મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.97

અથોત્થાય દદાહાસૌ શુષ્કં તત્ પર્ણમન્દિરમ્ ।
અજ્ઞેન સ્વેન મનસા વૃથા સઙ્કલ્પ્યકલ્પિતમ્ ॥

શિષ્ટં યત્ કિઞ્ચિદ્ અભવત્ તત્ર તત્ સ શિખિધ્વજઃ ।
અસંરબ્ધમના મૌની ક્રમેણ સમયા ધિયા ॥

દદાહ દૂરે ચિક્ષેપ તત્યાજ ચ બભઞ્જ ચ ।
ભાણ્ડજાતં સ્વવસનભોજનાદ્ય્ અપિ રુષ્ટવત્ ॥

સ બભૂવાશ્રમસ્ તસ્ય દગ્ધનષ્ટનિજસ્થિતિઃ ।
વીરભદ્રબલધ્વસ્તદક્ષયજ્ઞાશ્રમોપમઃ ॥

આશ્રમાત્ તે મૃગખગાસ્ ત્યક્તરોમન્થમ્ ઉદ્યયુઃ ।
સાગ્નિદાહાત્ પુરવરાદ્ ભીતભીતા જના ઇવ ॥

ભાણ્ડજાતં દહત્ય્ અગ્નૌ સહ શુષ્કેન્ધનેન તત્ ।
કેવલાકૃતિર્ અસ્નેહસ્ તુષ્ટિમાન્ આહ ભૂપતિઃ ॥

અહો નુ ચિરકાલેન દેવપુત્ર પ્રબોધિતઃ ।
સમ્પન્નઃ કેવલશ્ શુદ્ધસ્ સુખિતો બોધવાન્ અહમ્ ॥

કિં નામ કિલ વસ્ત્વ્ એતદ્ ભવેત્ સાઙ્કલ્પિકક્રમમ્ ।
યદ્ ભાણ્ડોપસ્કરસ્થાનસદનાદ્યવલમ્બનમ્ ॥

યાવદ્ યાવત્ પ્રહીયન્તે વિબન્ધા બન્ધહેતવઃ ।
તાવત્ તાવત્ સમાયાતિ પરમાં નિર્વૃતિં મનઃ ॥

શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખિતો ઽસ્મિ જયામ્ય્ અહમ્ ।
વિબન્ધાઃ પ્રક્ષયં યાતાસ્ સર્વત્યાગો મયા કૃતઃ ॥

દિગમ્બરો દિક્સદનો દિક્સખો ઽયમ્ અહં સ્થિતઃ ।
દેવપુત્ર મહાત્યાગાત્ કિમ્ અન્યદ્ અવશિષ્યતે ॥

સર્વમ્ એવ ન સન્ત્યક્તં ત્વયા રાજઞ્ શિખિધ્વજ ।
સર્વત્યાગપરાનન્દં મા મુધાભિનયીકુરુ ॥

તવાસ્ત્ય્ એવાપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ ।
યં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્ ॥

ઇતિ શ્રુતવતા તેન કિઞ્ચિત્ સઞ્ચિન્ત્ય ભૂભૃતા ।
ઇદમ્ ઉક્તં મહાબાહો રામ રાજીવલોચન ॥

ઇન્દ્રિયવ્યાલસઙ્ઘાતો રક્તમાંસમયાકૃતિઃ ।
શિષ્યતે સર્વસન્ત્યાગે દેહો મે દેવતાત્મજ ॥

તદ્ ઉત્થાય પુરસ્સંસ્થભૃગુપાતાદ્ અવિઘ્નજાત્ ।
વિનાશાત્મકતાં નીત્વા સર્વત્યાગી ભવામ્ય્ અહમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દેહમ્ અગ્રસ્થે શ્વભ્રે ત્યક્તુમ્ અસૌ જવાત્ ।
કરોતિ યાવદ્ ઉત્થાનં તાવત્ કુમ્ભો ઽભ્યુવાચ હ ॥

રાજન્ કિમ્ ઇતિ દેહં ત્વં નિરાગસ્કં મહાવટે ।
ત્યજસ્ય્ અજ્ઞો હિ વૃષભઃ કુપિતો હન્તિ તર્ણકમ્ ॥

જડો વરાકો મૂકાત્મા તપસ્વી દેહકો હ્ય્ અયમ્ ।
ન કશ્ચન તવૈતસ્મૈ મા મુધૈવ રુષં કુરુ ॥

આત્મન્ય્ એવૈષ મૂઢાત્મા ધ્યાનવાન્ ઇવ તિષ્ઠતિ ।
સઞ્ચાલ્યતે પરેણૈવ તરઙ્ગેણેવ કાષ્ઠકમ્ ॥

ક્ષોભયત્ય્ અન્ય એવૈનં નિગ્રહાર્હો મુહુર્ બલાત્ ।
તપસ્વિનં યથૈકાન્તસંસ્થિતં મત્તતસ્કરઃ ॥

સુખદુઃખાનુભૂત્યા હિ નાપરાધિ શરીરકમ્ ।
નાત્મનઃ ફલપાતાત્ સ સ્પન્દૈર્ વૃક્ષો ઽપરાધવાન્ ॥

વાતઃ ફલશિખાપુષ્પપાતનં કુરુતે સ્ફુરન્ ।
તરુણા સાધુના સાધોર્ અપરાદ્ધં કિમ્ આત્મનઃ ॥

ત્યક્તેનાપિ શરીરેણ કિલ તામરસેક્ષણ ।
સર્વત્યાગો ન તે યાતિ નિષ્પત્તિં વિષમો હિ સઃ ॥

ભૃગોઃ કેવલમ્ એતત્ ત્વં નિરાગસ્કં શરીરકમ્ ।
મુધા ક્ષિપસિ નો દેહત્યાગેન ત્યાગિતા ભવેત્ ॥

યેનાયં ક્ષોભ્યતે દેહો મત્તેભેનેવ પાદપઃ ।
તત્ સન્ત્યજસિ ચેત્ પાપં તન્ મહાત્યાગવાન્ ભવાન્ ॥

તસ્મિંસ્ ત્યક્તે ભવેત્ ત્યક્તં સર્વં દેહાદિ ભૂપતે ।
નો ચેન્ નિર્દગ્ધમ્ અપ્ય્ એતદ્ ભૂયો ભૂયઃ પ્રરોહતિ ॥

કેનાયં ચાલ્યતે દેહઃ કિં બીજં જન્મકર્મણામ્ ।
કસ્મિંસ્ ત્યક્તે પરિત્યક્તં સર્વં ભવતિ સુન્દર ॥

સાધો ન દેહત્યાગેન ન રાજ્યત્યજનેન ચ ।
ન ચોટજાદિપ્લોષેણ સર્વત્યાગો ભવેન્ નૃણામ્ ॥

યત્ સર્વં સર્વતો યચ્ ચ તસ્મિન્ સર્વૈકકારણે ।
સર્વસ્મિન્ સમ્પરિત્યક્તે સર્વત્યાગઃ કૃતો ભવેત્ ॥

સર્વં સર્વગતં સાર્વં હેયં ત્યાજ્યં ચ સર્વથા ।
સર્વં કિમ્ ઉચ્યતે બ્રૂહિ સર્વતત્ત્વવિદાં વર ॥

સાધો સર્વકલાધારં જીવપ્રાણાદિનામકમ્ ।
ન જડં નાજડં ભ્રાન્તં ચિત્તં સર્વમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

રાજ્યાદેર્ અથ દેહાદેર્ આશ્રમાદેર્ મહીપતે ।
સર્વસ્યૈવ મનો બીજં તરુબીજં તરોર્ ઇવ ॥

સર્વસ્ય બીજે સન્ત્યક્તે સર્વં ત્યક્તં ભવત્ય્ અલમ્ ।
સમ્ભવાસમ્ભવાદ્ ભૂયસ્ સર્વત્યાગો ભવેદ્ ઇતિ ॥

સર્વં ધર્માદ્ય્ અધર્માદિ રાજ્યાદિ વિપિનાદિ ચ ।
સચિત્તસ્ય પરં દુઃખં નિશ્ચિત્તસ્ય પરં સુખમ્ ॥

ઇદં વિવર્તતે સર્વં ચિત્તમ્ એવ જગત્તયા ।
દેહાદ્યાકારજાલેન બીજં વૃક્ષતયા યથા ॥

પાદપઃ પવનેનેવ ભૂકમ્પેનેવ પર્વતઃ ।
ભસ્ત્રા ભસ્ત્રાહિનેવાયં દેહશ્ ચિત્તેન ચાલ્યતે ॥

સર્વભૂતોપભોગ્યાનાં જરામરણજન્મનામ્ ।
મહામણીનાં સુદૃઢં ચિત્તં વિદ્ધિ સમુદ્ગકમ્ ॥

ચિત્તં જીવો મનો માયા પ્રાણશ્ ચેત્યાદિભિર્ મુને ।
ક્રિયાનુરૂપૈર્ અભિધાવ્યાપારૈશ્ ચિત્તમ્ ઉચ્યતે ॥

ચિત્તં સર્વમ્ ઇતિ પ્રાહુસ્ તસ્મિંસ્ ત્યક્તે મહીપતે ।
સર્વાધિવ્યાધિસીમાન્તે સર્વત્યાગઃ કૃતો ભવેત્ ॥

ચિત્તત્યાગં વિદુસ્ સર્વત્યાગં ત્યાગવિદાં વર ।
તસ્મિન્ સિદ્ધે મહાબાહો સત્યં કેનાપિ ભૂયતે ॥

ચિત્તે ત્યક્તે લયં યાતિ દ્વૈતમ્ ઐક્યં ચ સર્વતઃ ।
કેનચિદ્ ભૂયતે શાન્તં સ્વચ્છમ્ એકમ્ અનામયમ્ ॥

અસ્યાઃ ક્ષેત્રં વિદુશ્ ચિત્તં સંસૃતેસ્ સસ્યસન્તતેઃ ।
ક્ષેત્રે ત્વ્ અક્ષેત્રતાં યાતે શાલેઃ ક ઇવ સમ્ભવઃ ॥

ચિત્તમ્ એવ વિચિત્રેહં ભાવાભાવવિલાસિના ।
વિવર્તતે ઽર્થભાવેન જલમ્ ઊર્મિતયા યથા ॥

ચિત્તોત્સાદનરૂપેણ સર્વત્યાગેન ભૂપતે ।
સર્વમ્ આસાદ્યતે સમ્યક્ સામ્રાજ્યેનેવ સર્વદા ॥

સર્વત્યાગસ્ય વિષયો યથૈવાન્યો ઽસ્તિ તે તથા ।
ત્વમ્ અપ્ય્ અન્યસ્ય ભવસિ ત્યાગિન્ ગૃહ્ણાસિ ચેન્ નૃપ ॥

સૂત્રં મુક્તાફલેનેવ જગજ્જાલં ત્રિકાલગમ્ ।
સર્વમ્ અન્તઃકૃતં તેન યેન સર્વં સમુજ્ઝિતમ્ ॥

યેન સર્વં પરિત્યક્તં તસ્મિઞ્ શૂન્યે ઽપિ સંસ્થિતં ।
જગત્ સર્વં ત્રિકાલસ્થં તન્તુર્ મુક્તાફલે યથા ॥

સસ્નેહેનેવ દીપેન તેન સર્વં પ્રકાશિતમ્ ।
સ્થિતસ્ સર્વં પરિત્યજ્ય યશ્ શાન્તો ઽસ્નેહદીપવત્ ॥

અસ્નેહેનેવ દીપેન યેન સર્વં તિરોહિતમ્ ।
સ રાજતે પ્રકાશાત્મા સમસ્ સસ્નેહદીપવત્ ॥

સમસ્તવસ્તુનિષ્કાસે યથા ખમ્ અવશિષ્યતે ।
સર્વત્યાગે કૃતે તાદૃગ્ વિજ્ઞાનમ્ અવશિષ્યતે ॥

સમસ્તવસ્તૂદાસો હિ યથા ખં નેતરન્ નૃપ ।
સર્વસન્ત્યાગ એવાઙ્ગ તથા નિર્વાણમ્ ઉચ્યતે ॥

સર્વત્યાગો હિ શૂન્યાત્માપ્ય્ આશ્રયસ્ સર્વસમ્પદામ્ ।
અનન્તાનામ્ ઉદારાણાં ખમ્ ઇવેદં દિવૌકસામ્ ॥

સર્વત્યાગરસાપાનાજ્ જરામરણભીતયઃ ।
ન કાશ્ચન પ્રબાધન્તે ખસ્યેવ મલલેખિકાઃ ॥

સર્વત્યાગો મહત્ત્વસ્ય કારણં નિર્મલદ્યુતેઃ ।
સર્વં ત્યજતિ ખં યસ્માત્ તસ્માચ્ છુદ્ધં સ્થિરં બૃહત્ ॥

સર્વત્યાગઃ પરાનન્દો દુઃખમ્ અન્યત્ સુદારુણમ્ ।
ઇત્ય્ ઓમ્ ઇત્ય્ ઉરરીકૃત્ય યદ્ ઇચ્છસિ તદ્ આચર ॥

સર્વં ત્યજતિ યસ્ તસ્ય સર્વમ્ એવોપતિષ્ઠતે ।
યથૈવામ્બુ વિશત્ય્ અગ્નૌ તથૈવાયાતિ વારિધૌ ॥

સર્વત્યાગાન્તર્ એવાસ્તિ જ્ઞાનમ્ આત્મપ્રસાદકમ્ ।
યચ્ છૂન્યં કિલ ભાણ્ડસ્ય તત્ર રત્નાદિ તિષ્ઠતિ ॥

સર્વત્યાગવશાદ્ એવ હતકાલે કલાવ્ અપિ ।
શાક્યેન વિગતાશઙ્કં મુનિના મેરુવત્ સ્થિતમ્ ॥

સર્વત્યાગો મહારાજ સર્વસમ્પત્સમાશ્રયઃ ।
ન ગૃહ્ણાતિ હિ યઃ કશ્ચિત્ સર્વં તસ્મૈ પ્રદીયતે ॥

કૃત્વા સર્વપરિત્યાગં શાન્તસ્ સ્વચ્છો વિયત્સમઃ ।
સોમ્યો ભવસિ યદ્રૂપસ્ તદ્રૂપો ભવ ભૂપતે ॥

સર્વં પરિત્યજ્ય મહાનુભાવ ત્યજસ્ય્ અલં યેન ચ તદ્ વિહાય ।
ત્યાગં ચ સાદાનમ્ અલં વિમુચ્ય વિમુક્તરૂપો ભવ ભૂમિપાલ ॥