મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.93

અથેમમ્ અપરં રમ્યં વૃત્તાન્તં શૃણુ ભૂપતે ।
પરં પ્રબોધનં બુદ્ધેસ્ સાધો સદૃશમ્ આત્મનઃ ॥

અસ્તિ વિન્ધ્યવને હસ્તી મહાયૂથપયૂથપઃ ।
અગસ્ત્યરુદ્ધયા વૃદ્ધ્યા વિન્ધ્યેનેવૈધિતસ્ સ્વતઃ ॥

વજ્રાશ્રિવિષમૌ દીર્ઘૌ સ્તસ્ તસ્ય દશનૌ શિતૌ ।
કલ્પાનલશિખાતુલ્યૌ સુમેરૂન્મૂલનક્ષમૌ ॥

સ બદ્ધો લોહજાલેન હસ્તિપેન ચ્છલાદિતઃ ।
મુનીન્દ્રેણેવ વિન્ધ્યાદ્રિર્ ઉપેન્દ્રેણેવ વા બડિઃ ॥

નિબદ્ધો યન્ત્રણાપાશશસ્ત્રકુમ્ભાર્પિતો ગજઃ ।
તાં જગામ વ્યથાં વીરો ન વાગ્ગોચરમ્ એતિ યા ॥

રિપૌ હસ્તિપકે દૂરાદ્ ગુપ્તં પશ્યતિ વારણઃ ।
અયસ્સમુદ્ગકે તસ્મિન્ નિનાય દિવસત્રયમ્ ॥

ખેદાન્ નિગડનિર્ભેદયત્નવાન્ સ ઝણજ્ઝણમ્ ।
ચકાર કિઙ્કિણીક્વાણમ્ ઉપોદ્ઘાતૈ રથો યથા ॥

દન્તાભ્યાં યત્નતસ્ તાભ્યાં મુહૂર્તદ્વિતયેન સઃ ।
બભઞ્જ શૃઙ્ખલાજાલં સ્વર્ગાર્ગડમ્ ઇવાસુરઃ ॥

તં તસ્ય નિગડચ્છેદમ્ અપશ્યદ્ દૂરતો રિપુઃ ।
બડેસ્ સ્વર્ગાવદલનં હરિર્ મેરુતટાદ્ ઇવ ॥

તસ્યાવચ્છિન્નપાશસ્ય મૂર્ધ્નિ તાલતરો રિપુઃ ।
પપાતાક્રમતસ્ સ્વર્ગં હરિર્ મેરોર્ બડેર્ ઇવ ॥

સ પતન્ પાદપાન્ મોહાદ્ અપ્રાપ્ય કરિણશ્ શિરઃ ।
પપાતોર્ધ્વ્યાં ફલં પક્વં વાતાહતમ્ ઇવાકુલઃ ॥

તં પુરઃ પતિતં દૃષ્ટ્વા મહેભઃ કરુણાં યયૌ ।
સ્ફુરત્સ્ફારગુણાસ્ સન્તસ્ સન્તિ તિર્યગ્ગતાવ્ અપિ ॥

પતિતં દલયામીતિ કિં નામ મમ પૌરુષમ્ ।
વારણો ઽપીતિ કલયન્ ન જઘાન ચ તં રિપુમ્ ॥

કેવલં નિગડવ્યૂહં વિદાર્યાશુ જગામ હ ।
વિતતં સેતુમ્ ઉત્સાર્ય વિપુલૌઘ ઇવામ્ભસઃ ॥

તમ્ અનાદૃત્ય માતઙ્ગો ભઙ્ક્ત્વા જાલં જવાદ્ યયૌ ।
વિદાર્ય મેઘસઙ્ઘાતં નભસીવ દિવાકરઃ ॥

ગતે ગજે સમુત્તસ્થૌ હસ્તિપસ્ સ્વસ્થદેહધીઃ ।
ગજેનૈવ સમં તસ્ય વ્યથા દૂરતરં ગતા ॥

પ્રોત્તાલતાલવિટપાત્ સ તથા પતિતો ઽપિ સન્ ।
ન ભેદમ્ આપ દુર્ભેદા મન્યે દેહા દુરાત્મનામ્ ॥

વર્ધતે પ્રાવૃષીવાબ્દઃ કુકાર્યેષ્વ્ અસતાં બલમ્ ।
અતીવાસીત્ સમુત્સાહી સ ગજાક્રમણે તદા ॥

વારણારિર્ અસિંહો ઽસૌ ગતેભો દુઃખમ્ આયયૌ ।
આગત્યોપગતે ઽન્તર્ધિં નિધાન ઇવ નિર્ધનઃ ॥

સો ઽન્વિયેષ ગજં યત્નાદ્ ગુલ્મકાન્તરિતં વને ।
પયોદપિહિતં ભોક્તું રાહુર્ ઇન્દુમ્ ઇવામ્બરે ॥

ચિરેણાલભતેભેન્દ્રં કસ્મિંશ્ચિત્ કાનને સ્થિતમ્ ।
વિશ્રામ્યન્તં તરુતલે સમરાદ્ ઇવ નિર્ગતમ્ ॥

અથ યત્ર સ્થિતો નાગસ્ તત્ર તદ્બન્ધનક્ષમમ્ ।
પરયા રાજસામગ્ર્યા ગજલમ્પટરૂપયા ॥

સ ખાતવલયં ચક્રે હસ્તિપઃ કાનને નવમ્ ।
સર્વદિક્કં વિધિર્ ભૂમૌ સમુદ્રવલયં યથા ॥

ઉપર્ય્ અસ્થગયજ્ જીર્ણલતૌઘેન સ તં શઠઃ ।
શૂન્યં તન્વભ્રજાલેન શરત્કાલ ઇવામ્બરમ્ ॥

દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ વારણો વિહરન્ વને ।
તસ્મિન્ નિપતિતઃ ખાતે શુષ્કાબ્ધાવ્ ઇવ પર્વતઃ ॥

વ્રજન્ સર્પાકૃતૌ કૂપે પાતાલતલભીષણે ।
ખાતે શુષ્કાબ્ધિખાતાભે ગજરત્નસમુદ્ગકે ॥

ઇતિ ભૂયો દૃઢં બદ્ધસ્ તેન હસ્તિપકેન સઃ ।
તિષ્ઠત્ય્ અદ્યાપિ દુઃખેન ભૂસદ્મનિ યથા બડિઃ ॥

અહનિષ્યત્ પુરૈવાસૌ યદ્ય્ અગ્રોપગતં રિપુમ્ ।
તન્ નાલપ્સ્યત તદ્ દુઃખં ગજઃ ખાતનિબન્ધનમ્ ॥

મૌર્ખ્યાદ્ આગામિનં કાલં વર્તમાનક્રિયાક્રમૈઃ ।
અશોધયન્ નરો દુઃખં યાતિ વિન્ધ્યગજો યથા ॥

મુક્તો ઽસ્મિ શસ્ત્રનિગડાદ્ ઇતિ તુષ્ટો ઽપિ વારણઃ ।
દૂરસ્થો ઽપિ પુનર્ બદ્ધો મૌર્ખ્યં ક્વેવ ન બાધતે ॥

મૌર્ખ્યં નિબન્ધનમ્ અવૈહિ પરં મહાત્મન્ બન્ધો ન બન્ધ ઇહ ચેતસિ તદ્વિયુક્તે ।
આત્મોદયે ત્રિજગદ્ આત્મમયં સમસ્તમ્ અશ્વે સ્થિતસ્ય સહયા નનુ સર્વભૂમિઃ ॥