃ ।
નિત્યં સ્વપૌરુષાદ્ એવ લોકદ્વયહિતં ભવેત્ ॥

હ્યસ્તની દુષ્ક્રિયાભ્યેતિ શોભાં સત્ક્રિયયા યથા ।
અદ્યૈવં પ્રાક્તની તસ્માદ્ યત્નાત્ સત્કાર્યવાન્ ભવ ॥

કરામલકવદ્ દૃષ્ટં પૌરુષાદ્ એવ યત્ ફલમ્ ।
મૂઢઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઉત્સૃજ્ય ઉત્સૃ⟨ષ્ટા⟩[જ્ય] દૈવમોહે નિમજ્જતિ ॥

સકલકારણકાર્યવિવર્જિતં નિજવિકલ્પબલાદ્ ઉપકલ્પિતમ્ ।
તદ્ અનપેક્ષ્ય હિ દૈવમ્ અસન્મયં શ્રય શુભાશય પૌરુષમ્ આત્મનઃ ॥

શાસ્ત્રૈઃ સદાચરિતજૃંભિતદેશધર્મૈર્ યત્ કલ્પિતં ફલમ્ અતીવ ચિરપ્રરૂઢમ્ ।
તસ્મિન્ હૃદિ સ્ફુરતિ નો ઽપરમ્ એતિ ચિત્તમ્ અઙ્ગાવલી તદ્ અનુ પૌરુષમ્ એતદ્ આહુઃ ॥

બુદ્ધ્વૈવ પૌરુષફલં પુરુષત્વમ્ એતદ્ આત્મપ્રયત્નપરતૈવ સદૈવ કાર્યા ।
નેયા તતઃ સફલતાં પરમામ્ અથાસૌ સચ્છાસ્ત્રસાધુજનપણ્ડિતસેવનેન ॥

દૈવપૌરુષવિચારચારુભિશ્ ચેતસા ચરિતમ્ આત્મપૌરુષમ્ ।
નિત્યમ્ એવ જયતીતિ ભાવિતૈઃ કાર્ય આર્યજનસેવનોદ્યમઃ ॥

જન્મપ્રબન્ધમયમ્ આમયમ્ એષ જીવો બુદ્ધ્વૈહિકં સહજપૌરુષમ્ એવ સિદ્ધ્યૈ ।
શાન્તિં નયત્વ્ અવિતથેન વરૌષધેન પૃષ્ટેન તુષ્ટિપરપણ્ડિતસેવનેન ॥