મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 1.16

હાર્દાન્ધકારશર્વર્યા તૃષ્ણયેહ દુરન્તયા ।
ચરન્તિ ચેતનાકાશે દોષકૌશિકપઙ્ક્તયઃ ॥

અન્તર્દાહપ્રદાયિન્યા સમૂઢરસમાર્દવઃ ।
પઙ્ક આદિત્યદીપ્ત્યેવ શોષં નીતો ઽસ્મિ ચિન્તયા ॥

મમ ચિત્તમહારણ્યે વ્યામોહતિમિરાકુલે ।
શૂન્યે તાણ્ડવિની મત્તા ભૃશમ્ આશા પિશાચિકા ॥

રજોરચિતનીહારા કાઞ્ચનાવચયોજ્જ્વલા ।
નૂનં વિકાસમ્ આયાતિ ચિન્તા મે ઽશોકમઞ્જરી ॥

અલમ્ અન્તર્ ભ્રમાયૈષા તૃષ્ણા કવલિતાશયા ।
આયાતા વિમલોલ્લાસમ્ ઊર્મિર્ અમ્બુનિધાવ્ ઇવ ॥

ઉદ્દામકલ્લોલરવા દેહાદ્રૌ વહતીવ મે ।
તરઙ્ગિતતરાકારા તરતૃષ્ણાતરઙ્ગિણી ॥

વેગં સંરોદ્ધુમ્ ઉદિતો વાત્યયેવ ન્11: °એવા જરત્તૃણમ્ ।
નીતઃ કલુષયા ક્વાપિ ધિયાયં ચિત્તચાતકઃ ॥

યાં યામ્ અહમ્ અધીતાસ્થામ્ આશ્રયામિ ગુણશ્રિયમ્ ।
તાં તાં કૃન્તતિ મે તૃષ્ણા તન્ત્રીમ્ ઇવ કુમૂષિકા ॥

પયસીવ જરત્પર્ણં શ્4: ત્યર્° વાયાવ્ ઇવ જરત્તૃણમ્ ।
નભસીવ શરન્મેઘશ્ ચિન્તાચક્રે ભ્રમામ્ય્ અહમ્ ॥

ગન્તુમ્ આસ્પદમ્ આત્મીયમ્ અસમર્થધિયો શ્4: અસર્થ° વયમ્ ।
ચિન્તાજાલે વિમુહ્યામો જાલે શકુનયો યથા ॥

તૃષ્ણાભિધાનયા તાત દગ્ધો ઽસ્મિ જ્વાલયા તથા ।
યથા દાહોપશમનમ્ આશઙ્કે નામૃતૈર્ અપિ ॥

દૂરં દૂરમ્ ઇતો ગત્વા સમેત્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
ભ્રમત્ય્ આશુ દિગન્તેષુ તૃષ્ણોન્મત્તા તુરઙ્ગમી ॥

જડસંસઙ્ગિણી શ્4: °સર્ગિણી તૃષ્ણા કૃતોર્ધ્વાધોગમાગમા ।
ક્ષુબ્ધા ગ્રન્થિમતી નિત્યમ્ અરઘટ્ટોગ્રરજ્જુવત્ ॥

અન્તર્ ગ્રથિતયા દેહે સમ્ભ્રમોચ્છિદ્યમાનયા ।
રજ્જ્વેવાશુ બલીવર્દસ્ તૃષ્ણયા વાહ્યતે જનઃ ॥

પુત્રદારકલત્રાદિતૃષ્ણયા શ્4: °ત્રાણિ નિત્યકૃષ્ણયા ।
ખગેષ્વ્ ઇવ કિરાત્યેહ શ્4: °રત્યે° જાલં લોકેષુ રચ્યતે ॥

ભાયયત્ય્ અપિ ધીરેહમ્ અન્ધયત્ય્ અપિ સેક્ષણમ્ ।
ખેદયત્ય્ અપિ સાનન્દં તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ શર્વરી ॥

કુટિલા કોમલસ્પર્શા વિષવૈષમ્યશંસિની ।
દહત્ય્ અપિ મનાક્ સ્પૃષ્ટા શ્4: સૃષ્° તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ ભોગિની ॥

ભિનત્તિ હૃદયમ્ પુંસામ્ માયામયવિધાયિની ।
દૌર્ભાગ્યદાયિની દીના તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ રાક્ષસી ॥

તન્દ્રાતન્ત્રીગણં કોશે દધાના પરિવેષ્ટિતમ્ ।
નાનન્દે રાજતે બ્રહ્મંસ્ તૃષ્ણાજર્જરવલ્લકી ॥

નિત્યમ્ એવાતિમલિના કટુકોન્માદશાલિની ।
દીર્ઘા તન્વી ઘનસ્નેહા તૃષ્ણાગહ્વરવલ્લરી ॥

અનાનન્દકરી શૂન્યા નિષ્ફલાત્યર્થમ્ ઉન્નતા ।
અમઙ્ગલકરી ક્રૂરા તૃષ્ણા ક્ષીણેવ મઞ્જરી ॥

અનાવર્જિતચિત્તાપિ સર્વમ્ એવાનુધાવતિ ।
ન ચાપ્નોતિ ફલં કિઞ્ચિત્ તૃષ્ણા જીર્ણેવ કામિની ॥

સંસારનૃત્તે મહતિ નાનારસસમાકુલે ।
ભુવનાભોગરઙ્ગેષુ તૃષ્ણા જરઢનર્તકી ॥

જરા કુસુમિતા રૂઢા પાતોત્પાતફલાવલિઃ ।
સંસારજઙ્ગલે દીર્ઘે તૃષ્ણાવિષલતા તતા ॥

યન્ ન શક્નોતિ તત્રાપિ ધત્તે તાણ્ડવિતાં ગતિમ્ ।
નૃત્યત્ય્ આનન્દરહિતં તૃષ્ણા જીર્ણેવ નર્તકી ॥

ભૃશં સ્ફુરતિ નીહારે શામ્યત્ય્ આલોક આગતે ।
દુઃખૌઘેષુ પદં ધત્તે ન્11, શ્4: દત્તે તૃષ્ણાચપલવર્હિણી ॥

જડકલ્લોલબહલા ચિરં શૂન્યતરાન્તરા ।
ક્ષણમ્ ઉલ્લાસમ્ આયાતિ તૃષ્ણાપ્રાવૃટ્તરઙ્ગિણી ॥

નષ્ટમ્ ઉત્સૃજ્ય તિષ્ઠન્તં વૃક્ષાદ્ વૃક્ષમ્ ઇવા પરમ્ ।
પુરુષાત્ પુરુષં યાતિ તૃષ્ણા લોલેવ પક્ષિણી ॥

પદં કરોત્ય્ અલઙ્ઘ્યે ઽપિ તૃપ્તાપિ ફલમ્ ઈહતે ।
ચિરં તિષ્ઠતિ નૈકત્ર તૃષ્ણાચપલમર્કટી ॥

ઇદં કૃત્વેદમ્ આયાતિ સર્વમ્ એવાસમઞ્જસમ્ ।
અનારતં ચ યતતે તૃષ્ણા ચેષ્ટેવ દૈવિકી ॥

ક્ષણમ્ આયાતિ પાતાલં ક્ષણં યાતિ નભસ્તલમ્ ।
ક્ષણમ્ ભ્રમતિ દિક્કુઞ્જે તૃષ્ણાહૃત્પદ્મષટ્પદી ॥

સર્વસંસારદોષાણાં શ્4: સર્વં તૃષ્ણૈકા દીર્ઘદુઃખદા ।
અન્તઃપુરસ્થમ્ અપિ યા યોજયત્ય્ અતિસઙ્કટે ॥

પ્રયચ્છતિ પરં જાડ્યમ્ પરમાલોકરોધિની ।
મોહનીહારગહના તૃષ્ણાજલદમાલિકા ॥

સર્વેષાં જન્તુજાલાનાં ન્11: °ના સંસારવ્યવહારિણામ્ ।
પરિપ્રોતમનોમાલાસ્ તૃષ્ણા બન્ધનરજ્જવઃ ॥

વિચિત્રવર્ણા વિગુણા ન્11: °ણ્(આ)અ; શ્4: °ણ દીર્ઘા મલિનસંસ્થિતિઃ ।
શૂન્યાશૂન્યાસ્પદા તૃષ્ણા શક્રકાર્મુકધર્મિણી ॥

અશનિર્ ગુણસસ્યાનામ્ ફલિતા શરદ્ આપદે ।
હિમં સમ્પત્સરોજિન્યાસ્ તમસાં દીર્ઘયામિની ॥

સંસારનાટકનટી કાયાલયવિહઙ્ગમી ।
માનસારણ્યહરિણી સ્મરસઙ્ગીતવલ્લકી ॥

વ્યવહારાબ્ધિલહરી મોહમાતઙ્ગશૃઙ્ખલા ।
માર્ગન્યગ્રોધસુભગા દુઃખકૈરવચન્દ્રિકા ॥

જરામરણદુઃખાનામ્ એકા રત્નસમુદ્ગિકા ।
આધિવ્યાધિવિલાસાનાં નિત્યમત્તા વિલાસિની ॥

ક્ષણમ્ આલોકવિમલા સાન્ધકારલવા ક્ષણમ્ ।
વ્યોમવીથીસમા તૃષ્ણા નીહારગહના ક્ષણમ્ ॥

ગચ્છતૂપશમં તૃષ્ણા કાર્યવ્યાયામશાન્તયે ।
તમી ઘનતમઃકૃષ્ણા યથા રક્ષોનિવૃત્તયે ॥

તાવન્ મુહ્યત્ય્ અયં લોકો મૂકો વિલુલિતાશયઃ ।
યાવદ્ એવાનુસન્ધત્તે તૃષ્ણાવિષવિષૂચિકામ્ ॥

લોકો ઽયમ્ અખિલં દુઃખં ચિન્તયોજ્ઝિત ઉજ્ઝતિ ।
ચિન્તાવિષૂચિકામન્ત્રશ્ ચિન્તાત્યાગો હિ કથ્યતે ॥

તૃણપાષાણકાષ્ઠાદિ સર્વમ્ આમિષશઙ્કયા ન્11: આસિ° ।
આદધાના સ્ફુરત્ય્ ન્11, શ્4: °રન્ત્ય્ અન્તસ્ તૃષ્ણા મત્સ્યી હ્રદે ન્11: હૃદે યથા ॥

રોગાર્તિર્ અઙ્ગગા તૃષ્ણા ગમ્ભીરમ્ અપિ માનવમ્ ।
ઉત્તાનતાં નયત્ય્ આશુ સૂર્યાંશવ ઇવામ્બુજમ્ ॥

અહો બત મહચ્ ચિત્રં તૃષ્ણામ્ અપિ મહાધિયઃ ।
દુશ્છેદામ્ ન્11: દુચ્છે° અપિ કૃન્તન્તિ વિવેકેનામલાસિના ॥

નાસિધારા ન વજ્રાગ્નિર્ ન તપ્તાયઃકણાર્ચિષઃ ।
તથા તીક્ષ્ણા યથા બ્રહ્મંસ્ તૃષ્ણેયં હૃદિ સંસ્થિતા ॥

કજ્જલાસિતતીક્ષ્ણાગ્રાઃ સ્નેહદીર્ઘદશાપરાઃ ।
પ્રકાશા ન્11, શ્4: °શાઃ દાહદસ્પર્શાસ્ તૃષ્ણા દીપશિખા ઇવ ॥

અપિ મેરૂપમમ્ પ્રાજ્ઞમ્ અપિ શૂરમ્ અપિ સ્થિરમ્ ।
તૃણીકરોતિ તૃષ્ણૈકા નિમેષેણ નરોત્તમમ્ ॥

વિસ્તીર્ણગહના ભીમા ઘનજાલરજોમયી ।
સાન્ધકારોગ્રનીહારા તૃષ્ણા વિન્ધ્યમહાટવી ॥

એકૈવ સર્વભુવનાન્તરલબ્ધલક્ષ્યા દુર્લક્ષતામ્ શ્4: °લક્ષ્ય° ઉપગતૈવ પુરઃસ્થિતેવ ।
તૃષ્ણા સ્થિતા જગતિ ચઞ્ચલવીચિમાલે ક્ષીરાર્ણવામ્બુપટલે મધુરેવ શક્તિઃ ॥