મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.82

એવં બહૂનિ વર્ષાણિ મિથુનં નિર્ભરસ્પૃહમ્ ।
રેમે યૌવનલીલાભિર્ અનન્તાભિર્ દિને દિને ॥

અથ યાતેષુ વર્ષેષુ બહુષ્વ્ આવૃત્તિશાલિષુ ।
શનૈર્ ગલતિ તારુણ્યે ભિન્નકુમ્ભાદ્ ઇવામ્ભસિ ॥

શારદસ્યેવ પર્ણસ્ય મિથુનસ્યાસ્ય કાલતઃ ।
ઈષદ્વિરાગો હૃદયં સમ્યક્પ્રાગ્રસમ્ અસ્પૃશત્ ॥

વિરાગવાસનાક્રાન્તમ્ એકાન્તસ્થમ્ અચિન્તયત્ ।
મિથુનં તજ્ જગદ્યાત્રામ્ ઇમામ્ ઇત્થમ્ અશાશ્વતીમ્ ॥

કિં નામેહ મનોહારિ સંસારકુહરભ્રમે ।
તરઙ્ગનિકરાકારભઙ્ગુરવ્યવહારિણિ ॥

પાતઃ પક્વફલસ્યેવ મરણં દુર્નિવારણમ્ ।
હિમાશનિર્ ઇવામ્ભોજે જરા નિપતનોન્મુખી ॥

આયુર્ ગલત્ય્ અવિરતં જલં કરતલાદ્ ઇવ ।
પ્રાવૃષીવ લતાતુમ્બી તૃષ્ણૈકા દીર્ઘતાં ગતા ॥

શૈલનદ્યા રય ઇવ સમ્પ્રયાત્ય્ એવ યૌવનમ્ ।
ઇન્દ્રજાલમ્ ઇવાસત્યં જીવિતં ક્ષણસંસ્થિતિ ॥

સુખાનિ પ્રપલાયન્તે શરા ઇવ ગુણચ્યુતાઃ ।
પતન્તિ ચેતો દુઃખાનિ ધૃષ્ટા ગૃધ્રા ઇવામિષમ્ ॥

બુદ્બુદઃ પ્રાવૃષીવાપ્સુ શરીરં ક્ષણભઙ્ગુરમ્ ।
રમ્ભાગર્ભ ઇવાસારો વ્યવહારો વિરાગદઃ ॥

સત્વરં યુવતા યાતા કાન્તેવાપ્રિયકામિનઃ ।
બલાદ્ અરતિર્ આયાતા વૈરસ્યમ્ ઇવ પાદપમ્ ॥

તદ્ ઇહ સ્યાત્ કુસંસારે કિં નામ બત શોભનમ્ ।
યદ્ આસાદ્ય પુનશ્ ચેતો દશાસુ ન વિદૂયતે ॥

ઇતિ નિર્ણીય યુગ્મં તત્ સંસારવ્યાધિભેષજમ્ ।
ચિરં વિચારયામ્ આસ શાસ્ત્રમ્ અધ્યાત્મ સમ્મતમ્ ॥

આત્મજ્ઞાનૈકમન્ત્રેણ સંસૃત્યાખ્યા વિષૂચિકા ।
સંશામ્યતીતિ નિશ્ચિત્ય તાવ્ આસ્તાં તત્પરાયણૌ ॥

તચ્ચિત્તૌ તદ્ગતપ્રાણૌ તત્કથૌ તદ્વિદાશ્રયૌ ।
તદ્વિદેકાર્ચનપરૌ તદીહૌ તૌ બભૂવતુઃ ॥

તત્રૈવાતિઘનાભ્યાસૌ બોધયન્તૌ પરસ્પરમ્ ।
તત્પ્રીતૌ તત્સમારમ્ભૌ ચિરકાલં બભૂવતુઃ ॥

અથ સાવિરતં બાલા રમણીયપદક્રમાન્ ।
શ્રુત્વાધ્યાત્મવિદાં વક્ત્રાચ્ છાસ્ત્રાર્થાંસ્ તારણક્ષમાન્ ॥

ઇત્થં વિચારયામ્ આસ સ્વમ્ આત્માનમ્ અહર્નિશમ્ ।
અવ્યાપૃતા વ્યાપૃતા ચ ધિયા ધવલયાશયે ॥

પ્રેક્ષે તાવત્ સ્વમ્ આત્માનં કિમ્ ઇદં સ્યામ્ ઇતિ સ્વયમ્ ।
કસ્યાયં જાગતો મોહઃ કથમ્ અભ્યુત્થિતઃ ક્વ વા ॥

દેહસ્ તાવજ્ જડો મૂકો નાહમ્ ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયઃ ।
આબાલમ્ એતત્ સંસિદ્ધં મૃતૌ ચૈવાનુભૂયતે ॥

કર્મેન્દ્રિયગણશ્ ચાસ્ય ન ભિન્નો ઽવયવાત્મકઃ ।
અવયવાવયવિનોર્ અભેદાજ્ જડ એવ ચ ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયગણો ઽપ્ય્ એવં જડ એવેતિ દૃશ્યતે ।
પ્રેર્યતે મનસા યસ્માદ્ યષ્ટ્યેવ ભુવિ લોષ્ટકઃ ॥

મનશ્ ચૈવ જડં મન્યે સઙ્કલ્પાત્મકશક્તિમત્ ।
ક્ષેપણૈર્ ઇવ પાષાણઃ પ્રેર્યતે બુદ્ધિનિશ્ચયૈઃ ॥

બુદ્ધિર્ નિશ્ચયરૂપૈવં જડાસત્યેતિ નિશ્ચયઃ ।
ખાતેનેવ સરિત્ સ્વૈરમ્ અહઙ્કારેણ વાહ્યતે ॥

અહઙ્કારો ઽપિ નિસ્સારો જડ એવં શવાત્મકઃ ।
જીવેન જન્યતે યક્ષો બાલેનેવ ભ્રમાત્મકઃ ॥

જીવશ્ ચ કલનાકારો વાતાત્મા હૃદયે સ્થિતઃ ।
શુક્રસારો ઽન્તર્ અન્યેન કેનાપિ પરિજીવતિ ॥

આમ્ અહો જ્ઞાતમ્ એતેન ચેત્યોલ્લેખકલઙ્કિના ।
જીવો જીવતિ જીવેન ચિદ્રૂપેણાત્મરૂપિણા ॥

ચેત્યભ્રમવતા જીવશ્ ચિદ્રૂપેણૈવ જીવતિ ।
આમોદઃ પવનેનેવ ખાતેનેવ સરિદ્રયઃ ॥

અસત્યજડચેત્યાંશશ્રયણાચ્ ચિદ્વપુર્ જડમ્ ।
મહાજડગતો હ્ય્ અગ્નિર્ અપિ રૂપં સ્વમ્ ઉજ્ઝતિ ॥

સદ્ વાસદ્ વા યદ્ આભાસિ ચિત્ સમાચામતિ સ્વતઃ ।
સ્વં રૂપમ્ અલમ્ ઉત્સૃજ્ય તદ્ એવ ભવતિ ક્ષણાત્ ॥

એવં ચિદ્રૂપમ્ અપ્ય્ એતચ્ ચેત્યોન્મુખતયા સ્વયમ્ ।
જડં શૂન્યમ્ અસઙ્કલ્પં ચેતત્ય્ અન્યપ્રબોધિતમ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા કેનૈષા ચિત્ પ્રચેતતે ।
ઇતિ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ ચિરાચ્ ચેત્થં વ્યબુધ્યત ॥

અહો નુ ચિરકાલેન જ્ઞાતં જ્ઞેયમ્ અનામયમ્ ।
યદ્ વૈ ચિચ્ચમિતં કૃત્વા ન કિઞ્ચિદ્ દૂયતે પુનઃ ॥

એતે હિ ચિદ્વિલાસાન્તા મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદયઃ ।
અસન્તસ્ સન્ત એવાહો દ્વિતીયેન્દુવદ્ આસ્થિતાઃ ॥

મહાચિદ્ એકૈવાસ્તીહ મહાસત્તેતિ યોચ્યતે ।
નિષ્કલઙ્કા સમા શુદ્ધા નિરહઙ્કારરૂપિણી ॥

શુદ્ધસંવેદનાકારા શિવં ચિન્માત્રમ્ અચ્યુતા ।
સકૃદ્વિભાતા વિમલા નિત્યોદયવતી સ્થિતા ॥

સદ્બ્રહ્મપરમાત્માદિનામભિર્ યાભિધીયતે ।
ચેત્યચેતનચિત્તાદિ નાસ્યા ભિન્નં ન સા તતઃ ॥

તયૈષા ચેત્યતે ચિચ્છ્રીસ્ સૈષાદ્યા ચિદ્ ઇતિ સ્મૃતા ।
અચેત્યં યદ્ ઇદં ચિત્ત્વં તત્ તસ્યા રૂપમ્ અક્ષતમ્ ॥

મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદ્યર્થરૂપૈસ્ સૈવં વિજૃમ્ભતે ।
તરઙ્ગકણકલ્લોલવલનૈર્ અમ્બ્વ્ ઇવાત્મનિ ॥

જગદ્ભૂતપદાર્થાનાં સત્તા સ્ફુરતિ સાન્તરે ।
યદ્ ઇદં તત્ પરં રૂપં તસ્યાઃ ખલુ મહાચિતેઃ ॥

શુદ્ધસંવિન્મહાસિંહી સેયં સમસમોદિતા ।
અનન્યયૈવાન્યયેવ જગજ્જૃમ્ભિકયા સ્થિતા ॥

સત્તા તદ્વ્યતિરેકેણ નાન્યા સમ્ભવતીહ હિ ।
વિચિત્રહેમભાણ્ડાનાં નનુ હેમેતરા યથા ॥

સા યથોદેતિ તદ્રૂપમ્ આત્માનં ચેતતિ સ્વયમ્ ।
સ્વચિત્ત્વેન દ્રવત્વેન તરઙ્ગાદિત્વમ્ અમ્બ્વ્ ઇવ ॥

મહાચિતો જગચ્ ચિત્ત્વાદ્ ઉદેતીવાનુદય્ય્ અપિ ।
તદાત્મૈવ યથાવર્તો રૂપવાઞ્ જલધૌ દ્રવાત્ ॥

એવં ચિન્માત્રમ્ એવાહમ્ અનહમ્ભાવમ્ આતતમ્ ।
ન તસ્ય જન્મમરણે ન ચ સ્તસ્ સદસદ્ગતી ॥

ન નાશસ્ સમ્ભવત્ય્ અસ્ય ચિન્માત્રનભસઃ ક્વચિત્ ।
અચ્છેદ્યો ઽયમ્ અદાહ્યો ઽયં ચિદાત્મા નિત્યનિર્મલઃ ॥

અહો નુ ચિરકાલેન શાન્તાસ્મિ પરિનિર્વૃતા ।
નિર્વાસિતમતિર્ મુક્તમ્ આસે નિર્મન્દરાબ્ધિવત્ ॥

અસદાભાસમ્ અત્યચ્છમ્ અનન્તમ્ અજમ્ અચ્યુતમ્ ।
આત્માકાશમ્ અનાયાસમ્ અવલમ્બ્ય રમે ચિરમ્ ॥

અનન્તમ્ ઇદમ્ આકાશં ભૂતૌઘશ્ ચાચલાદિકઃ ।
સુરાસુરયુતં વિશ્વમ્ એતન્મયમ્ અકૃત્રિમમ્ ॥

પુસ્તકર્મમયી સેના સર્વા મૃણ્માત્રકં યથા ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યદૃશાં સત્તા ચિન્માત્રૈકમયી તથા ॥

ઇદમ્ ઐક્યમ્ ઇદં દ્વિત્વમ્ અહં નાહમ્ ઇતીતિ ચ ।
ક ઇહ ભ્રમસમ્મોહઃ કથં કસ્ય કુતઃ ક્વ વા ॥

તદ્ અનન્તમ્ અનાયાસમ્ ઉપશાન્તાસ્મિ ખં સ્થિતા ।
નિર્વામિ પરિનિર્વાણા સત્યમ્ આસે ગતજ્વરમ્ ॥

અચેતનં ચેતનં વા યો યો નામાભિચેતતિ ।
સત્તામાત્રાત્મ તદ્રૂપં સ્વં મહાચિતિ સંસ્થિતમ્ ॥

તેનેહ નાહમ્ નાન્યશ્ ચ ન ભાવાભાવસમ્ભવઃ ।
શાન્તં સર્વં નિરાલમ્બં કેવલં સંસ્થિતં પરમ્ ॥

ઇત્થં વિચારણપરા પરમાવબોધાદ્ બુદ્ધ્વા યથાસ્થિતમ્ ઇદં પરમાત્મતત્ત્વમ્ ।
સંશાન્તરાગભયમોહમનોવિલાસા શાન્તા બભૂવ શરદમ્બરલેખિકેવ ॥