મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.6

ભૂય એવ મહાબાહો શૃણુ મે પરમં વચઃ ।
યત્ તે ઽહં પ્રીયમાણાય વક્ષ્યામિ હિતકામ્યયા ॥

બોધમ્ અભ્યુપગમ્યાપિ શૃણુ બોધવિવૃદ્ધયે ।
ભવેદ્ અલ્પપ્રબુદ્ધાનામ્ અપિ નિર્દુઃખતા યથા ॥

યસ્યાજ્ઞાતાત્મનો ઽજ્ઞસ્ય દેહ એવાત્મભાવના ।
ઉદિતાર્તિં રુષેવાક્ષરિપવો ઽભિભવન્તિ તમ્ ॥

યસ્ય જ્ઞાતાત્મનો જ્ઞસ્ય સત્યે સ્વાત્મનિ સંસ્થિતિઃ ।
તુષ્ટ્યેવ ચાક્ષસુહૃદો ન ઘ્નન્તિ તમ્ અનિન્દિતમ્ ॥

પરાર્થં સ્ફુરતો યસ્ય ન સ્તુતિર્ નિન્દનાદ્ ઋતે ।
સ દેહી દેહદુઃખૌઘમ્ આદત્તે કેન હેતુના ॥

નાત્મા શરીરસમ્બદ્ધશ્ શરીરમ્ અપિ નાત્મનિ ।
મિથો વિલક્ષણે એતે પ્રકાશતમસી યથા ॥

સર્વૈર્ ભાવવિકારૈસ્ તુ નિત્યમુક્તો ઽસ્ત્ય્ અલેપકઃ ।
નાત્માસ્તમ્ એતિ ભગવાન્ ન ચોદેતિ સદોદિતઃ ॥

જડસ્યાજ્ઞસ્ય તુચ્છસ્ય કૃતઘ્નસ્ય વિનાશિનઃ ।
શરીરકોપલસ્યાસ્ય યદ્ ભવત્ય્ અસ્તુ તત્ તથા ॥

ન ચાસ્ય કિઞ્ચિદ્ ભવતિ પૃથગ્ આત્મન્ય્ અવેક્ષિતે ।
જડસ્યાસત્સ્વરૂપસ્ય કિમ્ ઇવાઙ્ગોપપદ્યતે ॥

નિપુણાયાવબોધાય યત્ પ્રોક્તં તત્ પુનઃ પુનઃ ।
ભઙ્ગિભિઃ પ્રવિચિત્રાભી રાઘવેદં પ્રબોધ્યતે ॥

યદિ દેહગુણાન્ આત્મા ગૃહ્ણાતિ પરમાર્થતઃ ।
નાદત્તે તત્ કથં તસ્માજ્ જડતાં શવરૂપિણઃ ॥

યદિ વાત્મગુણાન્ દેહો ગૃહ્ણાતિ પરમાર્થતઃ ।
નાદત્તે તત્ કથં ચૈત્તં ચિન્મયત્વં સદોદિતમ્ ॥

યયોર્ એકપરિજ્ઞાને જડતૈવાપરે સ્થિતા ।
તયોઃ કીદૃગ્વિધા બ્રૂત સમાનસુખદુઃખતા ॥

યૌ સમૌ સમકર્માણૌ ન કદાચન તૌ કથમ્ ।
દ્વાવ્ અપ્ય્ અસન્તાવ્ અન્યોઽન્યં કથં સમ્બન્ધમ્ એષ્યતઃ ॥

કથં સ્થૂલો ઽણુરૂપસ્ સ્યાદ્ અણુસ્ સ્થૂલઃ કથં ભવેત્ ।
એકોદયે દ્વિતીયસ્ય ન સત્તા દિનરાત્રિવત્ ॥

જ્ઞાનં નાજ્ઞાનતામ્ એતિ ચ્છાયા નાયાતિ તાપતામ્ ।
સદ્ બ્રહ્મ નાસદ્ ભવતિ વિચિત્રાસ્વ્ અપિ દૃષ્ટિષુ ॥

મનાગ્ અપિ ન સંશ્લેષસ્ સર્વગસ્યાપિ દેહિનઃ ।
દેહેન દેહગસ્યાપિ કમલસ્યેવ વારિણા ॥

મનાગ્ અપિ ન સંશ્લેષો બ્રહ્મણો દેહસત્તયા ।
તદ્ગતસ્યાપ્ય્ અતદ્વૃત્તેર્ અમ્બરસ્યેવ વાયુના ॥

ભવત્ય્ આત્મનિ નો કિઞ્ચિન્ નાસતો દેહકસ્ય ચ ।
તદ્ રાઘવ મુધૈવૈષ સુખદુઃખભ્રમઃ કુતઃ ॥

જરામરણમ્ આપચ્ ચ સુખદુઃખે ભવાભવૌ ।
મનાગ્ અપિ ન સન્તીહ નિર્વાણો નિર્વૃતો ભવ ॥

સ્થિતો દેહતયાત્યુચ્ચૈઃ પાતોત્પાતમયો ભ્રમઃ ।
દૃશ્યતે કેવલં બ્રહ્મણ્ય્ અપ્સુ વીચિતયા યથા ॥

આત્મસત્તોપજીવિત્વાદ્ આત્મા સમ્ભવતીહ હિ ।
દેહયન્ત્રં પયસ્સત્તામાત્રાદ્ ઊર્મિર્ ઇવોત્થિતમ્ ॥

આધારસ્પન્દનેનાઙ્ગ યથા ક્ષોભભવાભવાઃ ।
સૂર્યાદેઃ પ્રતિબિમ્બસ્ય તથા દેહેન દેહિનઃ ॥

સમ્યગ્દૃષ્ટે યથાભૂતે વસ્તુન્ય્ આત્મનિ જાયતે ।
સ્થિતિર્ દેહમયો ઽજ્ઞાનવિભ્રમો લયમ્ એતિ ચ ॥

દેહદેહવતોર્ જ્ઞાનાદ્ યથાભૂતૈતયોસ્ સ્થિતિઃ ।
સત્તાસત્તાત્મિકોદેતિ દીપાદ્ ઇવ પદાર્થયોઃ ॥

અસમ્યગ્જ્ઞાનિનો યે હિ સ્વાવર્તપરિવર્તનૈઃ ।
અન્તશ્શૂન્યાસ્ સ્ફુરન્તીહ તે મોહાર્જુનવાયવઃ ॥

અપર્યાલોચિતાત્માર્થમ્ અપરામૃષ્ટસંવિદઃ ।
સ્પન્દન્તે વેષ્ટિતોન્મુક્તતૃણવન્ મૂઢબુદ્ધયઃ ॥

અનાસ્વાદિતચિત્તત્ત્વં જડાસ્ સૂત્રૈસ્ સ્વવાયુભિઃ ।
યન્ત્રવચ્ ચોદિતાક્રાન્તા નટન્તિ પ્રસ્ફુરન્તિ ચ ॥

તૃણકાષ્ઠાદિકં સર્વમ્ આહરન્તિ ત્યજન્તિ ચ ।
સશબ્દસ્પર્શરૂપાદ્યાસ્ તરઙ્ગતરલાઙ્ગકાઃ ॥

જડાસ્ સન્તસ્ સ્ફુરદ્રૂપા ભૃશં સ્ફારરસારવાઃ ।
સવિહારાગમાપાયા મહૌઘા ઇવ દુર્ધિયઃ ॥

સર્વેષામ્ એવ ચૈતેષાં સ્થિતૈવૈષા ચિદ્ અવ્યયા ।
કિં ત્વ્ અબોધવશાદ્ અસ્યાઃ પરાં કૃપણતાં ગતાઃ ॥

શ્વાસસન્તતયો હ્ય્ અજ્ઞાલ્ લોહકારદૃતેર્ ઇવ ।
સ્પન્દમાત્રાર્થમ્ એવાશુ દૃશ્યન્તે નાર્થકારિણઃ ॥

તર્જનોદ્ગર્જનં મૂઢાદ્ ધનુર્દણ્ડગુણાદ્ ઇવ ।
શ્રૂયતે મારણાયૈવ ચિદ્બોધપરિવર્જિતમ્ ॥

ફલલાભો ઽપિ યો મૂઢાત્ તદ્ અરણ્યતરોર્ ઇવ ।
તસ્મિન્ વિશ્રમણં યત્ તચ્ છિલાફલહકે યથા ॥

તેન યસ્ સઙ્ગમસ્ સ સ્યાત્ સ્થાણુનાપિ હિ જઙ્ગલે ।
તદર્થં યત્ કૃતં કિઞ્ચિત્ તદ્ વ્યોમ લગુડૈર્ હતમ્ ॥

તસ્મિન્ યદ્ અધમે દત્તં તત્ ત્યક્તં ક્લિન્નકર્દમે ।
તેન સાર્ધં કથા યાસ્ તત્ કૌલેયાહ્વાનમ્ અધ્વરે ॥

અજ્ઞત્વમ્ આપદાં નિષ્ઠા કા હિ નાપદ્ અજાનતઃ ।
ઇયં સંસારસરણિર્ વહત્ય્ અજ્ઞપ્રસાદતઃ ॥

અજ્ઞસ્યોગ્રાણિ દુઃખાનિ સુખાન્ય્ અપિ દૃઢાનિ ચ ।
પુનઃ પુનઃ પ્રવર્તન્તે યુગં પ્રત્ય્ અચલા ઇવ ॥

શરીરધનદારાદાવ્ આસ્થાં સમનુબધ્નતઃ ।
ઇદં દુર્દુઃખમ્ અજ્ઞસ્ય ન કદાચન શામ્યતિ ॥

અનાત્મનિ શવે દેહે આત્મભાવમ્ ઉપેયુષઃ ।
અસદ્બોધમયી માયા કથં નામ વિનશ્યતિ ॥

દુર્ભાવખર્વિતધિયો વસ્તુન્ય્ અન્ધસ્ય દુર્મતેઃ ।
અવસ્તુનિ સનેત્રસ્ય લુઠતશ્ ચ પદે પદે ॥

વિષમ્ ઉત્પદ્યતે ચન્દ્રાદ્ આમોદઃ કુસુમાદ્ ઇવ ।
કણ્ટકશ્ ચૈવ પયસો દૂર્વાઙ્કુર ઇવ સ્થલાત્ ॥

દેહશલ્મલિભોગિન્યો મનોમાતઙ્ગશૃઙ્ખલાઃ ।
અજ્ઞસ્યાશાઃ પ્રસૂયન્તે સુવૃષ્ટેષ્વ્ ઇવ શાલયઃ ॥

નરકશ્રીર્ અનાત્મજ્ઞં દુષ્કૃતવ્યાલપાલિતા ।
પરિપાલયતિ પ્રીતા મયૂરી વારિદં યથા ॥

નેત્રલોલાલિનીલોલા સ્ફુરિતાધરપલ્લવા ।
મૂર્ખાર્થમ્ એવ વિકસત્ય્ અઙ્ગનાવિષવલ્લરી ॥

અજ્ઞવારિધિહૃદ્ભૂમાવ્ એવ વેપથુપલ્લવઃ ।
વર્ધતે ઽપગતચ્છાયો રાગવિદ્રુમદુર્દ્રુમઃ ॥

તનુચ્છદલસદ્ધૂમશ્ શસ્ત્રજ્વાલો ભટોલ્મુકઃ ।
જ્વલતિ દ્વેષદાવો ઽજ્ઞહૃન્મરૌ કોપતાપદઃ ॥

અજ્ઞમાત્સર્યસરસિ પરાપવદનચ્છદા ।
ઈર્ષ્યાકમલિની ચિન્તાષટ્પદી વિકસત્ય્ અલમ્ ॥

પ્રતિજન્મ પ્રકૃષ્ટોગ્રદુઃખકલ્લોલસમ્ભ્રમઃ ।
જડમ્ એવ સમભ્યેતિ પુનર્મરણવાડવઃ ॥

જન્મબાલ્યં ધ્રુવં યાતિ યૌવનં યુવતા જરામ્ ।
જરા મરણમ્ અભ્યેતિ મૂઢસ્યૈવ પુનઃ પુનઃ ॥

જગજ્જીર્ણારઘટ્ટે ઽસ્મિન્ રજ્જ્વા સંસૃતિરૂપયા ।
મજ્જનોન્મજ્જનૈર્ અજ્ઞા યન્ત્રે શકલતાં ગતાઃ ॥

યદ્ એવ ગોષ્પદાદૂરં જ્ઞધિયઃ પેલવં જગત્ ।
તદ્ એવાપારપર્યન્તમ્ અગાધમ્ અમહાત્મનઃ ॥

ધિયો ઽદૃશ ઇવાજ્ઞસ્ય ચિદ્વ્યોમોદરકોટરાત્ ।
ન પ્રયાન્ત્ય્ અપરં પારં વિહઙ્ગ્યઃ પઞ્જરાદ્ ઇવ ॥

ભાવમાત્રપરાવૃત્ત્યા વાસનામાત્રનાભયઃ ।
સ્પષ્ટીકર્તું ન શક્યન્તે જન્મચક્રસ્ય નેમયઃ ॥

અજ્ઞેનેન્દ્રિયશય્યાર્થં રાગાસૃગરુણા તનુઃ ।
સંસારારણ્ય આસ્તીર્ણા પુનર્ આમિષપિણ્ડવત્ ॥

ભૂતશૈલમયી સૃષ્ટિર્ મૃન્માંસલવમાત્રિકા ।
મોહાત્ સંલક્ષ્યતે ચિત્તપદાર્થાનર્થરઞ્જના ॥

જયત્ય્ અનલ્પસઙ્કલ્પકલ્પનાકલ્પપાદપઃ ।
અજ્ઞાનાં પ્રસૃતા યસ્માજ્ જગત્પર્ણપરમ્પરાઃ ॥

યસ્મિંસ્ તિષ્ઠન્તિ રાજન્તે લસન્તિ વિલસન્તિ ચ ।
વિચિત્રરચનોપેતા ભૂરિભોગવિહઙ્ગમાઃ ॥

યત્ર જન્માનિ પર્વાણિ કર્મજાલં ચ કોરકાઃ ।
ફલાનિ પુણ્યપાપાનિ મઞ્જર્યો વિભવશ્રિયઃ ॥

અજ્ઞાનેન્દૂદયાદ્ એતા યોષિદોષધયસ્ સ્ફુટમ્ ।
સંસારવનષણ્ડે ઽસ્મિન્ પરાં શોભામ્ ઉપાગતાઃ ॥

ઘનજાડ્યઃ કલાપૂર્ણસ્ તમઃકાલકૃતોદયઃ ।
શૂન્યોદિતાત્મા દોષેશો જયત્ય્ અજ્ઞાનચન્દ્રમાઃ ॥

અજ્ઞાનેન્દોઃ પ્રસાદેન વાસનામૃતશાલિના ।
તર્પિતાશાચકોરેણ ચિત્તરત્નરસૈષિણા ॥

રાજહંસવિલાસિન્યઃ પ્રાલેયશિશિરાઙ્ગિકાઃ ।
ભાન્તિ કાન્તાકુમુદ્વત્યો લોલલોચનષટ્પદાઃ ॥

ધમ્મિલ્લતિમિરોલ્લાસા યત્ પ્રપાણ્ડુપયોધરાઃ ।
રામારજન્યો રાજન્તે તન્ મૌર્ખ્યેન્દુવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

આપાતમાત્રમધુરત્વમ્ અનર્થવત્ત્વમ્ આદ્યન્તવત્ત્વમ્ અખિલસ્થિતિભઙ્ગુરત્વમ્ ।
અજ્ઞાનશાખિન ઇતિ પ્રસૃતાનિ રામ નાનાકૃતીનિ વિપુલાનિ ફલાન્ય્ અમૂનિ ॥