મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.72

સુષુપ્તમૌનવાન્ ભૂત્વા ધૂત્વા દ્વિત્વૈકરૂપિણીમ્ ।
કલનાં કાન્ત ચિદ્રૂપસ્ તિષ્ઠાવષ્ટભ્ય તત્ પદમ્ ॥

વાઙ્મૌનમ્ અક્ષમૌનં ચ કાષ્ઠમૌનં ચ વેદ્મ્ય્ અહમ્ ।
સુષુપ્તમૌનં મૌનેશં બ્રહ્મન્ બ્રૂહિ કિમ્ ઉચ્યતે ॥

દ્વિવિધઃ પ્રોચ્યતે રામ મુનિર્ મુનિવરૈર્ ઇહ ।
એકઃ કાષ્ઠતપસ્વી ચ જીવન્મુક્તસ્ તથેતરઃ ॥

અભાવિતાત્મા શુષ્કાયાં ક્રિયાયાં બદ્ધનિશ્ચયઃ ।
હઠાજ્ જિતેન્દ્રિયગ્રામો મુનિસ્ સ્યાત્ કાષ્ઠતાપસઃ ॥

યથાભૂતમ્ ઇદં બુદ્ધ્વા ભાવિતાત્માત્મનિ સ્થિતઃ ।
લોકોપમો ઽપિ તૃપ્તો ઽન્તર્ યસ્ સ મુક્તમુનિસ્ સ્મૃતઃ ॥

એતયોર્ યો ભવેદ્ ભાવશ્ શાન્તયોર્ મુનિનાથયોઃ ।
ચિત્તનિશ્ચયરૂપાત્મા મૌનશબ્દેન સ સ્મૃતઃ ॥

ચતુષ્પ્રકારમ્ આહુસ્ તન્ મૌનં મૌનવિદો જનાઃ ।
વાઙ્મૌનમ્ અક્ષમૌનં ચ કાષ્ઠં સૌષુપ્તમ્ એવ ચ ॥

વાઙ્મૌનં વચસાં રોધો બલાદ્ ઇન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
અક્ષમૌનં પરિત્યાગશ્ ચેષ્ટાનાં કાષ્ઠસઞ્જ્ઞકમ્ ॥

મનોમૌનં પઞ્ચમં યત્ તન્ મૃતે કાષ્ઠતાપસે ।
ભવેત્ સુષુપ્તમૌનાખ્યં જીવન્મુક્તે હિ જીવતિ ॥

ત્રિષુ મૌનવિશેષેષુ વિષયઃ કાષ્ઠતાપસઃ ।
સુષુપ્તમૌનાવસ્થાયાશ્ ચતુર્થ્યાશ્ ચૈવ મુક્તધીઃ ॥

વાઙ્મૌનં મૌનમ્ ઇત્ય્ એવ સિદ્ધં તચ્ ચ મનઃકલા- ।
મલિનં જીવબન્ધાય તત્રસ્થાઃ કાષ્ઠતાપસાઃ ॥

હઠાદ્ વા યોગયુક્ત્યૈવ યસ્ સ્વાક્ષાણાં વિનિગ્રહઃ ।
તદ્ અક્ષમૌનમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તત્રસ્થાઃ કાષ્ઠતાપસાઃ ॥

અસ્મરન્ સંસ્મરન્ વાપિ દૃશ્યં વાગ્દ્વયમ્ અસ્પૃશન્ ।
અપશ્યન્ન્ એવ પશ્યન્તીં કાષ્ઠમૌની હિ તિષ્ઠતિ ॥

પ્રસ્ફુરચ્ચિત્તકલનમ્ એતન્ મૌનત્રયં સ્મૃતમ્ ।
સમ્ભવત્ય્ અજ્ઞમુનિષુ ન તુ તજ્જ્ઞેષુ લીલયા ॥

નાત્રોપાદેયતા જ્ઞાનામ્ એતન્ મૌનત્રયં કિલ ।
લીલયા હેલયા વાપિ તજ્જ્ઞાઃ કુર્વન્તિ વા ન વા ॥

ઇદં સુષુપ્તમૌનં તુ જીવન્મુક્તમતિસ્થિતમ્ ।
અપુનર્જન્મને જન્તોશ્ શૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ॥

નાત્ર સંયમ્યતે વાણી ત્રિવિધા નાપિ ચોજ્ઝ્યતે ।
નોલ્લાસ્યન્તે ન જીયન્તે સમસ્તેન્દ્રિયસંવિદઃ ॥

નાનાતાકલનેયં હિ ન વલ્ગતિ ન શામ્યતિ ।
ચેતો ન ચેતો નાચેતો ન સન્ નાસન્ ન ખં ન ગૌઃ ॥

અવિભાગમ્ અનાયાસં યદ્ અનાદ્યન્તમ્ આસિતમ્ ।
ધ્યાયતો ધાવતશ્ ચૈવ સૌષુપ્તં મૌનમ્ અઙ્ગ તત્ ॥

યથાભૂતમ્ ઇમં બુદ્ધ્વા જગન્નાનાત્વવિભ્રમમ્ ।
યદ્ આસિતમ્ અસઙ્ગેહં સૌષુપ્તં મૌનમ્ અઙ્ગ તત્ ॥

અનેકસંવિદ્રૂપાત્મ ચૈકમ્ એવેદમ્ આતતમ્ ।
ઇત્ય્ આસિતમ્ અનન્તં યત્ સૌષુપ્તં મૌનમ્ અઙ્ગ તત્ ॥

આકાશં નૈવ ચાકાશં સર્વમ્ અસ્મિ ન ચાસ્મિ ચ ।
ઇતિ સ્થિતં સમં શાન્તં યત્ તન્ મૌનં સુષુપ્તવત્ ॥

સર્વં શૂન્યં નિરાલમ્બં શાન્તં વિજ્ઞપ્તિમાત્રકમ્ ।
ન સન્ નાસદ્ ઇતિ સ્વસ્થમ્ આસિતં મૌનમ્ ઉત્તમમ્ ॥

ભાવાભાવદશોન્મેષવિશેષૈર્ વિતથોત્થિતૈઃ ।
સંવિદો યદ્ અનામર્શસ્ તન્ મૌનં પરમં વિદુઃ ॥

અસતૈવ સતેવાન્તશ્ ચેતસા વૃત્તિરૂપિણા ।
યદ્ અનાવર્તનં સંવિદ્વૃત્તેસ્ તન્ મૌનમ્ અક્ષયમ્ ॥

નાહમ્ અસ્મિ ન ચાન્યો ઽસ્તિ ન મનો ન ચ માનસમ્ ।
ઇતિ સંવિદસંવિત્તિર્ અવિચ્છિન્નાતિમૌનતા ॥

અહમ્ અસ્મિ જગચ્ ચાસ્તિ ત્વ્ અસ્તિશબ્દાર્થમાત્રકમ્ ।
સત્તાસામાન્યમ્ એવેતિ સૌષુપ્તં મૌનમ્ ઉચ્યતે ॥

સત્ત્વાત્ સંવિદ એવાન્યાસ્ સ્વપ્નાદિકલનાઃ કુતઃ ।
અનન્તમ્ એવ સૌષુપ્તં સર્વં મૌનમ્ અતસ્ તતમ્ ॥

સુષુપ્તમૌનમ્ એવેદમ્ અનન્તત્વાત્ પ્રબોધવત્ ।
તુર્યમ્ એવામલં વિદ્ધિ તુર્યાતીતમ્ અથાપિ વા ॥

સુષુપ્તૈકસમાધાનસ્ તથા તુર્યસમાધિકઃ ।
તુર્યાતીતસમાધિર્ વા જાગ્રત્ય્ અપિ ભવેત વૈ ॥

તુર્યસ્થ એવ સકલામલશાન્તવૃત્તિર્ જાગ્રત્ય્ અપિ વ્યવહરન્ નિપુણં સ્વપિત્વા ।
નિત્યં સદેહ ઉત વાપિ વિદેહ એવ બ્રાહ્મં નભો ભવ તદ્ એવ કિલાસિ સાધો ॥

ઓમ્ ઇત્ય્ અપાસ્તભવવાસનમ્ એકમ્ આસ્સ્વ ન ત્વં ન ચાહમ્ ઇતિ કિઞ્ચિદ્ ઇહાસ્તિ સત્યમ્ ।
સર્વં ચ વિદ્યત ઇતીહ શિલાન્તરાભં જ્ઞસ્ તિષ્ઠ ચિદ્ગગનકોશકલૈકનિષ્ઠઃ ॥