મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.88

તતશ્ શિખિધ્વજો રાજા તત્ત્વજ્ઞાનપદં વિના ।
આજગામ પરં મોહં યામાન્ધ્યમ્ ઇવ ભૂતલમ્ ॥

દુઃખાગ્નિદીપિતમના મનાગ્ અપિ વિભૂતિષુ ।
તાસ્વ્ અપીષ્ટોપનીતાસુ ન રેમે ઽગ્નિશિખાસ્વ્ ઇવ ॥

એકાન્તેષુ દિગન્તેષુ નિર્ઝરેષુ ગુહાસુ ચ ।
આજગામ રતિં જન્તુમુક્તેષુ વ્યસની યથા ॥

રાઘવ ત્વમ્ ઇવાશેષાસ્ સાન્ત્વાનુનયચોદનૈઃ ।
પ્રાર્થિતઃ કાર્યતે ભૃત્યૈર્ મહીપો દિવસક્રિયાઃ ॥

નિત્યમ્ ઉદ્દામવૈરાગ્યઃ પરિવ્રાડ્ ઇવ શાન્તધીઃ ।
નિન્દન્ન્ એવ મહાભોગાન્ અભોક્તૈવ શ્રિયાં સ્થિતઃ ॥

દદાવ્ અતિતરાં દાનં ગોભૂમિકનકાદિકમ્ ।
દેવેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યશ્ ચ સ્વજનેભ્યશ્ ચ માનદઃ ॥

ચચાર ચ તપઃ કર્તું કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિકમ્ ।
પરિબભ્રામ તીર્થાનિ વનાન્ય્ આયતનાનિ ચ ॥

સ તથાપિ વિશોકત્વં મનાગ્ અપિ ન લબ્ધવાન્ ।
અનિધાનાં ખનન્ ભૂમિં નિધાનાર્થી નિધિં યથા ॥

રાત્રિન્દિનમ્ અનન્તેન શુષ્યઞ્ શોકકૃશાનુના ।
ચિન્તયા ચિન્તયામ્ આસ સંસારવ્યાધિભેષજમ્ ॥

ચિન્તાપરવશો દીનો રાજ્યં પશ્યન્ વિષોપમમ્ ।
મહાવિભવમ્ અપ્ય્ અગ્રે નાપશ્યત્ ખિન્નયા ધિયા ॥

અથૈકદૈકાન્તગતાં ચૂડાલામ્ અઙ્કમ્ આગતામ્ ।
ઇદં મધુરયા વાચા સમુવાચ શિખિધ્વજઃ ॥

ભુક્તં રાજ્યં ચિરં કાલં ભુક્તા વિભવભૂમયઃ ।
અધુનાસ્મિ વિરાગેણ યુક્તો ગચ્છામિ કાનનમ્ ॥

ન સુખાનિ ન દુઃખાનિ નાપદો ન ચ સમ્પદઃ ।
ક્રોડીકુર્વન્તિ ભૂતાનિ મુનિં વનનિવાસિનમ્ ॥

ન દેશભઙ્ગસમ્મોહો ન સઙ્ગ્રામજનક્ષયઃ ।
રાજ્યાદ્ અપ્ય્ અધિકં મન્યે સુખં વનનિવાસિનઃ ॥

સ્તબકસ્તનધારિણ્યો રક્તપલ્લવપાણયઃ ।
મઞ્જરીજાલહાસિન્યો લોલશુભ્રામ્બુદાંશુકાઃ ॥

સ્વપરાગાઙ્ગહારિણ્યઃ કૃતકૌસુમમણ્ડનાઃ ।
સુસેવ્યકાઞ્ચનશિલાનિતમ્બતટશોભનાઃ ॥

તરઙ્ગમૌક્તિકપ્રોતસરિન્મુક્તાલતાવૃતાઃ ।
લતાવયસ્યાવલિતા મુગ્ધમુગ્ધમૃગાત્મજાઃ ॥

સ્વભાવોદ્દામસૌગન્ધ્યા વિતીર્ણફલભોજનાઃ ।
ષટ્પદશ્રેણિનયનાઃ પુષ્પાપૂરનતાઙ્ગિકાઃ ॥

આશ્વાસાસ્પદતાં યાતાશ્ શીતલામલગાત્રિકાઃ ।
રમયન્તિ ત્વમ્ ઇવ માં વનવીથ્યો વરાનને ॥

યથા વિવિક્તમ્ એકાન્તે મનો ભવતિ નિર્વૃતમ્ ।
ન તથા શશિબિમ્બેષુ ન ચ બ્રહ્મેન્દ્રસદ્મસુ ॥

અસ્મિન્ મત્પ્રણયે તન્વિ ન વિઘ્નં કર્તુમ્ અર્હસિ ।
ભર્તુર્ વિઘટયન્તીચ્છાં ન સ્વપ્ને ઽપિ કુલસ્ત્રિયઃ ॥

પ્રાપ્તકાલં કૃતં કાર્યં રાજતે નાથ નેતરત્ ।
વસન્તે રાજતે પુષ્પં ફલં શરદિ રાજતે ॥

જરાજરઢદેહાનાં યુક્તં વનસમાશ્રયઃ ।
ન યૂનાં ત્વાદૃશામ્ એવ તેનૈતન્ મે ન રોચતે ॥

યૌવનેન મહારાજ ન યાવદ્ વયમ્ ઉજ્ઝિતાઃ ।
પુષ્પૌઘેનેવ તરવસ્ તાવચ્ છોભામહે ગૃહે ॥

પુષ્પાભયા પુષ્પસિતં જરસા સહ કાનનમ્ ।
સમં ગૃહાદ્ ગમિષ્યામો હંસા ઇવ તરોસ્ સરઃ ॥

અપ્રાપ્તકાલં નૃપતેઃ પ્રજાપાલનમ્ ઉજ્ઝતઃ ।
રાજયક્ષ્મેવ ચન્દ્રસ્ય મહદ્ એનો ન નશ્યતિ ॥

અપ્રાપ્તકારિણં ભૂપં રોધયન્તિ ચ વૈ પ્રજાઃ ।
રોધયન્તિ હ્ય્ અકાર્યેભ્યઃ પ્રભુભૃત્યાઃ પરસ્પરમ્ ॥

અલમ્ ઉત્પલમાલાક્ષિ વિઘ્નેનાભિમતસ્ય મે ।
વિદ્ધિ માં ગતમ્ એવેતો દૂરમ્ એકાન્તકાનનમ્ ॥

બાલા ત્વમ્ અનવદ્યાઙ્ગી નાગન્તવ્યં વનં ત્વયા ।
પુંસામ્ અપિ હિ મૃદ્વઙ્ગિ દુર્વિષહ્યો વનાશ્રયઃ ॥

ન સમર્થા વનાવાસે યોષિતઃ કઠિના અપિ ।
કા નામ પુષ્પમઞ્જર્યસ્ સોઢુમ્ અર્કાતપં ક્ષમાઃ ॥

ભવત્યા પાલયન્ત્યેહ રાજ્યં સ્થાતવ્યમ્ ઉત્તમે ।
કુટુમ્બભારોદ્વહનં પત્યૌ યાતે વ્રતં સ્ત્રિયઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દયિતાં રાજા તામ્ ઇન્દુવદનાં વશી ।
ઉત્તસ્થૌ સ્નાતુમ્ અખિલં દિનકાર્યં ચકાર હ ॥

અથોજ્ઝિતપ્રજાચેષ્ટો રવિર્ અસ્તાચલં યયૌ ।
શિખિધ્વજો વનમ્ ઇવ સમસ્તજનદુર્ગમમ્ ॥

સંહૃત્ય વિતતં રૂપં તમ્ એવાનુયયૌ પ્રભા ।
નાથં ભવનનિષ્ક્રાન્તં ચૂડાલેવાનુરાગિણી ॥

આયયૌ યામિની શ્યામા ભુવનં ભસ્મધૂસરમ્ ।
ધૃતવ્યોમાપગં શર્વમ્ ઈર્ષ્યયેવ યમસ્વસા ॥

દિક્ષુ સન્ધ્યાભ્રહસ્તાસુ સ્થિતાસુ કૃતકુણ્ડલમ્ ।
તમોલવાલકાઙ્કાસુ જ્યોત્સ્નાહાસોદયાઙ્કિતમ્ ॥

ગચ્છતોર્ અપરં પારં દમ્પત્યોર્ મૈરવં વનમ્ ।
દેવોદ્યાનમયં રન્તું દિનશ્રીદિનનાથયોઃ ॥

આગચ્છતોર્ ઇમં પારં હૃદ્યં તીક્ષ્ણકરોજ્ઝિતમ્ ।
નિશાનિશાનાથયોશ્ ચ દમ્પત્યોર્ મૈરવં પુનઃ ॥

તારાગણો ઽપિ દદૃશે વિશીર્ણો વ્યોમકુટ્ટિમે ।
મુક્તો મઙ્ગલલાજાનાં દિગ્વધૂભિર્ ઇવાઞ્જલિઃ ॥

ચન્દ્રાનના તમશ્શ્યામા શીતા કુમુદહાસિની ।
યામિની યૌવનં પ્રાપ સરોજમુકુલસ્તની ॥

કૃતસન્ધ્યાસમાચારસ્ સહ ચૂડાલયેષ્ટયા ।
સુષ્વાપ શયને ભૂપો મૈનાક ઇવ સાગરે ॥

અથાર્ધરાત્રસમયે દેશે નિશ્શબ્દતાં ગતે ।
ઘનનિદ્રાશિલાકોશનિલીને સકલે જને ॥

સ તસ્યાં સમ્પ્રસુપ્તાયાં શયને કોમલાંશુકે ।
ભૃશં નિદ્રાવિમૂઢાયાં ભ્રમર્યામ્ ઇવ પઙ્કજે ॥

તત્યાજ દયિતાં સુપ્તામ્ અઙ્કાદ્ રાજા શિખિધ્વજઃ ।
સ્વૈરં સ્વૈરં મુખં રાહો રવિચન્દ્રપ્રભામ્ ઇવ ॥

ઉત્તસ્થૌ શયનાલ્ લીનવધૂકાદ્ ધવલાંશુકાત્ ।
સલક્ષ્મીકાદ્ વિલોલોર્મેર્ હરિઃ ક્ષીરાર્ણવાદ્ ઇવ ॥

નિર્જગામાઙ્ગનં મત્તસુપ્તભૃત્યજનં ગૃહાત્ ।
વનં સુપ્તમૃગવ્યૂહં કેસરી કન્દરાદ્ ઇવ ॥

ખડ્ગમાત્રસહાયો ઽસૌ પટદ્વયપરાવૃતઃ ।
અર્ધસુપ્તદ્વારપાલં દ્વારદેશમ્ અવાપ ચ ॥

વીરક્રમાર્થં યામીતિ તત્રૈવ દ્વારપવ્રજમ્ ।
યોજયિત્વા જગામાસૌ પુરાન્ નિર્ગત્ય પૂર્ણધીઃ ॥

રાજ્યલક્ષ્મ્યૈ નમસ્ તુભ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મણ્ડલાદ્ ગતઃ ।
વિવેશોગ્રામ્ અરણ્યાનીમ્ એકો નદ ઇવાર્ણવમ્ ॥

ઘનાન્ધકારગુલ્માઢ્યા ક્ષુદ્રભૂતૌઘકર્કશા ।
સારણ્યાનીનિશા સા ચ સમં તેનાતિવાહિતા ॥

પ્રાતશ્ શૂન્યમ્ અરણ્યાનીખં તીર્ત્વા વિતતં દિનમ્ ।
સમમ્ અર્કેણ કસ્યાઞ્ચિદ્ વિશશ્રામ વનાવનૌ ॥

ભાનાવ્ અદૃશ્યતાં યાતે તત્ર સ્નાનાદિપૂર્વકમ્ ।
કિઞ્ચિત્ ફલાદિકં ભુક્ત્વા તાં નિનાય તમસ્વતીમ્ ॥

પુનઃ પ્રાતઃ પુરાણ્ય્ ઉચ્ચૈર્ મણ્ડલાનિ ગિરીન્ નદીઃ ।
બલાદ્ ઉલ્લઙ્ઘયામ્ આસ રામ દ્વાદશશર્વરીઃ ॥

તતો મન્દરશૈલસ્ય તટસ્થં જનદુર્ગમમ્ ।
પ્રાપ કાનનમ્ અત્યન્તદૂરસ્થજનતાપુરમ્ ॥

રટત્પ્રણાલસલિલવાપીવલિતપાદપમ્ ।
શીર્ણવેદ્યાદિવિજ્ઞાતભૂતપૂર્વદ્વિજાશ્રમમ્ ॥

ક્ષુદ્રપ્રાણિવિનિર્મુક્તં સિદ્ધસેવ્યલતાલયમ્ ।
આપૂર્ણપાદપલતં પ્રાણવૃત્તિકરૈઃ ફલૈઃ ॥

તત્રૈકસ્મિન્ સ્થલે શુદ્ધે સમે સલિલમાલિતે ।
શીતલે શાદ્વલશ્યામે સ્નિગ્ધે સફલપાદપે ॥

સમઞ્જરીભિર્ વલ્લીભિસ્ સ ચકારોટજાલયમ્ ।
પ્રાવૃટ્કાલસ્ સવિદ્યુદ્ભિર્ નીલાભ્રૈર્ ઇવ પઞ્જરમ્ ॥

મસૃણં વૈણવં દણ્ડં ફલભોજનભાજનમ્ ।
અર્ઘપાત્રં પુષ્પભાણ્ડમ્ અક્ષમાલાં કમણ્ડલુમ્ ॥

કન્થાં શીતાપનોદાય બૃસીં ચૈવ મૃગાજિનમ્ ।
આનીયાયોજયત્ તસ્મિન્ મઠિકામન્દિરે નૃપઃ ॥

યત્ કિઞ્ચિદ્ અન્યદ્ વા વસ્તુ યોગ્યં તાપસકર્મણિ ।
તત્ તત્ર સ્થાપયામ્ આસ જગતીવ ક્રમં વિધિઃ ॥

સન્ધ્યાપૂર્વં જપં પ્રાતઃપ્રહરં સ તદાકરોત્ ।
પુષ્પોચ્ચયં દ્વિતીયં તુ સ્નાનં દેવાર્ચનં તતઃ ॥

પશ્ચાદ્ વનફલં કિઞ્ચિદ્ વનકન્દં બિસાદિકમ્ ।
ભુક્ત્વા જપ્યપરો ભૂત્વા નિનાયૈકો નિશાં વશી ॥

ઇતિ દિવસમ્ અખેદં મન્દરોપાન્તકચ્છે વિરચિત ઉટજે ઽન્તર્ માલવેશો નિનાય ।
ન ચ નૃપતિવિલાસં તં સ સસ્માર કં વા સ્ફુરતિ હૃદિ વિવેકે રાજ્યલક્ષ્મ્યો હરન્તિ ॥