મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.86

અણુતાં સ્થૂલતાં ચાયં યથા ગચ્છતિ યોગિનામ્ ।
દેહો રામ તથા સમ્યગ્ વક્ષ્યમાણમ્ ઇદં શૃણુ ॥

હૃદ્ય્ અબ્જપત્ત્રકોશોત્થઃ પ્રસ્ફુરત્ય્ આનલઃ કણઃ ।
હેમભ્રમરવત્ સાન્ધ્યે વિદ્યુત્કણ ઇવામ્બુદે ॥

સ પ્રવર્ધનસંવિત્ત્યા વાત્યયેવાશુ વર્ધતે ।
સંવિદ્રૂપતયા નૂનમ્ અર્કવદ્ યાતિ ચોદયમ્ ॥

સન્ધ્યાભ્રપ્રથમાર્કાભો વૃદ્ધિમ્ અભ્યાગતઃ ક્ષણાત્ ।
ગાલયત્ય્ અખિલં સાઙ્ગં દેહં હેમ યથાનલઃ ॥

જલસ્પર્શાસહો યુક્ત્યા ગાલયત્ય્ ઉપલાદ્ય્ અપિ ।
બાહ્ય એવાનલસ્પન્દ આન્તરસ્ તુ વિશેષતઃ ॥

સ શરીરદ્રવઃ પશ્ચાદ્ વિધૂય ક્વાપિ નીયતે ।
ચિત્ક્ષોભિતેન પ્રાણેન નીહારો વાત્યયા યથા ॥

આધારનાડિનિર્હીના વ્યોમસ્થૈવાવશિષ્યતે ।
શક્તિઃ કુણ્ડલિની વહ્નેર્ ધૂમલેખેવ નિર્ગતા ॥

ક્રોડીકૃતમનોબુદ્ધિમયજીવાદ્યહઙ્કૃતિઃ ।
અન્તસ્સ્ફુરચ્ચમત્કારા ધૂમલેખેવ તાગરી ॥

બિસવાલવ્રણે ભિત્તાવ્ ઉપલે દિવિ ભૂતલે ।
સા યથા યોજ્યતે યત્ર તેન નિર્યાત્ય્ અલં તથા ॥

સંવિત્તિસ્ સૈવ યદ્ય્ અઙ્ગ રસાદાનાદ્ યથાક્રમમ્ ।
રસેનાપૂર્ણતામ્ એતિ તન્ નીહાર ઇવામ્બુના ॥

રસપૂર્ણા યમ્ આકારં ભાવયત્ય્ આશુ તત્ તથા ।
ધત્તે ચિત્રકૃતો બુદ્ધૌ રેખા રામ યથાકૃતિમ્ ॥

દૃઢભાવવશાદ્ અન્તર્ અસ્થીન્ય્ આપ્નોતિ સા તતઃ ।
માતૃગર્ભનિષણ્ણેવ સુષિક્તેવાઙ્કુરસ્થિતિઃ ॥

યથાભિમતમ્ આકારં પ્રમાણં ચેતિ રાઘવ ।
જીવશક્તિર્ અવાપ્નોતિ સુમેર્વાદિ તૃણાદિ વા ॥

શ્રુતં ત્વયા યોગસાધ્યમ્ અણિમાદ્યર્થસાધનમ્ ।
જ્ઞાનસાધ્યમ્ ઇદાનીં ત્વં શૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ॥

એકં ચિન્માત્રમ્ અસ્તીહ શુદ્ધં સોમ્યમ્ અલક્ષિતમ્ ।
સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરં શાન્તં નાજગન્ ન જગત્ક્રિયાઃ ॥

તચ્ ચિનોત્ય્ આત્મનાત્માનં સઙ્કલ્પોન્મુખતાં ગતમ્ ।
યદા તદા જીવ ઇતિ પ્રોક્તમ્ આબિલતાં ગતમ્ ॥

અસત્યમ્ એવ સઙ્કલ્પભ્રમેણેદં શરીરકમ્ ।
જીવઃ પશ્યતિ મૂઢાત્મા બાલો યક્ષમ્ ઇવોદ્ધતમ્ ॥

યદા તુ જ્ઞાનદીપેન સમ્યગાલોક આગતે ।
સઙ્કલ્પમોહો જીવસ્ય ક્ષીયતે શરદભ્રવત્ ॥

શાન્તિમ્ આયાતિ દેહો ઽયં સર્વસઙ્કલ્પસઙ્ક્ષયે ।
તદા રાઘવ નિશ્શેષં દીપસ્ તૈલક્ષયે યથા ॥

નિદ્રાવ્યપગમે જન્તુર્ યથા સ્વપ્નં ન પશ્યતિ ।
જીવો હિ ભાવિતે સત્યે તથા દેહં ન પશ્યતિ ॥

અતત્ત્વે તત્ત્વભાવેન જીવો દેહાવૃતસ્ સ્થિતઃ ।
નિર્દેહો ભવતિ શ્રીમાન્ સુખી તત્ત્વૈકભાવનાત્ ॥

અનાત્મનિ શરીરાદાવ્ આત્મભાવનમ્ અઙ્ગ યત્ ।
સૂર્યાદ્યાલોકદુર્ભેદં હાર્દં તદ્ દારુણં તમઃ ॥

આત્મન્ય્ એવાત્મભાવેન સર્વવ્યાપિ નિરઞ્જનમ્ ।
ચિન્માત્રમ્ અમલો ઽસ્મીતિ જ્ઞાનાદિત્યેન પશ્યતિ ॥

પ્રતિમન્વન્તરં રામ બુદ્ધતામ્ અનુતિષ્ઠતિ ।
કલૌ હરિર્ અમેયાત્મા કિઞ્ચિદ્ આશ્રિત્ય કારણમ્ ॥

તસ્ય બુદ્ધાભિધાનસ્ય મુનિનાથસ્ય રાઘવ ।
યે ભક્તિમન્તો ધીમન્તો મોક્ષમાર્ગાભિકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

શૂન્યં વિજ્ઞાનમાત્રં વા મધ્યં વા કિઞ્ચિદ્ એતયોઃ ।
અસ્તીતિ હેતૂપન્યાસૈર્ બ્રહ્મ વ્યપદિશન્તિ તે ॥

તેષાં મધ્યે હિ વિજ્ઞાનવિદો દ્વિત્વે ક્ષયીકૃતે ।
જગદ્ ભ્રાન્તિપરામર્શમાત્રં પશ્યન્તિ નેતરત્ ॥

મધ્યં માધ્યમિકાઃ પ્રાહુઃ ક્ષણભઙ્ગવિદઃ પરે ।
ન શૂન્યં ન ચ વિજ્ઞાનમ્ ઇદં કિઞ્ચિદ્ ઇતિ સ્થિતાઃ ॥

તે શૂન્યવાદિનસ્ ત્વ્ અન્યે શૂન્યત્વદૃઢભાવનાઃ ।
વ્યોમ્નશ્ શૂન્યતરં સર્વં જગદ્ ઇત્ય્ આસ્થયોજ્ઝિતાઃ ॥

એકમ્ આકાશમ્ એવોચ્ચૈર્ આકાશવિશદાશયાઃ ।
પશ્યન્તિ રામ નાત્માનં જગદાદિ ચ વા પૃથક્ ॥

શિલાકુડ્યેન નિર્યાન્તિ નભસેવાનિરોધિતમ્ ।
શસ્ત્રાનિલૈર્ ન ભિદ્યન્તે નભોભાગા ઇવાચલાઃ ॥

સુમેરુવિપુલાકારા અપ્ય્ આદિત્યાંશુરેણુષુ ।
બિસતન્તુષુ મેઘેષુ તિષ્ઠન્તિ પરમાણુવત્ ॥

શૂન્યત્વમ્ ઇવ સંયાતાશ્ શૂન્યતાબદ્ધભાવનાઃ ।
શૂન્યા ઇવ નભોભાગાશ્ શૂન્યે તિષ્ઠન્તિ વિજ્વરમ્ ॥

શૂન્યે ચ વિદિતાત્માનો ભાવયન્તિ યથૈવ યત્ ।
તત્ તથૈવાશુ પશ્યન્તિ દૃઢભાવનયા સ્વયા ॥

દૃઢભાવાનુસન્ધાનાદ્ વિમૂઢા અપિ રાઘવ ।
વિષં નયન્ત્ય્ અમૃતતામ્ અમૃતં વિષતામ્ અપિ ॥

એવં યથા યથૈવેહ ભાવ્યતે દૃઢભાવનમ્ ।
ભૂયતે હિ તથૈવાશુ તદ્ એત્ય્ આલોકિતં પુનઃ ॥

સત્યભાવેન દૃષ્ટો ઽયં દેહો દેહો ભવત્ય્ અલમ્ ।
દૃષ્ટસ્ ત્વ્ અસત્યભાવેન વ્યોમતાં યાતિ દેહકઃ ॥

અણિમાદિપદપ્રાપ્તૌ જ્ઞાનયુક્તિર્ ઇતિ શ્રુતા ।
ભવતૈષાધુના રામ યુક્તિમ્ અન્યામ્ ઇમાં શૃણુ ॥

રેચકાભ્યાસયોગેન જીવઃ કુણ્ડલિનીગૃહાત્ ।
ઉદ્ધૃત્ય યોજ્યતે વાયાવ્ આમોદઃ કુસુમાદ્ ઇવ ॥

ત્યજ્યતે વિગતસ્પન્દો દેહો ઽયં કાષ્ઠલોષ્ટવત્ ।
દેહે વિજીવે વિમણૌ વંશે ચ ક ઇવાદરઃ ॥

સ્થાવરે જઙ્ગમે વાપિ યથાભિમતયેચ્છયા ।
ભોક્તું તત્સમ્પદં સમ્યગ્ જીવો ઽન્તર્ વિનિવેશ્યતે ॥

ઇતિ સિદ્ધિશ્રિયં ભુક્ત્વા સ્થિતં ચેત્ તદ્ વપુઃ પુનઃ ।
પ્રવિશ્યતે સ્વમ્ અન્યદ્ વા યદ્ યથાત્રાભિરોચતે ॥

દેહાદ્ અયાતયા વિષ્વગ્ વ્યાપ્તવત્યા ચ ખાનિલમ્ ।
સંવિદા જગદ્ આપૂર્ય સમ્પૂર્ણં સ્થીયતે ઽથ વા ॥

જ્ઞાત્વા સદાભ્યુદિતમ્ ઉજ્ઝિતદોષમ્ ઈશં યદ્ યદ્ યથા સમભિવાઞ્છતિ ચિત્પ્રકાશઃ ।
પ્રાપ્નોતિ તત્ તદ્ અચિરેણ તથૈવ રામ સમ્પત્પદં વિદુર્ અનાવરણત્વમ્ એવ ॥