મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.78

યથા ચિત્તચમત્કૃત્યા રાજ્ઞો ગઙ્ગાવતારણમ્ ।
ભગીરથસ્ય સમ્પન્નં તન્ મે કથય ભોઃ પ્રભો ॥

આસીદ્ ભગીરથો નામ રાજા પરમધાર્મિકઃ ।
ભુવસ્ સમુદ્રદ્વીપાયા મણ્ડનાતિલકોપમઃ ॥

સઙ્કલ્પાનન્તરં પ્રાપુર્ યથાભિમતમ્ અર્થિનઃ ।
ચન્દ્રપ્રસન્નવદનાદ્ યસ્માચ્ ચિન્તામણેર્ ઇવ ॥

સાધૂનાં યો વ્યવસ્થાર્થં ધનાન્ય્ અવિરતં દદૌ ।
તૃણમાત્રમ્ ઉપાદત્તે કરં તૃણમણિર્ યથા ॥

વજ્રસારમ્ અપિ પ્રોતમ્ અજ્વલન્ન્ એવ યો ઽભિનત્ ।
અયોમણિર્ અયોયન્ત્રમ્ ઇવ દુર્જનચેષ્ટિતમ્ ॥

અધૂમો હ્ય્ અદહઞ્ શીતો વિતૈક્ષ્ણ્યો હાર્દમ્ અપ્ય્ અલમ્ ।
તમો ઽહરન્ નૃણાં નૈશં યો મણિર્ વેશ્મનામ્ ઇવ ॥

કિરન્ન્ અગ્નિકણાસારમ્ અભિતસ્ સ્વપ્રતાપજમ્ ।
મધ્યાહ્નસૂર્યકાન્તાગ્નિર્ ઇવ જ્વલતિ યો ઽરિષુ ॥

મૃદુશીતસુખસ્પર્શો યસ્ સમાહ્લાદયન્ મહીમ્ ।
સ્વે જને દ્રવતિ સ્નિગ્ધસ્ સેન્દુર્ ઇન્દુમણિર્ યથા ॥

જગદ્યજ્ઞોપવીતસ્ય સ્વર્ગપાતાલવાહિનઃ ।
ગઙ્ગાવાહસ્ય યેનોર્વ્યાં તૃતીયઃ પૂરિતો ગુણઃ ॥

અગસ્ત્યશોષિતો ઽમ્ભોધિર્ ગઙ્ગાપૂરેણ પૂરિતઃ ।
યેન દુષ્પૂરરૂપો ઽપિ મહાસાર્થો ઽર્થિનામ્ ઇવ ॥

ગઙ્ગાસોપાનપદ્ધત્યા યેન પાતાલવાસિનઃ ।
યોજિતા બ્રહ્મણો લોકે બાન્ધવા લોકબન્ધુના ॥

બ્રહ્માણં શઙ્કરં જહ્નું તપસારાધયંશ્ ચ યઃ ।
ભૂયો ભૂયો યયૌ ખેદં ન મૂર્તવ્યવસાયવત્ ॥

યૌવને વર્તમાનસ્ય તસ્ય ભૂમિપતેર્ અથ ।
પ્રવિચારયતો લોકયાત્રાં પર્યાકુલામ્ ઇમામ્ ॥

સ્વવિરાગચમત્કારવિચારકણિકોદભૂત્ ।
ચેતસ્ય્ અપિ સુતારુણ્યે દૈવાદ્ વલ્લી મરાવ્ ઇવ ॥

એકાન્તે ચિન્તયામ્ આસ મહીપતિર્ અસાવ્ અથ ।
જગદ્યાત્રામ્ ઇમાં નિત્યમ્ અસમઞ્જસસઙ્કુલામ્ ॥

પુનર્ દિનં પુનશ્ શ્યામા દાનાદાનાશનં પુનઃ ।
તદ્ એવ શુક્તવિરસં લજ્જ્યતે કર્મ કુર્વતા ॥

યેન પ્રાપ્તેન લોકે ઽસ્મિન્ નાપ્રાપ્તમ્ અવશિષ્યતે ।
તત્ કૃતં સુકૃતં મન્યે શેષં કર્મવિષૂચિકા ॥

પુનઃ પુનઃ પર્યુષિતં કર્મ કુર્વન્ ન લજ્જતે ।
મૂઢબુદ્ધિર્ અમૂઢસ્ તુ કઃ કુર્યાત્ કિલ બાલવત્ ॥

અથૈકદોદ્વિગ્નમનાઃ કદાચિત્ ત્ર્યુત્તુલં ગુરુમ્ ।
એકાન્તે સંસૃતેર્ ભીતસ્ સમપૃચ્છદ્ ભગીરથઃ ॥

અન્તશ્શૂન્યાસુ સુચિરં ભ્રમન્ સંસારવૃત્તિષુ ।
અરણ્યાનીષ્વ્ ઇવૈતાસુ ભૃશં ખિન્ના વયં વિભો ॥

જરામરણમોહાદિરૂપાણાં ભવકારિણામ્ ।
ભગવન્ સર્વદુઃખાનાં કથમ્ અન્તઃ પ્રજાયતે ॥

ચિરસામ્યાત્મનાચ્છેન નિર્વિભાગવિલાસિના ।
રાજઞ્ જ્ઞેયાવબોધેન પૂર્ણેન ભરિતાત્મના ॥

ક્ષીયન્તે સર્વદુઃખાનિ ત્રુટ્યન્તિ ગ્રન્થયો ઽભિતઃ ।
સંશયાશ્ શમમ્ આયાન્તિ સર્વકર્માણિ ચાનઘ ॥

જ્ઞેયં તુ વિદુર્ આત્માનં સંશુદ્ધજ્ઞપ્તિરૂપિણમ્ ।
સ ચ સર્વગતો નિત્યં નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદયમ્ ॥

ચિન્માત્રં સર્વગં શાન્તમ્ અસ્તિ નિર્મલમ્ અચ્યુતમ્ ।
દેહાદિ નેતરત્ કિઞ્ચિદ્ ઇતિ વેદ્મિ મુનીશ્વર ॥

કિં ત્વ્ અત્ર પ્રતિપત્તિર્ મે સ્ફુટતામ્ એતિ નોતરામ્ ।
એતાવન્માત્રસંવિત્તિસ્ સ્યામ્ અહં ભગવન્ કથમ્ ॥

જ્ઞાનેન જ્ઞેયનિષ્ઠત્વમ્ એતિ ચેતો હૃદન્તરે ।
તતસ્ સર્વવપુર્ ભૂત્વા ભૂયો જીવો ન જાયતે ॥

અસક્તિર્ અનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ ।
નિત્યં ચ સમચિત્તત્વમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ ॥

આત્મનો ઽનન્યયોગેન સદ્ભાવનમ્ અનારતમ્ ।
વિવિક્તદેશસેવિત્વમ્ અરતિર્ જનસંસદિ ॥

અધ્યાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠત્વં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શનમ્ ।
એતજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તમ્ અજ્ઞાનં યદ્ અતો ઽન્યથા ॥

રાગદ્વેષક્ષયાકારાત્ સંસારવ્યાધિભેષજાત્ ।
અહમ્ભાવોપશાન્તૌ તુ રાજઞ્ જ્ઞાનમ્ અવાપ્યતે ॥

શરીરે ઽસ્મિંશ્ ચિરં રૂઢો ગિરૌ તરુર્ ઇવોચ્ચકૈઃ ।
અહમ્ભાવો મહાભોગો વદ મે ત્યજ્યતે કથમ્ ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન ત્યક્ત્વા ભોગૌઘભાવનમ્ ।
ગત્વાન્વિષ્ય ચિતા તત્ત્વમ્ અહઙ્કારો વિલીયતે ॥

યન્ત્રાણાં પઞ્જરં યાવદ્ ભગ્નં લજ્જાદિ નાખિલમ્ ।
અકિઞ્ચનત્વશેષેણ સ્ફુટા તાવદ્ અહઙ્કૃતિઃ ॥

સર્વમ્ એવ ધિયસ્ ત્યક્ત્વા યદિ તિષ્ઠસિ નિશ્ચલઃ ।
તદ્ અહઙ્કારવિલયી ત્વમ્ એવ પરમં પદમ્ ॥

શાન્તાશેષવિશેષણો વિગતભીસ્ સન્ત્યક્તસર્વૈષણો ગત્વા નૂનમ્ અકિઞ્ચનત્વમ્ અરિષુ ત્યક્ત્વા સમગ્રાં શ્રિયમ્ ।
શાન્તાહઙ્કૃતિર્ અસ્તદેહકલનસ્ તેષ્વ્ એવ ભિક્ષામ્ અટન્ મામ્ અપ્ય્ ઉજ્ઝિતવાન્ અલં યદિ ભવસ્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તદ્ ઉચ્ચૈર્ અસિ ॥