મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 1.19

બાલ્યાનર્થમ્ અથ ત્યક્ત્વા પુમાન્ અભિહતાશયઃ ।
આરોહતિ નિપાતાય યૌવનં શ્વભ્રસમ્ભ્રમમ્ શ્4: °ભ્રમસં° ॥

તત્રાનન્તવિલાસસ્ય લોલસ્ય સ્વસ્ય ચેતસઃ ।
વૃત્તીર્ અનુસરન્ યાતિ દુઃખાદ્ દુઃખાન્તરં જડઃ ॥

સ્વચિત્તબિલસંસ્થેન નાનાસમ્ભ્રમકારિણા ।
બલાત્ કામપિશાચેન વિવશઃ પરિભૂયતે ॥

ચિન્તાનાં લોલવૃત્તીનાં લલનાનામ્ ઇવાભિતઃ ।
અર્પયત્ય્ અવશશ્ ચેતો જ્વાલાનામ્ આત્મજો યથા ॥

તે તે દોષા દુરારમ્ભાસ્ તત્ર તં તાદૃશાશયમ્ ।
તરુણમ્ પ્રવિલુમ્પન્તિ દૃશ્યાસ્ તે નૈવ યે મુને ॥

મહાનરકબીજેન સન્તતભ્રમદાયિના ।
યૌવનેન ન યે નષ્ટા નષ્ટા નાન્યેન તે જનાઃ ॥

નાનારસમયી ચિન્તાવૃત્તાન્તનિચયોમ્ભિતા ।
ભીમા યૌવનભૂર્ યેન તીર્ણા ધીરઃ સ ઉચ્યતે ॥

નિમેષભાસુરાકારમ્ આલોલઘનગર્જિતમ્ ।
વિદ્યુત્પ્રકાશમ્ અનિશં યૌવનમ્ મે ન રોચતે ॥

વિવિધાવર્તબહુલમ્ પઙ્કલગ્નં જડાશયમ્ ।
તરઙ્ગભઙ્ગુરમ્ ભીમં યૌવનમ્ મે ન રોચતે ॥

સર્વસ્યાગ્રેસરમ્ પુંસઃ ક્ષણમાત્રમનોહરમ્ ।
ગન્ધર્વનગરપ્રખ્યં યૌવનમ્ મે ન રોચતે ॥

ઇષુપ્રપાતમાત્રં હિ સુખદં દુઃખભાસુરમ્ ।
દાહદોષપ્રદં નિત્યં યૌવનમ્ મે ન રોચતે ॥

મધુરં સ્વાદુ તિક્તં ચ દૂષણં દોષભૂષણમ્ ।
સુરાકલ્લોલસદૃશં યૌવનમ્ મે ન રોચતે ॥

અસત્યં સત્યસઙ્કાશમ્ અચિરાદ્ વિપ્રલમ્ભદમ્ ।
સ્વપ્નાઙ્ગનાસઙ્ગસમં યૌવનમ્ મે ન રોચતે ॥

ક્ષણપ્રકાશતરલમ્ મિથ્યારચિતચક્રિકમ્ ।
અલાતચક્રપ્રતિમં યૌવનમ્ મે ન રોચતે ॥

મૃદુસ્ફારતરોદારમ્ અન્તઃશૂન્યં ક્ષણાત્ ક્ષતમ્ ।
શરદમ્બુદસઙ્કાશં યૌવનમ્ મે ન રોચતે ॥

આપાતમાત્રરમણં સદ્ભાવરહિતાન્તરમ્ ।
વેશ્યાસ્ત્રીસઙ્ગમપ્રખ્યં યૌવનમ્ મે ન રોચતે ॥

યે કેચન દુરારમ્ભાસ્ તે સર્વે સર્વદુઃખદાઃ ન્11: °ખં° ।
તારુણ્યે સન્નિધિં યાન્તિ મહોત્પાતા શ્4: °ત ઇવ શ્4: ઇવા° ક્ષયે ॥

હાર્દાન્ધકારકારિણ્યા ભૈરવાકારવાન્ અપિ ।
યૌવનાકારયામિન્યા બિભેતિ ભગવાન્ અપિ ॥

સુવિસ્મૃતશુભાચારમ્ બુદ્ધિવૈધુર્યદાયિનમ્ ।
દદાત્ય્ અતિતરામ્ એષ ભ્રમં યૌવનવિભ્રમઃ ॥

કાન્તાવિયોગજાતેન હૃદિ દુર્ધર્ષવહ્નિના ।
યૌવને દહ્યતે જન્તુસ્ તરુર્ દાવાગ્નિના યથા ॥

વિસ્તીર્ણાપિ પ્રસન્નાપિ પાવન્ય્ અપિ હિ યૌવને ।
મતિઃ કલુષતામ્ એતિ પ્રાવૃષીવ તરઙ્ગિણી ॥

શક્યતે ઘનકલ્લોલભીમા રોધયિતું નદી ।
ન તુ તારુણ્યતરલા તૃષ્ણાતરલિતાન્તરા ॥

સા કાન્તા તૌ સ્તનૌ પીનૌ તે વિલાસાસ્ તદ્ આનનમ્ ।
તારુણ્ય ઇતિ ચિન્તાભિર્ યાતિ જર્જરતાં જનઃ ॥

તરત્તરલતૃષ્ણાર્તં યુવાનમ્ ઇહ સાધવઃ ।
પૂજયન્તિ ન તુચ્છેહં જરત્તૃણલવં યથા ॥

નાશાયૈવ મદાન્ધસ્ય દોષમૌક્તિકધારિણઃ ।
અભિમાનમહેભસ્ય નિત્યાલાનં હિ યૌવનમ્ ॥

મનોવિપુલમૂલાનાં દોષાશીવિષધારિણામ્ ।
રોષરોદનવૃક્ષાણાં યૌવનં નવકાનનમ્ ॥

રસકેસરસમ્બાધં કુવિકલ્પદલાકુલમ્ ।
દુશ્ચિન્તાચઞ્ચરીકાણામ્ પુષ્કરં વિદ્ધિ યૌવનમ્ ॥

કૃતાકૃતકુપક્ષાણાં હૃત્સરસ્તીરચારિણામ્ ।
આધિવ્યાધિવિહઙ્ગાનામ્ આલયો નવયૌવનમ્ ॥

જડાનાં ગતસઙ્ખ્યાનાં કલ્લોલાનાં વિલાસિનામ્ ।
અનપેક્ષિતમર્યાદો વારિધિઃ પૂર્ણયૌવનમ્ ॥

સર્વેષાં ગુણપર્ણાનામ્ અપનેતું રજસ્તતઃ ।
અપનેતું સ્થિતો દક્ષો વિષમો યૌવનાનિલઃ ॥

નયન્તિ પાણ્ડુતાં વક્ત્રમ્ શ્4: વક્રમ્ આકુલાવકરોત્કટાઃ ।
આરોહન્તિ પરાં કોટિં રૂક્ષા યૌવનપાંસવઃ ॥

ઉદ્બોધયતિ દોષાલીં નિકૃન્તતિ શ્4: °કૃન્તન્તિ ગુણાવલિમ્ ।
નરાણાં યૌવનોલ્લાસો વિલાસો દુષ્કૃતશ્રિયાઃ ॥

શરીરપઙ્કજરજશ્ ન્11, શ્4: શરીરં ચઞ્ચલામ્ શ્4: ચપલાં મતિષટ્પદીમ્ ।
નિબધ્ય મોહયત્ય્ એષ નરં યૌવનચન્દ્રમાઃ ॥

શરીરષણ્ડકોદ્ભૂતા રમ્યા યૌવનવલ્લરી ।
લગ્નમ્ એવ મનોભૃઙ્ગમ્ મદયત્ય્ ઉન્નતિં ગતા ન્11: °તાઃ ॥

શરીરમરુતાપોત્થાં યુવતામ્ મૃગતૃષ્ણિકામ્ ।
મનોમૃગાઃ પ્રધાવન્તઃ પતન્તિ વિષમાટવીમ્ શ્4: વિષયા° ॥

શરીરશર્વરીજ્યોત્સ્ના ચિત્તકેસરિણઃ શ્4: ચિત્ત્ર° સટા ।
લહરી જીવિતામ્ભોધેર્ યુવતા મે ન રોચતે ॥

દિનાનિ કતિચિદ્ યેયમ્ ફલિતા દેહજઙ્ગલે ।
યુવતાશરદ્ અસ્યાં હિ ન સમાશ્વાસમ્ અર્હથ ॥

ઝગિત્ય્ એષ પ્રયાત્ય્ એવ શરીરાદ્ યુવતાખગઃ ।
ક્ષણેનૈવાલ્પભાગ્યસ્ય હસ્તાચ્ ચિન્તામણિર્ યથા ॥

યદા યદા પરાં કોટિમ્ અભ્યારોહતિ યૌવનમ્ ।
વલ્ગન્તિ સરસાઃ કામાસ્ તદા નાશાય કેવલમ્ ॥

તાવદ્ એવ વિવલ્ગન્તિ રાગદ્વેષપિશાચિકાઃ ।
નાસ્તમ્ એતિ સમસ્તૈષા યાવદ્ યૌવનયામિની ॥

નાનાધિકારબહલે વરાકે ક્ષણનાશિનિ ।
કારુન્યં કુરુ તારુણ્યે મ્રિયમાણે સુતે યથા ॥

હર્ષમ્ આયાતિ યો મોહાત્ પુરુષઃ ક્ષણભઙ્ગિના ।
યૌવનેન મહામુગ્ધઃ સ વૈ નરમૃગઃ સ્મૃતઃ ॥

માનમોહમદોન્મત્તં યૌવનં યો ઽભિલષ્યતિ ।
અચિરેણ સુદુર્બુદ્ધિઃ પશ્ચાત્તાપેન યુજ્યતે ॥

તે ધર્મ્યાસ્ તે મહાત્માનસ્ ત એવ પુરુષા ભુવિ ।
યે સુખેન સમુત્તીર્ણાઃ સાધો યૌવનસઙ્કટાત્ ॥

સુખેન તીર્યતે ઽમ્ભોધિર્ ઉત્કૃષ્ટમકરાકરઃ ।
ન કલ્લોલવનોલ્લાસિ સદોષં હતયૌવનમ્ ॥

વિનયભૂષિતમ્ આર્યજનાસ્પદં કરુણયોજ્જ્વલમ્ આવલિતં ગુણૈઃ ।
ઇહ હિ દુર્લભમ્ અઙ્ગ સુયૌવનં જગતિ કાનનમ્ અમ્બરગં યથા ॥