મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 2.17

એવમ્ આત્તવિવેકો યઃ સ ભવાન્ ⟨મહાન્⟩ [ભવાન્] ઇવ રાઘવ ।
યોગ્યો જ્ઞાનગિરઃ જ્ઞાન(ં) શ્રોતું રાજેવ નયભારતીઃ ॥

અવદાતો ઽવદાતસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય મહાશયઃ ।
જડસઙ્ગોજ્ઝિતો યોગ્યઃ શરદીન્દોર્ યથા નભઃ ॥

ત્વમ્ એતયાખણ્ડિતયા ગુણલક્ષ્મ્યા સમાશ્રિતઃ ।
મનોમોહહરં વાક્યં વક્ષ્યમાણમ્ ઇદં શૃણુ ॥

પુણ્યકલ્પદ્રુમો યસ્ય ફલભારાનતઃ સ્થિતઃ ।
મુક્તયે જાયતે જન્તોસ્ તસ્યેદં શ્રોતુમ્ ઉદ્યમઃ ॥

પાવનાનામ્ ઉદારાણાં પરબોધૈકદાયિનામ્ ।
વચસાં ભાજનં ભૂત્યૈ ભવ્યો ભવ્ય્*ઓ* ભવતિ નાધમઃ ॥

મોક્ષોપાયાભિધાનેયં સંહિતા સારસમ્મિતા ।
ત્રિંશદ્ દ્વે ચ સહસ્રાણિ જ્ઞાતા નિર્વાણદાયિની ॥

દીપે યથા વિનિદ્રસ્ય વ્*ઇ*નિ° જ્વલિતે સંપ્રવર્તતે ।
આલોકો ઽનિચ્છતો ઽપ્ય્ એવં નિર્વાણમ્ અનયા ભવેત્ ॥

સ્વયં જ્ઞાતા શ્રુતા વાપિ ભ્રાન્તિશાન્ત્યૈવ સૌખ્યદા ।
આપ્તોક્તિવર્ણિતા સદ્યો યથામૃતતરઙ્ગિણી ॥

યથા રજ્જ્વામ્ અહિભ્રાન્તિર્ વિનશ્યત્ય્ અવલોકનાત્ ।
તથૈતત્પ્રેક્ષણાચ્ છાન્તિમ્ એતિ સંસારદુઃખિતા ॥

યુક્તિયુક્તાર્થવાક્યાનિ કલ્પિતાનિ પૃથક્ પૃથક્ ।
દૃષ્ટાન્તસારસૂક્તાનિ ચાસ્યાં પ્રકરણાનિ ષટ્ ॥

વૈરાગ્યાખ્યં પ્રકરણં પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્ ।
વૈરાગ્યં વર્ધતે યેન સેકેનેવ મરૌ તરુઃ ॥

સાર્ધં સહસ્રં ગ્રન્થસ્ય યસ્મિન્ હૃદિ વિચારિતે વિ⟨દ્⟩[ચ્]આરિતે ।
પ્રકાશા શુદ્ધતોદેતિ મણાવ્ ઇવ વિમાર્જિતે ॥

મુમુક્ષુવ્યવહારાખ્યં તતઃ પ્રકરણં કૃતમ્ ।
સહસ્રમાત્રં ગ્રન્થસ્ય સૂક્તિગ્રન્થેન સુન્દરમ્ ॥

સ્વભાવો હિ મુમુક્ષૂણાં નરાણાં યત્ર વર્ણ્યતે ।
એવંસ્વભાવો મોક્ષસ્ય યોગ્ય ઇત્ય્ અવગમ્યતે ॥

અથોત્પત્તિપ્રકરણં દૃષ્ટાન્તાખ્યાયિકામયમ્ ।
પઞ્ચગ્રન્થસહસ્રાણિ વિજ્ઞાનપ્રતિપાદનમ્ ॥

જાગતી દ્રષ્ટૃદૃશ્યશ્રીર્ અહં ત્વમ્ ઇતિરૂપિણી ।
અનુત્થિતૈવોત્થિતેવ યત્રેતિ પરિવર્ણ્યતે ॥

યસ્મિઞ્ શ્રુતે જગદ્ ઇદં શ્રોત્રાન્તર્ બુધ્યતે ઽખિલમ્ ।
સાસ્મદ્યુષ્મત્ સવિસ્તારં સલોકાકાશપર્વતમ્ ॥

પિણ્ડગ્રહવિનિર્મુક્તં નિર્ભિત્તિકમ્ અપર્વતમ્ ।
પૃથ્વ્યાદિભૂતરહિતં સંકલ્પ ઇવ પત્તનમ્ ॥

સ્વપ્નોપલબ્ધભાવાભં મનોરાજ્યવદ્ આતતમ્ ।
ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યમ્ અર્થશૂન્યોપલમ્બનમ્ ॥

દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાભાસં મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્ તતમ્ ।
નૌયાનલોલશૈલાભં સત્યલાભવિવર્જિતમ્ ॥

ચિત્તભ્રમપિશાચાભં નિર્બીજમ્ અપિ ભાસુરમ્ ।
કથાર્થપ્રતિભાનાભં વ્યોમમુક્તાવલીનિભમ્ ॥

કટકત્વં યથા હેમ્નિ તરઙ્ગત્વં યથામ્ભસિ ।
યથા નભસિ નીલત્વમ્ અસદ્ એવોત્થિતં તથા ॥

અભિત્તિ રઙ્ગરહિતમ્ ઉપલબ્ધિમનોહરમ્ ।
સ્વપ્ને વા વ્યોમ્નિ વા ચિત્રમ્ ચિત્⟨ત્⟩[ર્]અમ્ અકર્મ ચિરભાસુરમ્ ॥

અવહ્નિર્ એવ વહ્નિત્વં ધત્તે ચિત્રાનલો યથા ।
તથા દધજ્ જગચ્છબ્દરૂપાર્થમ્ અસદાત્મકમ્ ॥

તરઙ્ગોત્પલમાલાઢ્યદૃષત્પત્ત્રમ્ °દૃ⟨શ્⟩[ષ્]અત્° ઇવોત્થિતમ્ ।
ચક્રશૂત્કારચૂર્ણસ્ય મલરાશિમ્ ઇવોદિતમ્ ॥

શીર્ણપર્ણં ભ્રષ્ટનષ્ટં ગ્રીષ્મે વનમ્ ઇવારસમ્ ।
મરણવ્યગ્રનૃત્તાભં શિલાસ્ત્રીહાસ્યહાસદમ્ ॥

અન્ધકારગૃહૈકૈકનૃત્તમ્ ઉન્મત્તચેષ્ટિતમ્ ।
પ્રશાન્તાજ્ઞાનનીહારં વિજ્ઞાનશરદમ્બરમ્ ॥

સમુત્કીર્ણમ્ ઇવ સ્તમ્ભે ચિત્રં ભિત્તાવ્ ઇવાહિતમ્ ।
પઙ્કાદ્ ઇવાભિરચિતં સચેતનમ્ અચેતનમ્ ॥

તતઃ સ્થિતિપ્રકરણં ચતુર્થં પરિકલ્પિતમ્ ।
ત્રીણિ ગ્રન્થસહસ્રાણિ સ્વાખ્યાનાખ્યાયિકામયમ્ ॥

ઇત્થં જગદ્ અહંભાવરૂપં સ્થિતિમ્ ઉપાગતમ્ ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમપ્રૌઢમ્ ⟨દૃષ્ટ્યા⟩[દ્રષ્ટૃ]° ઇત્ય્ અત્ર પરિવર્ણિતમ્ °વર્ણિત્[અમ્] ॥

દશદિઙ્મણ્ડલાભોગભાસુરો ઽયં જગદ્ભ્રમઃ ।
ઇત્થમ્ અભ્યાગતો વૃદ્ધિમ્ ઇતિ તત્રોચ્યતે ચિરમ્ ॥

ઉપશાન્તિપ્રકરણં °શાન્તિ⟨ઃ⟩ તતઃ પઞ્ચસહસ્રિકમ્ ।
પઞ્ચમં પાવનં પ્રોક્તં મુનિસન્તતિસુન્દરમ્ ॥

ઇદં જગદ્ અહં ત્વં ચ સ ઇતિ ભ્રાન્તિર્ ઉત્થિતા ।
ઇત્ય્ અસૌ શામ્યતીત્ય્ અસ્મિન્ કથ્યતે શ્લોકસઙ્ગ્રહે ॥

ઉપશાન્તિપ્રકરણે શ્રુતે શામ્યતિ સંસૃતિઃ ।
પ્રસ્પષ્ટા વિભ્રમેણૈવ કિંચિલ્લભ્યોપલમ્ભના ॥

શતાંશશિષ્ટા ભવતિ સંશાન્તભ્રાન્તિરૂપિણી ।
અન્યસંકલ્પચિત્તસ્થા નગરશ્રીર્ ઇવાસતી ॥

અલભ્યૈવ સ્વપાર્શ્વસ્થસ્વપ્નયુદ્ધવિરાવવત્ ।
શાન્તસંકલ્પમત્તાભ્રભીષણાશનિશબ્દવત્ ॥

વિસ્મૃતસ્વપ્નસંકલ્પનિર્માણનગરોપમા ।
ભવિષ્યન્નગરોદ્યાનસોત્સવશ્યામલાઙ્ગિકા ॥

નશ્યજ્જિહ્વોચ્યમાનોગ્રકથાર્થાનુભવોપમમ્ ।
અનુલ્લિખિતચિત્તસ્થચિત્રવ્યાપ્તેવ ભિત્તિભૂઃ ॥

પરિવિસ્માર્યમાણાચ્છકલ્પનાનગરીનિભા ।
સર્વર્તુમદનુત્પન્નવરમર્દાસ્ફુટાકૃતિઃ ॥

ભાવિપુષ્પવરાકારવસન્તરસરઞ્જના ।
અન્તર્લીનતરઙ્ગૌઘસૌમ્યવારિસરિત્સમા ॥

નિર્વાણાખ્યં પ્રકરણં તતઃ ષષ્ઠમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
શિષ્ટો ગ્રન્થઃ પરીમાણં તસ્ય જ્ઞેયં મહાર્થદમ્ ॥

બુદ્ધે તસ્મિન્ ભવેચ્ છ્રોતા નિર્વાણઃ શાન્તકલ્પનઃ ।
અચેત્યચિત્પ્રકાશાત્મા વિજ્ઞાનાત્મા નિરામયઃ ॥

પરમાકાશકોશાચ્છઃ શાન્તસર્વભવભ્રમઃ ।
નિર્વાહિતજગદ્યાત્રઃ કૃતકર્તવ્યસુસ્થિતઃ કૃત(ઃ)° ॥

સમસ્તવિતતારમ્ભવજ્રસ્તમ્ભો નભોનિભઃ ।
વિનિગીર્ણયથાસંસ્થજગજ્જાલાતિતૃપ્તિમાન્ ॥

આકાશીભૂતનિઃશેષરૂપાલોકમનસ્કૃતિઃ ।
કાર્યકારણકર્તૃત્વહેયાદેયદશોજ્ઝિતઃ ॥

સદેહ એવ નિર્દેહઃ સસંસારો ઽપ્ય્ અસંસૃતિઃ ।
ચિન્મયો ॥ હનપાષાણજઠરજઠરોપમઃ °જઠર(ં)જઠ° ॥

ચિદાદિત્યસ્ તપંલ્ લોકે ઽપ્ય્ અન્ધકારોદરોપમઃ ।
પરપ્રકાશરૂપો ઽપિ પરમ્ આન્ધ્યમ્ ઇવાગતઃ ॥

રુદ્ધસંસૃતિદુર્લીલઃ પ્રક્ષીણાશાવિષૂચિકાઃ ।
નષ્ટાહંકારવેતાલો દેહવાન્ અકલેવરઃ ॥

કસ્મિંશ્ચિદ્ રોમકોટ્યગ્રે તસ્યેયમ્ અવતિષ્ઠતે ।
જગલ્લક્ષ્મીર્ મહામેરોઃ પુષ્પે ક્વચિદ્ ઇવાલિની ॥

પરમાણૌ પરમાણૌ ચિદાકાશસ્ય કોટરે ।
જગલ્લક્ષ્મીસહસ્રાણિ ધત્તે કૃત્વા ચ પશ્યતિ ॥

પ્રવિતતા હૃદયસ્ય મહામતે હરિહરાબ્જજલક્ષશતૈર્ અપિ ।
તુલનમ્ એતિ ન મુક્તિમતો બત પ્રવિતતાસ્તિ ન નૂનમ્ અવસ્તુનઃ ॥