મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 2.16

વિશેષેણ મહાબુદ્ધે સંસારોત્તરણે નૃણામ્ ।
સર્વત્રોપકરોતીહ સાધુઃ સાધુસમાગમઃ ॥

સાધુસંગતરોર્ જાતં વિવેકકુસુમં શુભમ્ ।
રક્ષન્તિ યે મહાત્માનો ભાજનં તે ફલશ્રિયઃ ॥

શૂન્યમ્ આકીર્ણતામ્ એતિ મૃતિર્ અપ્ય્ ઉત્સવાયતે ।
આપત્ સંપદ્ ઇવાભાતિ વિદ્વજ્જનસમાગમે ॥

હિમમ્ આપત્સરોજિન્યા મોહનીહારમારુતઃ ।
જયત્ય્ એકો જગત્ય્ અસ્મિન્ સાધુ સાધુસમાગમઃ ॥

પરં વિવર્ધનં બુદ્ધેર્ અજ્ઞાનતરુનાશનમ્ ।
સમુત્સારણમ્ આધીનાં વિદ્ધિ સાધુસમાગમમ્ ॥

વિવેકઃ પરમો દીપો જાયતે સાધુસંગમાત્ ।
મનોહરોજ્જ્વલો નૂનમ્ અશોકાદ્ ઇવ ગુચ્છકમ્ ॥

નિરામયાં નિરાબાધાં નિર્વૃતિં નિત્યપીવરીં નિ⟨ન્⟩[ત્]ય° ।
અનુત્તમાં પ્રયચ્છન્તિ સાધુસંગવિભૂતયઃ ॥

અપિ કષ્ટતરાં પ્રાપ્તૈર્ દશાં વિવશતાં ગતૈઃ ।
મનાગ્ અપિ ન સંત્યાજ્યા માનવૈઃ સાધુસંગતિઃ ॥

સાધુસંગતયો લોકે સન્માર્ગશુભદીપકાઃ ।
હાર્દાન્ધકારહારિણ્યો ભાસો જ્ઞાનવિવસ્વતઃ ॥

યઃ સ્નાતઃ શીતસિતયા સાધુસંગતિગઙ્ગયા ।
કિં તસ્ય દાનૈઃ કિં તીર્થૈઃ કિં તપોભિઃ °ભિ*ઃ* કિમ્ અધ્વરૈઃ ॥

નીરાગાશ્ છિન્નસંદેહા ગલિતગ્રન્થયો ગલિત⟨ગલિત⟩° ઽનઘ ।
સાધવો યદિ વિદ્યન્તે કિં તપસ્તીર્થસંગ્રહૈઃ ॥

વિશ્રાન્તમનસો વન્દ્યાઃ પ્રયત્નેન પરેણ હિ ।
દરિદ્રેણેવ મણયઃ પ્રેક્ષણીયા હિ સાધવઃ ॥

સત્સમાગમસૌન્દર્યશાલિની ધીમતાં મતિઃ ।
કમલેવાપ્સરોવૃન્દે સર્વદૈવ વિરાજતે ॥

તેનામલવિલાસસ્ય પદસ્યાગ્રાવચૂલતા ।
ગ્રથિતા યેન ભવ્યેન ન ત્યક્તા સાધુસંગતિઃ ॥

વિચ્છિન્નગ્રન્થયસ્ તજ્જ્ઞાઃ સાધવઃ સર્વસમ્મતાઃ ।
સર્વોપાયેન સર્વ્⟨એ⟩[ઓ]પા° સંસેવ્યાસ્ તે હ્ય્ ઉપાયા ભવામ્બુધૌ ॥

ત એતે નરકાગ્નીનાં સંશુષ્કેન્ધનતાં ગતાઃ ।
યૈર્ દૃષ્ટા હેલયા સન્તો નરકાનલવારિદાઃ ॥

દારિદ્ર્યં મરણં દુઃખમ્ ઇત્યાદિવિષમો ભ્રમઃ ।
સંપ્રશામ્યત્ય્ અશેષેણ સાધુસંગમભેષજૈઃ ॥

સંતોષઃ સાધુસંગશ્ ચ વિચારો ઽથ શમસ્ તથા ।
એત એવ ભવામ્ભોધાવ્ ઉપાયાસ્ તરણે નૃણામ્ ॥

સંતોષઃ પરમો લાભઃ સત્સંગઃ પરમા ગતિઃ ।
વિચારઃ પરમં જ્ઞાનં શમો હિ પરમં સુખં ॥

ચત્વાર એતે વિમલા ઉપાયા ભવભેદને ।
યૈર્ અભ્યસ્તાસ્ ત ઉત્તીર્ણા મોહવારેર્ ભવાર્ણવાત્ ॥

એકસ્મિન્ન્ એવ ચૈતેષામ્ અભ્યસ્તે વિમલોદયે ।
ચત્વારો ઽપિ કિલાભ્યસ્તા ભવન્તિ સુધિયાં વર ॥

એકો ઽપ્ય્ એકો ઽપિ સર્વેષાં એષાં પ્રસવભૂર્ ઇવ ।
સર્વસંસિદ્ધયે તસ્માદ્ યત્નેનૈકં સમાશ્રયેત્ ॥

સત્સમાગમસંતોષવિચારાસ્ ત્વ્ અવિચારિતમ્ ।
પ્રવર્તન્તે શમસ્વચ્છે વહનાનીવ સાગરે ॥

વિચારસંતોષશમાઃ સત્સમાગમશાલિનિ ।
પ્રવર્તન્તે શ્રિયો જન્તૌ કલ્પવૃક્ષાશ્રિતે યથા ॥

વિચારશમસત્સંગાઃ સંતોષવતિ માનવે ।
પ્રવર્તન્તે પ્રપૂર્ણેન્દૌ સૌન્દર્યાદ્યા સૌન્દ[ર્]યા° ગુણા ઇવ ॥

સત્સંગસંતોષશમા વિચારવતિ સન્મતૌ ।
પ્રવર્તન્તે મન્ત્રિવરે રાજનીવ જયશ્રિયઃ ॥

તસ્માદ્ એકતમં નિત્યમ્ એતેષાં રઘુનન્દન ।
પૌરુષેણ મનો જિત્વા યત્નેનાભ્યાહરેદ્ ગુણમ્ ॥

પરં પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય જિત્વા ચિત્તમતઙ્ગજમ્ ।
યાવદ્ એકો ગુણો નાપ્તસ્ તાવન્ નાસ્ત્ય્ ઉત્તમા ગતિઃ ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન દન્તૈર્ દન્તાન્ વિચૂર્ણયન્ ।
યાવન્ નાભિનિવિષ્ટં તે મનો રામ ગુણાર્જને ॥

દેવો ભવાથ યક્ષો વા પુરુષઃ પાદપો ઽથ વા ।
તાવત્ તવ મહાબાહો નોપાયો ઽસ્તીહ કશ્ચન ॥

એકસ્મિન્ન્ એવ ફલિતે ગુણે બલમ્ ઉપાગતે ।
ક્ષીયન્તે સર્વ એવાશુ દોષા દ્⟨એ⟩[ઓ]ષા વિષદચેતસઃ ॥

ગુણે વિવૃદ્ધે વર્ધન્તે ગુણા દોષક્ષયાવહાઃ ।
દોષે વિવૃદ્ધે વર્ધન્તે દોષા ગુણવિનાશિનઃ ॥

મનોમહાવને હ્ય્ અસ્મિન્ વેગિની વાસનાસરિત્ ।
શુભાશુભબૃહત્કૂલા નિત્યં વહતિ જન્તુષુ ॥

સા હિ સ્વેન પ્રયત્નેન યસ્મિન્ન્ એવ નિપાત્યતે ।
કૂલે તેનૈવ વહતિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

પુરુષયત્નજવેન મનોવને શુભતટાનુગતાં ક્રમશઃ કુરુ ।
વરમતે નિજભાવમહાનદીમ્ ઇહ હિ તેન મનાગ્ અપિ નોહ્યસે ॥