મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 1.18

લબ્ધ્વાપિ તરલાકારે કાર્યભારતરઙ્ગિણિ ।
સંસારસાગરે જન્મ બાલ્યં દુઃકાય કેવલમ્ ॥

અશક્તિર્ આપદસ્ તૃષ્ણા મૂકતા મૂઢબુદ્ધિતા ।
ગૃધ્નુતા લોલતા દૈન્યં સર્વમ્ બાલ્યે પ્રવર્તતે ॥

રોષરોદનરૌદ્રીષુ દૈન્યજર્જરિતાસુ ચ ।
દશાસુ બન્ધનમ્ બાલ્યમ્ આલાનં કરિણીષ્વ્ ઇવ ॥

ન મૃતૌ ન જરારોગે ન ચાપદિ ન યૌવને ।
તાશ્ ચિન્તા ન નિકૃન્તન્તિ શ્4: °કૃત° હૃદયં શૈશવેષુ ન્11: શૈ(ષ)શ° યાઃ ॥

તિર્યગ્જાતિસમારમ્ભઃ સર્વૈર્ એવાવધીરિતઃ ।
લોલો બાલજનાચારો મરણાદ્ અપિ દુઃખદઃ ॥

પ્રતિબિમ્બં શ્4: °મ્બે ઘનાજ્ઞાનાં નાનાસઙ્કલ્પપેલવમ્ ।
બાલ્યમ્ આલૂનસંશીર્ણમનઃ કસ્ય સુખાવહમ્ ॥

જડશ્યામલયાજસ્રં જાતભીત્યા પદે પદે ।
યદ્ ભયં શૈશવે બુદ્ધ્યા કસ્યામ્ આપદિ તદ્ ભવેત્ ॥

લીલાસુ દુર્વિલાસેષુ દુરીહાસુ દુરાશયે ।
પરમમ્ મોહમ્ આદત્તે બાલો બલવદાપદમ્ ॥

વિકલ્પકલિલારમ્ભં દુર્વિલાસં દુરાસ્પદમ્ ।
શૈશવં શાસનાયૈવ પુરુષસ્ય ન શાન્તયે ॥

યે દોષા યે દુરાચારા દુષ્ક્રમા યે દુરાધયઃ ।
તે સર્વે સંસ્થિતા બાલ્યે દુર્ગર્ત ઇવ કૌશિકાઃ ન્11, શ્4: °કઃ ॥

બાલ્યં રમ્યમ્ ઇતિ વ્યર્થબુદ્ધયઃ કથયન્તિ યે ।
તાન્ મૂર્ખપુરુષાન્ બ્રહ્મન્ ધિગ્ અસ્તુ હતચેતસઃ ॥

યત્ર લોલાકૃતિ મનઃ પરિસ્ફુરતિ વૃત્તિષુ ।
ત્રૈલોક્યરાજ્યમ્ અપિ તત્ કથં વહતિ તુષ્ટયે ॥

સર્વેષામ્ એવ સત્ત્વાનાં સર્વાવસ્થાસુ ચૈવ હિ ।
મનશ્ ચઞ્ચલતામ્ એતિ બાલ્યે દશગુણં મુને ॥

મનઃ પ્રકૃત્યૈવ ચલમ્ બાલ્યં ચ ચલતાવરમ્ ।
તયોઃ સંશ્લિષ્ટયોઃ તાત કેનૈવાન્તઃ કુચાપલે ॥

સ્ત્રીલોચનૈસ્ તડિત્પુઞ્જૈર્ જ્વાલામાલૈસ્ તરઙ્ગકૈઃ ।
ચાપલં શિક્ષિતમ્ બ્રહ્મઞ્ શૈશવાન્ મનસો ઽથ વા ॥

શૈશવં ચ મનશ્ ચૈવ સર્વાસ્વ્ એવ હિ વૃત્તિષુ ।
ભ્રાતરાવ્ ઇવ લક્ષ્યેતે સતતમ્ ભઙ્ગુરસ્થિતી ॥

સર્વાણિ દુષ્ટભૂતાનિ સર્વે દોષા દુરાશયાઃ ।
બાલ્યમ્ એવોપજીવન્તિ શ્રીમન્તમ્ ઇવ માનવાઃ ॥

નવં નવમ્ પ્રીતિકરં ન શિશુઃ પ્રત્યહં યદિ ।
પ્રાપ્નોતિ તદ્ અસૌ યાતિ વિષવેગસ્ય મૂર્છનામ્ ॥

સ્તોકેન વશમ્ આયાતિ સ્તોકેનૈતિ વિકારિતામ્ ।
અમેધ્ય એવ રમતે બાલઃ કૌલેયકો યથા ॥

અજસ્રમ્ બાષ્પવદનઃ કર્દમાન્તર્ જડાશયઃ ।
વર્ષોક્ષિતસ્ય તપ્તસ્ય સ્થલસ્ય સદૃશઃ શિશુઃ ॥

ભયાહારપરં દીનં યથાદૃષ્ટાભિલાષિ ચ ।
લોલબુદ્ધિઃ વપુર્ ધત્તે બાલો દુઃખાય કેવલમ્ ॥

સ્વસઙ્કલ્પાભિલષિતાન્ ભાવાન્ અપ્રાપ્ય તપ્તધીઃ ।
દુઃખમ્ એત્ય્ અબલો શ્4: અન° બાલો વિનિકૃત્ત ઇવાશયે ॥

દુરીહાલબ્ધલક્ષ્યાણિ શ્4: લક્ષા° બહુપક્ષોલ્વણાનિ ન્11, શ્4: °ઓલ્લ્વ° ચ ।
બાલસ્ય યાનિ દુઃખાનિ મુને તાનિ ન કસ્યચિત્ ॥

બાલો બલવતાશ્વેન મનોરથવિલાસિના ।
મનસા તપ્યતે નિત્યં ગ્રીષ્મેણેવ વનસ્થલમ્ ॥

વિદ્યાગૃહગતો બાલઃ પરામ્ એતિ કદર્થનામ્ ।
આલાન ઇવ નાગેન્દ્રો વિષવૈષમ્યભીષણમ્ ॥

નાનામનોરથમયી મિથ્યાકલ્પિતકલ્પના ।
દુઃખાયાત્યન્તદીર્ઘાય બાલતા પેલવાશયા ॥

સમ્ભૃષ્ટં તુહિનમ્ ન્11: તુ(દિ)*હિ*° ભોક્તુમ્ ઇન્દુમ્ આદાતુમ્ અમ્બરાત્ ।
વાઞ્છ્યતે યેન મૌર્ખ્યેણ શ્4: °ર્ખ્યે ન તત્ સુખાય કથમ્ ભવેત્ ॥

અન્તશ્ચિતેર્ શ્4: °ચિત્તેર્ અશક્તસ્ય શીતાતપનિવારણે ।
કો વિશેષો મહાબુદ્ધે બાલસ્યોર્વીરુહસ્ય ચ ॥

ઉડ્ડીનમ્ અભિવાઞ્છન્તિ પક્ષાભ્યાં ક્ષુત્પરાયણાઃ ।
ભયાહારપરા નિત્યમ્ બાલા વિહગધર્મિણઃ ॥

શૈશવે ગુરુતો ભીતિર્ માતૃતઃ પિતૃતસ્ તથા ।
જનતો જ્યેષ્ઠબાલાચ્ ન્11: °લાશ્ ચ શૈશવમ્ ભયમન્દિરમ્ ॥

સકલદોષદશાવિહતાશયં શરણમ્ અપ્ય્ અવિવેકવિલાસિનઃ ।
ઇહ ન કસ્યચિદ્ એવ મહામુને ભવતિ બાલ્યમ્ અલમ્ પરિતુષ્ટિદમ્ ॥