મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.66

અત્ર રાઘવ વક્ષ્યે ઽહમ્ ઇતિહાસમ્ ઇમં શૃણુ ।
યદ્ વૃત્તં કસ્યચિદ્ ભિક્ષોઃ ક્વચિન્ મનનશાલિનઃ ॥

આસીત્ કશ્ચિન્ મહાભિક્ષુસ્ સમાધ્યભ્યાસતત્પરઃ ।
નિત્યં સ્વવ્યવહારેણ ક્ષપયન્ન્ અખિલં દિનમ્ ॥

સમાધ્યભ્યાસશુદ્ધં તત્ તસ્ય ચિત્તં ક્ષણેન યત્ ।
ચિન્તયત્ય્ આશુ તદ્ભાવં ગચ્છત્ય્ અમ્બ્વ્ ઇવ વીચિતામ્ ॥

કદાચિત્ સ સમાધાનવિરતો ઽતિષ્ઠદ્ એકધીઃ ।
કઞ્ચિત્ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ સ્વાસનસ્થઃ ક્રિયાક્રમમ્ ॥

તસ્ય ચિન્તયતો જાતા પ્રતિભેયમ્ અથ સ્વતઃ ।
ભાવયામ્ય્ આશુ લીલાર્થં સામાન્યજનવૃત્તિતામ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચેતો ઽસ્ય સ્થિતં કિઞ્ચિન્ નરાન્તરમ્ ।
સ્પન્દસંસ્થાનસન્ત્યાગમાત્રેણાવર્તકે ઽમ્બ્વ્ ઇવ ॥

તેન ચિત્તનરેણાથ કૃતં નામાત્મનીચ્છયા ।
જીવટો ઽસ્મીતિ સહસા કાકતાલીયવત્ સ્થિતમ્ ॥

જીવટો વિજહારાથ સ સ્વપ્નપુરુષશ્ ચિરમ્ ।
સ્વપ્નનિર્માણનગરે કસ્મિંશ્ચિત્ પુરવીથિષુ ॥

તત્ર પાનં પપૌ મત્તો ભૃઙ્ગઃ પદ્મરસં યથા ।
શિલયેવ દૃઢં પિષ્ટસ્ સુષ્વાપ ઘનનિદ્રયા ॥

સ્વપ્ને દદર્શ વિપ્રત્વં પાઠાનુષ્ઠાનતુષ્ટિમત્ ।
પ્રતિભામાત્રસમ્પન્નં ચિત્તદેશાન્તરાપ્તિવત્ ॥

કદાચિત્ સ દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્ સ્વાહર્વ્યાપારનિષ્ઠયા ।
આજગામ ઘનાં નિદ્રાં બીજતામ્ ઇવ પાદપઃ ॥

સો ઽપ્ય્ અપશ્યત્ સ્વયં સ્વપ્ને સામન્તત્વમ્ અથાત્મનિ ।
પતાકારથહસ્ત્યશ્વસેનાજલદમાલિતમ્ ॥

સ સામન્તઃ કૃતાહારઃ કદાચિદ્ ઘનનિદ્રયા ।
સુષ્વાપાન્તર્વ્યવહૃતિર્ બીજતાયામ્ ઇવ દ્રુમઃ ॥

અપશ્યદ્ રાજતાં સ્વપ્ને કકુબ્વલયમાલિનીમ્ ।
લાલિતાં ભોગપૂગેન પુષ્પૌઘેનર્તુતામ્ ઇવ ॥

સ કદાચિન્ નૃપસ્ સ્વસ્થસ્ સુષ્વાપાસ્તમિતેહિતઃ ।
પુરોભાવિનિજાચારસ્ સ્વં કાર્યમ્ ઇવ કારણે ॥

અપશ્યદ્ આત્મનિ સ્વપ્ને સુરસ્ત્રીત્વમ્ અનિન્દિતમ્ ।
વૃક્ષઃ કેસરસોલ્લાસો મઞ્જરીત્વમ્ ઇવોદિતમ્ ॥

સા રેમે સુરસેનાસુ દેવોદ્યાનસ્થલીષુ ચ ।
ક્ષીરામ્ભોધિતરઙ્ગેષુ લોલેવ હરિવલ્લભા ॥

સુષ્વાપ સૈકદા બાલા મત્તોદ્યાનલતાગૃહે ।
સંશાન્તસ્વમનસ્સ્પન્દં ગન્ધલેખેવ પઙ્કજે ॥

દદર્શાત્મન્ય્ અથ સ્વપ્ને સંસર્ગવશતોદિતમ્ ।
મૃગીત્વમ્ આત્મનિ સ્વૈરમ્ આવર્તત્વમ્ ઇવામ્બુતા ॥

સા મૃગી લોલનયના કદાચિન્ નિદ્રયાહૃતા ।
સ્વપ્ને દદર્શ વલ્લીત્વં સ્વાભ્યાસાદ્ રૂઢમ્ આત્મનિ ॥

તિર્યઞ્ચો ઽપિ પ્રપશ્યન્તિ સ્વપ્નં ચિત્તસ્વભાવતઃ ।
દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર શુકાશ્વેભસઞ્જ્ઞાસ્મરણમ્ અક્ષતમ્ ॥

સા બભૂવ લતા પુષ્પફલપલ્લવશાલિની ।
વનદેવીવનોદ્યાનલતાગૃહવિલાસિની ॥

બીજાન્તસ્સ્થાઙ્કુરાકારરૂપયેહાધિરૂઢયા ।
સાપશ્યદ્ અન્તસ્સંવિત્ત્યા સ્ફુટં લવનમ્ આત્મનઃ ॥

કઞ્ચિત્ કાલં સુષુપ્તસ્થકલયા જડતાં ઘનમ્ ।
અનુભૂય દદર્શાથ સ્વાત્માનં ભ્રમરં સ્થિતમ્ ॥

ષટ્પદો વિજહારાથ વને વનલતાસ્વ્ અસૌ ।
પદ્મિનીષુ ચ ફુલ્લાસુ તરુણીષ્વ્ ઇવ વલ્લભઃ ॥

બિમ્બાધરં વિદલયન્ સ્વાદયન્ કૌસુમં મધુ ।
સ્વપન્ કુસુમશય્યાસુ ભુક્ત્વા વલ્લીવિલાસિનીઃ ॥

સ બભૂવ સરોજિન્યાં વ્યસની બિસનાલવત્ ।
ક્વચિદ્ એવ રતિં યાતિ ચેતો જડમતેર્ અપિ ॥

તામ્ આજગામ નલિનીં પરિલોડયિતું ગજઃ ।
રમ્યવસ્તુક્ષયાયૈવ મૂઢાનાં જૃમ્ભતે મનઃ ॥

નલિનીમથનેનૈવ સમં તેન સ ષટ્પદઃ ।
ગુણવત્તાન્તરે રૂઢિર્ ઇવ ચૂર્ણત્વમ્ આયયૌ ॥

ભ્રમરો વારણાલોકાદ્ વારણાલોકભાવનાત્ ।
દદર્શાત્માનમ્ આલોલમત્તહસ્તિતયોદિતમ્ ॥

શુષ્કસાગરગમ્ભીરે ગજઃ ખાતે પપાત હ ।
તમોઘનઘને શૂન્યે સંસાર ઇવ જીવકઃ ॥

બભૂવ વલ્લભો રાજ્ઞો મહાન્ પરબલાન્તકઃ ।
સદા મદબલક્ષીવો ઘૂર્ણન્ન્ ઇવ નિશાચરઃ ॥

કદાચિદ્ અરિનિસ્ત્રિંશચ્છિન્નસ્ સો ઽસ્તમ્ ઉપાયયૌ ।
વિવેકાસિલતાલૂનરૂપો જીવ ઇવાત્મનિ ॥

પશ્યન્ ગજઘટાકુમ્ભમણીન્ પ્રોચ્છલિતાન્ અલીન્ ।
ઉત્ક્રામન્ સ ગજાજ્ જીવો ભૂયો દ્રાગિત્ય્ અભૂદ્ અલિઃ ॥

સેવમાનો વનલતાઃ પુનર્ આયાત્ સ પદ્મિનીમ્ ।
દુસ્તરો હિ ચિરાભ્યાસો વાસનાનામ્ અબોધતઃ ॥

તત્ર હસ્તિખુરાક્રાન્ત્યા પુનર્ આચૂર્ણતાં યયૌ ।
પાર્શ્વસ્થહંસસંવિત્ત્યા બભૂવ કલહંસકઃ ॥

સ હંસઃ ફુલ્લપદ્માસુ સરસીષુ ચિરં ચરન્ ।
કદાચિદ્ બહુભિર્ હંસૈસ્ સઙ્ગતો વિરરાજ હ ॥

બ્રહ્મહંસાત્મિકા સંવિદ્ અશબ્દાર્થવતી મનાક્ ।
તત્ર પુસ્ફોર તસ્યાન્તઃ પ્રાગ્જાણ્ડરસબર્હિવત્ ॥

સ તાં વિભાવયન્ દૂરાદ્ દૃઢં દાશેષુણા હતઃ ।
તત્સંવિત્ત્યનુસન્ધાનાજ્ જાતઃ પદ્મજસારસઃ ॥

તત્રાતિસન્તતવિવેકવચોવિલાસૈર્ આબોધિતો ઽધિગતપાવનવસ્તુદૃષ્ટિઃ ।
મુક્તસ્ સ્થિતો નનુ યુગાન્તવિધૌ વિદેહમુક્તેન તેન કિલ ભાવ્યમ્ અવશ્યમ્ એવ ॥