મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.10

તસ્માન્ નકિઞ્ચિદ્ એવેદં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
ન કિઞ્ચિદ્ ભૂતતાં યાતં યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ વિદ્ધિ હે ॥

તત્ર કાચિન્ ન કલના ભાવાભાવમયાત્મિકા ।
તદ્ ઇદં રામ જીવાદિ સર્વં વ્યર્થં કિમ્ ઈહસે ॥

સુબુદ્ધો ઽયમ્ અસાવ્ અન્તર્ ઇતિ યો વ્યપદિશ્યતે ।
ન તં લભામહે સર્પં રજ્જુસર્પભ્રમાદ્ ઇવ ॥

અપરિજ્ઞાત આત્મૈવ ભ્રમતાં સમુપાગતઃ ।
જ્ઞાત આત્મત્વમ્ આયાતિ સીમાન્તં સર્વસંવિદામ્ ॥

અવિદ્યેત્ય્ ઉચ્યતે લોકે ચિચ્ ચેત્યમલમાલિતા ।
ચેત્યાતીતાચ્છતામ્ એતિ સર્વોપાધિવિવર્જિતા ॥

ચિત્તમાત્રં હિ પુરુષસ્ તસ્મિન્ નષ્ટે ન નશ્યતિ ।
સ્થિતે તિષ્ઠતિ નાત્માયં ઘટે સતિ યથામ્બરમ્ ॥

ગચ્છન્ પશ્યતિ ગચ્છન્તં સ્થિતં તિષ્ઠઞ્ શિશુર્ યથા ।
ભાનુમ્ એવમ્ ઇદં ચેતઃ પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આકુલમ્ ॥

કોશકારવદ્ આત્માનં વાસનાનનતન્તુભિઃ ।
વેષ્ટયંશ્ ચૈવ ચેતો ઽન્તર્ બાલત્વાન્ નાવબુધ્યતે ॥

મૌર્ખ્યમ્ અત્યન્તઘનતામ્ આગતં સદવસ્થિતમ્ ।
સ્થાવરાદિતનું પ્રાપ્તં કીદૃશં ભવતિ પ્રભો ॥

અમનસ્ત્વમ્ અસમ્પ્રાપ્તં મનસ્ત્વાદ્ અપિ વિચ્યુતમ્ ।
તટસ્થં રૂપમ્ આશ્રિત્ય સ્થિતૈષા સ્થાવરેષુ ચિત્ ॥

સુપ્તપુર્યષ્ટકા યત્ર સંસ્થિતા દુઃખદાયિની ।
મૂકાન્ધજડવત્ તત્ર સત્તામાત્રેણ તિષ્ઠતિ ॥

સત્તાદ્વૈતતયા યત્ર સંસ્થિતા સ્થાવરેષુ ચિત્ ।
તત્રાદૂરસ્થિતાં મુક્તિં મન્યે વેદ્યવિદાં વર ॥

બુદ્ધિપૂર્વં વિચાર્યેદં યથાવસ્ત્વવલોકનાત્ ।
સત્તાસામાન્યબોધો યસ્ સ મોક્ષશ્ ચેદ્ અનન્તકઃ ॥

પરિજ્ઞાય પરિત્યાગો વાસનાનાં ય ઉત્તમઃ ।
સત્તાસામાન્યરૂપત્વં તત્ કૈવલ્યપદં વિદુઃ ॥

વિચાર્યાર્યૈસ્ સહાલોક્ય શાસ્ત્રાણ્ય્ અધ્યાત્મભાવનાત્ ।
સત્તાસામાન્યનિષ્ઠત્વં યત્ તદ્ બ્રહ્મ પરં વિદુઃ ॥

અન્તસ્ સુપ્તા સ્થિતા મન્દા યત્ર બીજ ઇવાઙ્કુરઃ ।
વાસના તત્ સુષુપ્તત્વં વિદ્ધિ જન્મપ્રદં પુનઃ ॥

અન્તસ્ સંલીનમનનં પરિતસ્ સુપ્તવાસનમ્ ।
સુષુપ્તં જડધર્માપિ જન્મદુઃખશતપ્રદમ્ ॥

સ્થાવરાદય એતે હિ સમસ્તા જડધર્મિણઃ ।
સુષુપ્તપદમ્ આરૂઢા જન્મયોગ્યાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

યથા બીજેષુ પુષ્પાણિ મૃદો રાશૌ યથા ઘટાઃ ।
તથાન્તસ્ સંસ્થિતાસ્ સાધો સ્થાવરેષુ સ્વવાસનાઃ ॥

યત્રાસ્તિ વાસનાબીજં તત્ સુષુપ્તં ન સિદ્ધયે ।
નિર્બીજા વાસના યત્ર તત્ તુર્યં સિદ્ધિદં સ્મૃતમ્ ॥

વાસનાયાસ્ તથા વહ્નેર્ ઋણવ્યાધિદ્વિષામ્ અપિ ।
સ્નેહવૈરવિષાણાં ચ શેષસ્ સ્વલ્પો ઽપિ બાધતે ॥

નિર્દગ્ધવાસનાબીજસ્ સત્તાસામાન્યરૂપવાન્ ।
સદેહો વા વિદેહો વા ન ભૂયો દુઃખભાગ્ ભવેત્ ॥

ચિચ્છક્તિર્ વાસનાબીજરૂપિણી સ્વાપધર્મિણી ।
સ્થિતા રસતયા નિત્યં સ્થાવરાદિષુ વસ્તુષુ ॥

બીજેષૂલ્લાસરૂપેણ જાડ્યેન જડરૂપિષુ ।
દ્રવેષુ દ્રવભાવેન કાઠિન્યેનેતરેષુ ચ ॥

ભસ્મન્ય્ અથાદિત્યરુચૌ પાંસુષ્વ્ અપ્ય્ અણુરૂપિણી ।
અસિતેષુ તલસ્થિત્યા શિતધારતયાસિષુ ॥

આત્મશક્તિઃ પદાર્થેષુ ઘટાવટપટાદિષુ ।
સર્વત્ર સત્તાસામાન્યં રૂપમ્ આશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ ॥

ઇતીયમ્ અખિલાં દૃશ્યદશામ્ આદાય સંસ્થિતા ।
યથા ઘનપટા પ્રાવૃડ્ અમ્બરાલમ્બિની તથા ॥

સ્વરૂપમ્ અસ્યાશ્ ચૈવૈતત્ કથિતં પ્રવિચારિતમ્ ।
અસર્વં સર્વતો વ્યાપિ સદ્ ઇવાસન્મયાત્મકમ્ ॥

આત્મદૃષ્ટિર્ અદૃષ્ટૈષા સંસૃતિભ્રમદાયિની ।
દૃષ્ટા સતી સમગ્રાણાં દુઃખાનાં ક્ષયકારિણી ॥

અસ્યાસ્ ત્વ્ અદર્શનં યત્ તદ્ અવિદ્યેત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ ।
અવિદ્યા હિ જગદ્ધેતુસ્ તતસ્ સર્વં પ્રવર્તતે ॥

અવિદ્યા રૂપરહિતા યાવદ્ એવાવલોક્યતે ।
તાવદ્ એવ ગલત્ય્ આશુ તુહિનાણુર્ યથાતપે ॥

યથા નરો ગલન્નિદ્રો યાવત્ કલનયા મનાક્ ।
વિમૃશત્ય્ આશયં તાવન્ નિદ્રા તસ્ય વિલીયતે ॥

તથા કીદૃગ્ અવસ્ત્વ્ એતદ્ ઇતિ યાવદ્ વિકલ્પ્યતે ।
અવિદ્યા ક્ષીયતે તાવદ્ આલોકેનાન્ધતા યથા ॥

દીપહસ્તો યદાભ્યેતિ તમોરૂપદિદૃક્ષયા ।
તદા ગલતિ તત્ સર્વં તમસ્ તાપે ઘૃતં યથા ॥

ન તુ સંલક્ષ્યતે દીપૈસ્ તમસો રૂપનિશ્ચયઃ ।
ઉદેતિ કેવલં ધ્વાન્તધ્વંસો વિમલમૂર્તિમાન્ ॥

એવમ્ આલોક્યમાનૈષા ક્વાપિ યાતિ પલાયતે ।
અસદ્રૂપા હ્ય્ અવસ્તુત્વં દૃશ્યતે ઽસ્યા વિચારણાત્ ॥

આલોક આગતે યાદૃગ્ યદ્ યત્ તદ્ દૃશ્યતે તથા ।
અવસ્તુત્વે ત્વ્ અવિદ્યાયાસ્ ત્વ્ અવસ્તુત્વં પ્રતીયતે ॥

યાવન્ નાલોક્યતે તાવન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ દૃશ્યતે ।
આલોક્યતે યથા યદ્ યત્ તત્ તથા પ્રતિપદ્યતે ॥

રક્તમાંસાસ્થિયન્ત્રે ઽસ્મિન્ કસ્ સ્યામ્ અહમ્ ઇતિ સ્વયમ્ ।
યાવદ્ વિચાર્યતે તાવત્ સર્વમ્ આશુ પ્રલીયતે ॥

આદ્યન્તયોર્ અસદ્રૂપે નૂનં પરિહૃતે હૃદઃ ।
સર્વસ્મિન્ન્ એવ યશ્ શેષસ્ તમ્ અવિદ્યાક્ષયં વિદુઃ ॥

તન્ નકિઞ્ચિચ્ ચ કિઞ્ચિચ્ ચ યત્ સત્ તદ્ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
તદ્ વસ્તુ તદ્ ઉપાદેયં તદ્ અવિદ્યાનિવર્તનમ્ ॥

સ્વરૂપં નામ્ન એવાસ્યા જ્ઞાયતે નિસ્સ્વભાવકમ્ ।
ન હિ જિહ્વાગતસ્યેક્ષોસ્ સ્વાદો ઽન્યસ્માત્ પ્રતીયતે ॥

નાવિદ્યા ક્વચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ બ્રહ્મૈવેદમ્ અખણ્ડિતમ્ ।
સદસત્કલનાસ્ફારમ્ અશેષં યેન મણ્ડિતમ્ ॥

એતાવદ્ એવાવિદ્યા યન્ નેદં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચયઃ ।
એતદ્ એવ ક્ષયો યસ્ સ્યાદ્ ઇદં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચયઃ ॥

ઘટપટશકટાવભાસજાલં ન વિભુર્ ઇતીત્ય્ ઉદિતેહ સા ત્વ્ અવિદ્યા ।
ઘટપટશકટાવભાસજાલં વિભુર્ ઇતિ ચેદ્ ગલિતૈવ સા ત્વ્ અવિદ્યા ॥