મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.67

સ કદાચિદ્ દદર્શાથ રુદ્રં રુદ્રપુરે ખગઃ ।
વૈરિઞ્ચનલિનીનાલલીલાલાનેભલીલયા ॥

તત્ર બુદ્ધિર્ અભૂત્ તસ્ય રુદ્રો ઽહમ્ ઇતિ નિશ્ચિતા ।
પ્રતિબિમ્બં વરાદર્શે ઝગિત્ય્ એવ હિ બિમ્બતિ ॥

રુદ્રીભૂતવપુસ્ તત્ર તનું તત્યાજ તામ્ અસૌ ।
ગન્ધઃ પવનતાં ગચ્છન્ કુસુમસ્તબકં યથા ॥

રુદ્રો ઽથ રુદ્રભવને વિજહાર યદૃચ્છયા ।
તૈસ્ તૈશ્ શિવપુરાચારૈર્ ગણગોષ્ઠીગરિષ્ઠયા ॥

રુદ્રસ્ ત્વ્ અનુત્તરજ્ઞાનવિલાસૈકતયા તયા ।
સ્વમ્ અશેષમ્ ઉદન્તં તમ્ અપશ્યત્ પ્રાક્તનં ધિયા ॥

નિરાવરણવિજ્ઞાનવપુસ્ સ ભગવાન્ હરઃ ।
ઉવાચ સ્વયમ્ એકાન્તે સ્વસ્વપ્નશતવિસ્મિતઃ ॥

અહો નુ ચિત્રા માયેયં બત વિશ્વવિમોહિની ।
અસત્ય્ એવાપિ સદ્રૂપા સુરૂઢા મરુવારિવત્ ॥

ઇદમ્પ્રથમમ્ આક્રાન્તચેત્યો ઽહં ચિત્તતાં ગતઃ ।
પૂર્વસમ્પન્નસર્ગસ્થગગનાદિવિભાવનાત્ ॥

યદૃચ્છાસ્થિતજીવત્વો ભૂતતન્માત્રરઞ્જિતઃ ।
કસ્મિંશ્ચિદ્ અભવં સર્ગે ભિક્ષુર્ અક્ષુભિતો ઽભિતઃ ॥

તેનાલયનિબદ્ધેન બહિસ્ સ્વૈરવિહારિતા ।
લીલાવિલુલિતાકારા યદા રમ્યેતિ ભાવિતા ॥

સર્વભાવોપમર્દેન તદભ્યાસવશાત્ તદા ।
તામ્ એવ સો ઽન્વભૂદ્ ભિક્ષુસ્ ત્યક્ત્વાન્યં મનનોદયમ્ ॥

ચમત્કૃતિશ્ ચેતસિ યા રૂઢા સૈવ વિજૃમ્ભતે ।
વલ્લી ત્યજતિ નૈદાઘી પીતમ્ અપ્ય્ અમ્બુ માધવમ્ ॥

સ ભિક્ષુર્ જીવટો ભૂત્વા જન્તુર્ જરઢવાસનઃ ।
તેષુ દેશેષુ બભ્રામ રન્ધ્રેષ્વ્ ઇવ પિપીલકઃ ॥

આત્મનિ દ્વિજભક્તત્વાત્ સો ઽપશ્યદ્ દ્વિજતામ્ અથ ।
ભાવો ભાવવિપર્યાસે બલવાન્ એવ વર્ધતે ॥

સામન્તતામ્ અવાપાસૌ વિપ્રસ્ સતતચિન્તિતામ્ ।
સાતત્યેન રસઃ પીતઃ ફલતામ્ એતિ પાદપે ॥

રાજ્યાર્થધર્મકાર્યાણાં કર્તૃત્વાત્ સો ઽભવન્ નૃપઃ ।
સ કામુકતયા રાજા સુરસ્ત્રીત્વમ્ અવાપ હ ॥

લોલલોચનલોભેન સા મૃગી રસશાલિની ।
બભૂવ વાસનામોહસ્ ત્વ્ અહો દુઃખાય જન્તુષુ ॥

મૃગી સતતચિત્તસ્થા બભૂવ વિપિને લતા ।
અવશ્યમ્ભાવિ લવનં લતિકાનુબભૂવ હ ॥

અન્તસ્સઞ્જ્ઞાચિરાભ્યસ્તં ભ્રમરત્વમ્ અથાત્મનિ ।
સાપશ્યદ્ ભાવમર્દેન સદાતદ્ભાવભાવિતા ॥

સ વારણખુરક્ષોદમ્ અનુભૂયાથ ભાવિતમ્ ।
ભૂયો ભૂયઃ પ્રબભ્રામ મહાસંસૃતિવિભ્રમાન્ ॥

સંસારશતપર્યન્તે રુદ્રસ્ સો ઽયમ્ અહં સ્થિતઃ ।
અસ્મિન્ સંસારસંરમ્ભે સ્વમનોમાત્રસમ્ભૃતે ॥

એવં સંશાન્તરૂપાસુ સંસારારણ્યભૂમિષુ ।
બહ્વીષ્વ્ અહમ્ અભિભ્રાન્તસ્ ત્વ્ અશૂન્યાસ્વ્ ઇવ ભૂરિશઃ ॥

કસ્મિંશ્ચિદ્ અભવં સર્ગે ત્વ્ અહં જીવટનામકઃ ।
કસ્મિંશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ વસુધાધિપઃ ॥

હંસઃ પદ્મવને ભૂત્વા વિન્ધ્યકચ્છે ચ વારણઃ ।
હરિણો હેહયાદ્રૌ ચ દશામ્ અહમ્ ઇમાં ગતઃ ॥

અત્ર વર્ષસહસ્રાણિ ચતુર્યુગશતાનિ ચ ।
સમતીતાન્ય્ અનન્તાનિ દિનર્તુરચિતાનિ ચ ॥

મમ પ્રથમમ્ એવ પ્રાક્સ્ફુરિતસ્ય પરાત્ પદાત્ ।
સત્ત્વજાતિતયા રૂઢો ભિક્ષુત્વે યો જ્ઞતાક્રમઃ ॥

ભૂયો ભૂયો ઽપ્ય્ અતિક્રમ્ય ગતસ્ય બ્રહ્મહંસતામ્ ।
સ એવ પ્રાક્તનો ઽભ્યાસઃ ફલિતસ્ સઙ્ગમોદયાત્ ॥

દૃઢાભ્યાસો ય એવાસ્ય જીવસ્યોદેત્ય્ અવિઘ્નતઃ ।
યોન્યન્તરશતેનાપિ તમ્ એવૈષો ઽનુધાવતિ ॥

કાકતાલીયયોગેન કદાચિત્ સાધુસઙ્ગમાત્ ।
અશુભો વાસનાભ્યાસો જીવસ્ય વિનિવર્તતે ॥

સઙ્ગત્યાદિકમ્ એવૈષ કેવલં સ્વોદયં પ્રતિ ।
પ્રાક્તનો વાસનાભ્યાસો હેતું લઘુમ્ અપેક્ષતે ॥

યદ્ યદ્ અભ્યસ્યતે ઽજસ્રમ્ અન્યદેહાન્તરે ઽપિ ચ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નેષ્વ્ અસદ્ અપિ તત્ સદ્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે ॥

તત્ તદ્ અર્થક્રિયાકારિ દુઃખાય ચ સુખાય ચ ।
ઉદેતિ ભાવના તસ્માદ્ ભાવનાભાવનં જયઃ ॥

ભાવનૈવ સ્વમ્ આત્માનં દેહો ઽયમ્ ઇતિ પશ્યતિ ।
સ્વસત્તામાત્રવિસ્તારં તં ગુલ્મત્વમ્ ઇવાઙ્કુરઃ ॥

ભાવના પ્રેક્ષ્યમાણૈષા ન કિઞ્ચિદ્ અપિ શિષ્યતે ।
નૈવ વિદ્યત એવેતિ તદ્ભ્રમેણાલમ્ અસ્તુ નઃ ॥

ભ્રમસ્યાસન્મયસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ ।
અસંવેદનમાત્રૈકમાર્જનીયસ્ય વસ્તુતઃ ॥

અસન્મયી ખરૂપૈષા વરં સત્તૈવ લાલની ।
પ્રવર્તતાં વિનોદાય કિમ્ અસન્ નઃ કરિષ્યતિ ॥

તત્ તાન્ સર્વાન્ સ્વસંસારાન્ ઉત્થાયાલોકયામ્ય્ અહમ્ ।
કાંશ્ચિદ્ આલોકદાનેન તેભ્ય એકીકરોમ્ય્ અહમ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય રુદ્રો ઽસૌ તં સર્ગં પ્રજગામ હ ।
યત્ર ભિક્ષુર્ વિહારસ્થસ્ સુપ્તશ્ શવ ઇવ સ્થિતઃ ॥

બોધયિત્વાથ તં ભિક્ષું ચેતસા ચેતનેન ચ ।
યોજયામ્ આસ સસ્માર ભિક્ષુર્ અપ્ય્ આત્મનો ભ્રમમ્ ॥

રુદ્રમ્ આત્માનમ્ આલોક્ય જીવટાદિમયં તથા ।
બોધાદ્ અવિસ્મયાર્હો ઽપિ સ્થિત્યર્થં વિસ્મયં યયૌ ॥

અથ રુદ્રસ્ તથા ભિક્ષુર્ દ્વાવ્ એવોત્થાય જગ્મતુઃ ।
ક્વાપિ જીવટસંસારં ચિદાકાશૈકકોણગમ્ ॥

તત્ર તદ્ભવનં ગત્વા તદ્ દ્વીપં તચ્ ચ મણ્ડલમ્ ।
વિષયં તં પુરં તચ્ ચ તચ્ ચ પાનવણિગ્ગૃહમ્ ॥

સુપ્તં દદૃશતુર્ નષ્ટસઞ્જ્ઞં જીવટકં શવમ્ ।
સ્થાપયિત્વા વપુર્ભારં પ્રભ્રાન્તં ભવભૂમિષુ ॥

તં પ્રબોધ્ય નિયોજ્યાશુ ચેતસા ચેતનેન ચ ।
એકરૂપાસ્ ત્રિરૂપાસ્ તે રુદ્રજીવટભિક્ષુકાઃ ॥

બોધવન્તો ઽપ્ય્ અબુદ્ધાભા વિસ્મિતા અપ્ય્ અવિસ્મિતાઃ ।
બભુસ્ તૂષ્ણીં સ્થિતાશ્ ચિત્રે કૃતાકારા ઇવ ક્ષણમ્ ॥

અથ જગ્મુશ્ ચ તે સર્વે ક્વચિચ્ ચિદ્વ્યોમનિ સ્થિતમ્ ।
વિપ્રસંસારમ્ આરમ્ભપરભૂતસઘુઙ્ઘુમમ્ ॥

તત્ર તદ્ભવનં ગત્વા તદ્ દ્વીપં તચ્ ચ મણ્ડલમ્ ।
વિષયં તં ચ તં ગ્રામં પ્રાપુસ્ તે બ્રાહ્મણાલયમ્ ॥

વિપ્રં તે દદૃશુસ્ સુપ્તં કલત્રવલિતં ગૃહે ।
કણ્ઠે ગૃહીતં બ્રાહ્મણ્યા બહિર્જીવમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

તં પ્રબોધ્ય નિયોજ્યાશુ ચેતસા ચેતનેન ચ ।
તસ્થુસ્ તે બહવો ઽપ્ય્ એકે સવિસ્મયમ્ અવિસ્મયાઃ ॥

અથ જગ્મુશ્ ચિદાકાશકચિતં ચેતિતં ચ તૈઃ ।
સામન્તનૃપસંસારમ્ આરમ્ભભરસુન્દરમ્ ॥

તત્ર તદ્ભવનં પ્રાપુસ્ તદ્ દ્વીપં તચ્ ચ મણ્ડલમ્ ।
સામન્તં દદૃશુર્ મત્તં સુપ્તં પર્યઙ્કપઙ્કજે ॥

હેમાવદાતં હેમાઙ્ગ્યા નિહિતં કુચકોટરે ।
ભ્રમર્યેવાન્વિતં પદ્મકોશસુપ્તં મધુવ્રતમ્ ॥

કાન્તાભિર્ અભ્યાવલિતં મઞ્જરીભિર્ ઇવ દ્રુમમ્ ।
દીપજાલકમધ્યસ્થં રત્નૌઘ ઇવ કાઞ્ચનમ્ ॥

તં પ્રબોધ્ય નિયોજ્યાશુ ચેતસા ચેતનેન ચ ।
તસ્થુસ્ તે બહવો ઽપ્ય્ એવં સવિસ્મયમ્ અવિસ્મયમ્ ॥

અથ તે રાજસંસારં જગ્મુસ્ તત્ર પ્રબોધ્ય તમ્ ।
તેન સાર્ધમ્ અથાન્યાસુ ભ્રેમુસ્ સંસૃતિભૂમિષુ ॥

પ્રાપ્ય તાં બ્રહ્મહંસેહાં રુદ્રતાં સર્વ એવ તે ।
સમાજગ્મુર્ વિરેજુશ્ ચ રુદ્રાણામ્ ઉત્તમં શતમ્ ॥

એકસંવિદ્ ભિન્નતનુ ચિત્રચેષ્ટમ્ અચેષ્ટિતમ્ ।
એકરૂપમ્ અનેકાત્મ રૂપં ચ પરમેશ્વરમ્ ॥

રુદ્રાણાં તચ્ છતમ્ અથ નિરાવરણચિન્મયમ્ ।
સર્વસંસારગં વિદ્ધિ સ્થિતં સર્વજગત્સ્થિતિ ॥

દશ રુદ્રશતાનીહ સન્તિ રામ મહાન્તિ ચ ।
એતદ્ એકાદશં વિદ્ધિ સંસારં પ્રતિ સંસ્થિતમ્ ॥

યો યો હિ યસ્ય જીવસ્ય સંસારસ્ સમુદેતિ હિ ।
તત્રાપ્રબુદ્ધા જીવૌઘાઃ પશ્યન્તિ ન પરસ્પરમ્ ॥

મિલન્તિ હિ મિથો બુદ્ધાસ્ તરઙ્ગામ્બ્વ્ ઇવ વારિધૌ ।
અપ્રબુદ્ધાસ્ સ્વતામાત્રનિષ્ઠા લોષ્ટવદ્ આસ્થિતાઃ ॥

યથા દ્રવત્વાદ્ વીચ્યમ્બૂન્ય્ અન્યોઽન્યં સમ્મિલન્ત્ય્ અલમ્ ।
તથા પ્રબુદ્ધા જીવૌઘા મિથશ્ ચિત્ત્વાન્ મિલન્ત્ય્ અલમ્ ॥

પ્રત્યેકમ્ ઉદિતાશ્ ચૈતે સંસારે જીવરાશયઃ ।
ચિદ્ધાતોસ્ સર્વગત્વેન ત્વ્ અસત્યાસ્ સત્યવત્ સ્થિતાઃ ॥

યદ્ યદ્ આખન્યતે ભૂમેસ્ તત્ તન્ નામ યથાઙ્ગ મૃત્ ।
સર્વગાયાશ્ ચિતેર્ યદ્ યદ્ ઊહ્યતે તત્ તથેહ ચિત્ ॥

સર્વત્ર પઞ્ચભૂતાનિ યથાનુભવસીહ હિ ।
તથેહ સર્વભૂતાત્મ ચિત્ત્વં સર્વત્ર વિદ્યતે ॥

યત્ સાલભઞ્જિકાવૃન્દે શૈલસ્તમ્ભગતે ઽઙ્ગકમ્ ।
પ્રેક્ષ્યતે તત્ તદ્ એવાશ્મ તથા ચિતિ જગચ્ ચિતઃ ॥

અવેદને પરે શુદ્ધે વેદનં યજ્ જગન્તિ તત્ ।
અકારણકમ્ એવૈતચ્ છૂન્યત્વં નભસો યથા ॥

ચિદ્ઘને વેદનં દૃશ્યં બન્ધો મોક્ષસ્ ત્વ્ અવેદનં ।
યદ્ એવ રુચિતં તે સ્યાત્ તદ્ એવાશુ દૃઢીકુરુ ॥

સર્ગાસર્ગૌ બન્ધમોક્ષૌ વેદનાવેદનાત્મકૌ ।
અભિન્નૌ બોધતશ્ ચૈતૌ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

અસંવિત્ત્યૈવ યન્ નાસ્તિ તન્નાશે કા કદર્થના ।
તૂષ્ણીમ્ભાવેન યત્ પ્રાપ્યં પ્રાપ્તમ્ એવાશુ વિદ્ધિ તત્ ॥

યદ્ વૈ વેદનમાત્રાત્મ તદ્ અઙ્ગાવેદનક્ષયમ્ ।
તદ્ વેદનાવેદનયોર્ યદ્ ઇષ્ટં તત્ સમાચર ॥

વીચિર્ યથામ્ભસિ સ્પન્દો જગચ્ ચિત્રં તથા ચિતૌ ।
એતાવન્માત્ર એવાત્ર ભેદો યદ્ રઘુનન્દન ॥

દેશકાલખરૂપેષુ સત્સુ વીચ્યાદિતામ્ભસિ ।
જગદાદૌ તુ દેશાદ્યા અસન્તો નિર્મિતાશ્ ચિતા ॥

આભાસુરં ત્રિજગદ્ ઇત્ય્ અવભાતિ ભાસ્વત્ સંવેદનં ચયનમ્ એકચિતેસ્ સ્વરૂપમ્ ।
વાચિ સ્થિતં ભવતિ ચૈતદ્ ઉપોઢભેદં ક્લિષ્ટં પ્રશાન્તવચનસ્ તુ શિવઃ પરાત્મા ॥

સંવેદનં સર્ગ ઇતીહ શબ્દાવ્ અર્થેન ભિન્નૌ ન કદાચિદ્ એતૌ ।
વીચ્યમ્ભસી દ્વે ઇતિ નોચિતોક્તિર્ જ્ઞસ્યાજ્ઞતાયાં ત્વ્ ઇદમ્ એવ યુક્તમ્ ॥