મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.63

એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય રાઘવાઘવિઘાતિનીમ્ ।
તિષ્ઠ નિસ્સઙ્ગસન્ન્યાસબ્રહ્માર્પણમયાત્મિકામ્ ॥

યસ્મિન્ સર્વં યતસ્ સર્વં યસ્ સર્વં સર્વતશ્ ચ યઃ ।
યશ્ ચ સર્વમયો નિત્ય આત્માનં વિદ્ધિ તં પરમ્ ॥

દૂરસ્થમ્ અપ્ય્ અદૂરસ્થં સર્વગં ત્વં સ્વમ્ એવ ચ ।
તત્સ્થસ્ તત્તામ્ અવાપ્નોષિ તદ્ એવાસ્ય્ અસ્તસંશયમ્ ॥

યત્ સંવેદ્યવિનિર્મુક્તં સંવેદનમ્ અનિન્દિતમ્ ।
ચેત્યમુક્તચિદાભાસં તદ્ વિદ્ધિ પરમં પદમ્ ॥

સા પરાત્ પરમા કાષ્ઠા સા દૃશાં દૃગ્ અનુત્તમા ।
સ મહિમ્નાં ચ મહિમા ગુરૂણાં સ ગુરુર્ ગુરુઃ ॥

સ આત્મા તચ્ ચ વિજ્ઞાનં તચ્ છૂન્યં બ્રહ્મ તત્ પરમ્ ।
તચ્ છ્રેયસ્ સ શિવશ્ શાન્તસ્ સા વિદ્યાપરમા સ્થિતિઃ ॥

યો ઽયમ્ અન્તશ્ચેતનાત્મા સર્વાનુભવરૂપકઃ ।
યત્ર સ્વદન્તે સર્વાણિ દ્રવ્યાણિ સ્વાત્મસત્તયા ॥

સ જગત્તિલતૈલાત્મા સ જગદ્ગૃહદીપકઃ ।
સ જગત્પાદપરસસ્ સ જગત્પશુપાલકઃ ॥

સ તન્તુર્ ભૂતમુક્તાનાં પરિપ્રોતહૃદમ્બરઃ ।
સ ભૂતમરિચૌઘાનાં પરમા તિક્તતાતતા ॥

સ પદાર્થે પદાર્થત્વં સ તુચ્છત્વમ્ અવસ્તુનઃ ।
સ સતો વસ્તુનસ્ સત્ત્વમ્ અસત્ત્વમ્ અસતશ્ ચ સઃ ॥

જગદ્ગૃહક્રિયાભાણ્ડોપસ્કરાણાં સ દીપકઃ ।
ચન્દ્રાર્કતારકાતેજસ્ તેનેદં પ્રકટીકૃતમ્ ॥

સર્વં પ્રસૃતમ્ એતસ્માચ્ ચેતનાત્ પરમાત્મનઃ ।
સ્વસંવિત્તિવિચારેણ સ્વયમ્ આત્મૈષ લભ્યતે ॥

સર્વ એવ જગદ્ભાવા અવિચારણચારવઃ ।
અવિદ્યમાનસદ્ભાવા વિચારવિશરારવઃ ॥

અહમ્ આદૌ જગજ્જાલે મિથ્યાભ્રમભરાત્મનિ ।
કો ભૂત્વા ક્વાનુબધ્નામિ ધૃતિં કથમ્ અવાસ્તવીમ્ ॥

આદિમધ્યાન્તમનનસઙ્કલ્પકલનાસ્વ્ અહમ્ ।
બ્રહ્માકાશમ્ અનાદ્યન્તં કેવેયત્તા મમાત્મનઃ ॥

ઇતિનિશ્ચયવાન્ યો ઽન્તસ્ સમવ્યવહૃતિર્ બહિઃ ।
ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તસ્ સ્થિતો ઽનન્તસ્ સ સર્વદા ॥

નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ સામ્યં સમમ્ અવસ્થિતમ્ ।
યસ્ય ખસ્યેવ શૂન્યત્વં સ મહાત્મેહ સદ્વપુઃ ॥

ભાવાદ્વૈતપદારૂઢસ્ સુષુપ્તપરયા ધિયા ।
વ્યવહાર્ય્ અપિ હૃત્ક્ષોભં નૈત્ય્ આદર્શનરો યથા ॥

આદર્શપુરુષસ્યેવ વ્યવહારવતો ઽપિ ચ ।
ન યસ્ય હૃદયોલ્લેખો મનાગ્ અપિ સ મુક્તિભાક્ ॥

અવિભાગમતાવ્ એવ જ્ઞમણૌ પ્રતિબિમ્બતિ ।
ચિતેઃ પરમવૈમલ્યાદ્ વ્યવહારો યથાગતઃ ॥

ચિચ્ચમત્કૃતિર્ એવેયં જગદ્ ઇત્ય્ અવભાસતે ।
નેહાસ્ત્ય્ ઐક્યં ન ચ દ્વિત્વમ્ ઉપદેશો ઽપિ તન્મયઃ ॥

વાચ્યવાચકશિષ્યેહાગુર્વાખ્યૈસ્ સ્વચમત્કૃતૈઃ ।
આત્મનાત્મનિ શાન્તૈવ ચિચ્ ચમત્કુરુતે ચિતિ ॥

ચિત્પ્રસ્પન્દો હિ સંસારસ્ તદસ્પન્દઃ પરં પદમ્ ।
ચિત્સ્પન્દશમનેનેયં પરિશામ્યતિ સંસૃતિઃ ॥

મહાચિતેર્ નઞર્થાંશભાવો યો ઽભાવનક્ષયઃ ।
અસન્ન્ ઇવ સ્વભાવેન સ ચિત્સ્પન્દ ઉદાહૃતઃ ॥

શૂન્યત્વમ્ અજડં યત્ તત્ પરમ્ આહુશ્ ચિતેર્ વપુઃ ।
નઞર્થાભાવના યાત્ર સંસૃતિસ્ સાનુભૂયતે ॥

અભાવનામાત્રલયા સા ચ નિસ્સારરૂપિણી ।
કેવલં કેવલીભાવસ્ સ્વસ્ સદ્રૂપો ઽવશિષ્યતે ॥

ચિત્સ્પન્દ એવ સંસારચક્રપ્રવહણં વિદુઃ ।
માતૃમાનપ્રમેયાદિ કટકાદીવ હેમનિ ॥

પૃથગ્ અસ્તિ ન ચ સ્પન્દશ્ ચિતેર્ યસ્ સંસૃતિર્ ભવેત્ ।
ચિત્ત્વમ્ એવ ચિતેસ્ સ્પન્દસ્ તદબોધો હિ સંસૃતિઃ ॥

અબોધમાત્રં ચિત્સ્પન્દઃ કટકત્વમ્ ઇવોત્થિતમ્ ।
બોધમાત્રવિલીને ઽસ્મિઞ્ શુદ્ધં ચિદ્ધેમ શિષ્યતે ॥

સત્યાવબોધમાત્રેણ ક્ષીયતે ભોગભાવના ।
ભોગાભાવનમ્ એવેહ પરમં જ્ઞત્વલક્ષણમ્ ॥

ઇમે ઽનભિમતાસ્ સર્વે જ્ઞસ્ય ભોગાસ્ સ્વભાવતઃ ।
ભવન્તિ કો ઽતિતૃપ્તો હિ દુરન્નં કિલ વાઞ્છતિ ॥

એતદ્ એવ પરં વિદ્ધિ જ્ઞત્વસ્ય પરલક્ષણમ્ ।
સ્વભાવેનૈવ ભોગાનાં યત્ કિલાનભિવાઞ્છનમ્ ॥

ચિદ્ અસ્પન્દૈવ સર્વાત્મરૂપિણ્ય્ અસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ।
યો ઽન્તઃ પ્રરૂઢસ્ સ્વાભ્યાસાજ્ જ્ઞત્વશબ્દેન સ સ્મૃતઃ ॥

યો ન ભુઙ્ક્તે ભુજ્યમાનાન્ અપિ ભોગાન્ અબુદ્ધિમાન્ ।
લોકાનુરોધસિદ્ધ્યર્થં સ હન્તિ લગુડૈર્ નભઃ ॥

વિનાકૃત્રિમયા યુક્ત્યા ન સિદ્ધિર્ અધિગમ્યતે ।
ક્વચિદ્ આત્મનિ લોકે વા સ્વાઙ્ગાવદલનૈર્ અપિ ॥

ચિચ્ ચેત્યચૈત્યકોટિસ્થા તાવત્ પશ્યતિ વિભ્રમમ્ ।
ઇયં યાવદ્ અબોધાત્મા સ્પન્દતે સ્પન્દરૂપિણી ॥

સમ્યગ્બોધોદયે ત્વ્ અસ્યાસ્ સ્પન્દાસ્પન્દદશાક્રમાઃ ।
ક્વાપિ યાન્તીવ સંશાન્તદીપવત્ સાભિધાનકાઃ ॥

ચિતઃ પ્રકાશરૂપાયા દીપિકાયાસ્ સ્વભાવતઃ ।
સ્પન્દાસ્પન્દમયી નેહ કથૈવાસ્તિ મનાગ્ અપિ ॥

યદ્ અસ્પન્દસ્ય મરુતો ન સન્ નાસન્ ન મધ્યગમ્ ।
રૂપં તદ્ એવ સંવિત્તિસ્પન્દતા પ્રશમોચિતા ॥

અભિન્નો ઽસ્યાશ્ ચિતેસ્ સ્પન્દશ્ શુદ્ધચિત્સારરૂપધૃત્ ।
ન બન્ધાય ન મોક્ષાય સ્થિત આત્મનિ કેવલમ્ ॥

ચિચ્ ચેન્ નઞર્થસંવિત્તિં નિર્વાણેવ ન વિન્દતે ।
તદ્ બન્ધમોક્ષપક્ષાદેર્ નામાપિ હિ ન વિદ્યતે ॥

મોક્ષો ઽસ્ત્વ્ ઇત્ય્ એવ બન્ધો ઽન્તઃપૂર્ણતાક્ષયકારણં ।
માસ્ત્વ્ ઇતીત્ય્ અપિ બન્ધસ્ તે શ્રેયસે ઽવેદનં પરમ્ ॥

યદ્ અનાભાસમ્ અજડં તદ્ વિદ્ધિ પરમં પદમ્ ।
ચિતસ્ સ્વરૂપસંસ્થાનમ્ અચેત્યોન્મુખતાત્મકમ્ ॥

યસ્ સઙ્કલ્પનશબ્દાર્થરૂપસ્ સ્પન્દો મહાચિતેઃ ।
બન્ધમોક્ષાદિકાર્હો ઽસૌ પ્રેક્ષ્યમાણઃ પ્રશામ્યતિ ॥

પ્રેક્ષણાદ્ એવ સંશાન્તે ત્વ્ અહમ્ભાવે નિરાસ્પદે ।
ન વિદ્મઃ કેન કિં કસ્ય બધ્યતે વાથ મુચ્યતે ॥

સઙ્કલ્પ એવ ચ ચિતેર્ બુદ્ધશ્ ચેદ્ અવિભાગવાન્ ।
તદ્ અસઙ્કલ્પમ્ અસ્પન્દં સર્વં જાતમ્ અવારિતમ્ ॥

સ્પન્દે ઽસ્પન્દતયૈવાત્તે તન્મયત્વાત્ સદા ચિતા ।
સઙ્ક્ષીણ એવ સંસારો નિસ્સ્પન્દે ચિદ્ઘને સ્થિતે ॥

ચિત્તેજ એવ ચિત્સ્પન્દ ઇતિ બુદ્ધે નિરન્તરમ્ ।
વ્યતિરિક્તશ્ ચિતસ્ સ્પન્દો ન કશ્ચિદ્ અવશિષ્યતે ॥

અસ્મિન્ દૃશ્યમયે દીર્ઘસ્વપ્ને સ્વપ્નાન્તરં વ્રજન્ ।
ન જ્ઞો મોહમ્ ઉપાદત્તે સર્વગત્વાત્ સ્વસંવિદઃ ॥

યત્રોદેતિ પ્રસભમ્ અનિશં સર્વસંવિત્તિસત્તા યસ્મિન્ન્ એતે સકલકલનાકારટઙ્કા લગન્તિ ।
ઉત્પદ્યન્તે સ્વદનસુભગં યત્ર સર્વોપલમ્ભા ધ્યાનેનૈનં તમ્ અવગમય પ્રત્યગાત્માનમ્ અન્તઃ ॥