મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.7

યન્ મુક્તાવલિતા રત્નભૂષિતા ભાન્તિ યોષિતઃ ।
મદેન્દાવ્ ઉદિતે ક્ષુબ્ધકામક્ષીરાર્ણવોર્મયઃ ॥

સૌવર્ણામ્ભોજકોશસ્થલોલાલિપટલશ્રિયમ્ ।
ધારયન્તિ દૃશસ્ સ્ત્રીણાં કપોલદલદોલિતાઃ ॥

ઉદ્યાનવનષણ્ડેષુ ભૂમૌ કૃતપદા મધૌ ।
હૃદ્યાસ્ સુમનસો ભાન્તિ હાસા ઇવ મનોભુવઃ ॥

ક્રવ્યાદગૃધ્રગોમાયુકૌલેયકવલાઙ્ગિકાઃ ।
સ્ત્રિયસ્ સમુપમીયન્તે ચન્દ્રચન્દનપઙ્કજૈઃ ॥

સૌવર્ણકલશામ્ભોજકોરકોત્તુઙ્ગલિઙ્ગવત્ ।
દૃશ્યતે સ્ત્રીસ્તનશ્રેણી રક્તપ્રતિસમુદ્ગિકા ॥

રસાયનેન્દુનિષ્ષ્યન્દમધુબિમ્બાસવદ્રવૈઃ ।
ઓષ્ઠાભિધો માંસલવો લાલાક્ત ઉપમીયતે ॥

શલ્મલ્યષ્ઠીલિકાકારા ભુજાઃ ક્રૂરાસ્થિશઙ્કવઃ ।
બાહૂબાહુ લતાશબ્દૈર્ વર્ણ્યન્તે કવિભિશ્ શુભૈઃ ॥

કદલીસ્તમ્ભસમ્ભારસુન્દરી સુન્દરીરતા ।
ઊરુશોભોદિતાનઙ્ગતોરણશ્રીર્ વિરાજતે ॥

આપાતમાત્રમધુરા મધ્યે દ્વન્દ્વાનુપાતિની ।
શીઘ્રાવસાનવિરસા લક્ષ્મીર્ અપ્ય્ અભિવાઞ્છ્યતે ॥

સમુપૈતિ મતિર્ દુઃખં દુઃખં ચ શતશાખતામ્ ।
દુઃખશાખાસુ જાયન્તે નાનાકર્મફલશ્રિયઃ ॥

બદ્ધજાલઘનાકારાઃ કારાર્થમ્ ઇવ રજ્જવઃ ।
વીરુધઃ પ્રાવૃષીવાશાઃ પ્રતાનગહનસ્થિતાઃ ॥

સારતાં મોહમિહિકા કાર્યાકાર્યવિકારિણી ।
યમુના પ્રાવૃષીવૈતિ તિમિરશ્યામલાચિરમ્ ॥

કટૂકૃતાન્તઃકરણો નાનાકારવિકારદઃ ।
સ્વદતે વિગતસ્નેહં જન્મપ્રતિવિષારસઃ ॥

વ્યાધૂતજર્જરાજીર્ણજનતાપર્ણરાજયઃ ।
સ્વકર્મપવના વાન્તિ નાનાકનકરેણવઃ ॥

કાલઃ કવલિતાનન્તજગત્પક્વફલો ઽપ્ય્ અયમ્ ।
ઘસ્મરાપારજઠરઃ કલ્પૈર્ અપિ ન તૃપ્યતિ ॥

મોહમારુતપા મત્તાસ્ ત્વરાવિષવિકારિણઃ ।
સ્ફુરન્તીહાહયશ્ ચિત્તબિલે બલવદાપદઃ ॥

ચિન્તાપિશાચ્યોપહતા વિવેકેન્દૂદયં વિના ।
તમસૈવ નિરાલોકા યાતિ યૌવનયામિની ॥

જિહ્વા જર્જરતામ્ એતિ પ્રાકૃતાનુનયજ્વરૈઃ ।
પદ્મકોટરકોણસ્થમ્ અપિ પત્ત્રં હિમૈર્ ઇવ ॥

દુઃખજીવમહાષ્ઠીલઃ કષ્ટકણ્ટકસઙ્કટઃ ।
સહસ્રશાખતાં યાતિ દારિદ્ર્યદૃઢશલ્મલિઃ ॥

અન્તશ્શૂન્યોન્નતધ્વસ્તચિત્તચૈત્યકૃતાલયઃ ।
યાચ્ઞાબહુલયામિન્યાં લોભોલૂકો વિવલ્ગતિ ॥

પૂર્વં ગૃહીત્વા કર્ણાભ્યાં સ્ફુરન્તમ્ અભિતશ્ ચિરમ્ ।
જરાજર્જરમાર્જારી યૌવનાખું નિકૃન્તતિ ॥

નિસ્સારા ક્રમશઃ ક્રાન્તધરાધરસમુન્નતિઃ ।
દિણ્ડીરપિણ્ડિકેવેયં સૃષ્ટિર્ આયાતિ પુષ્ટતામ્ ॥

આભાસપુષ્પધવલા જગત્પલ્લવશાલિની ।
સત્તાલતા વિકસિતા ધર્માર્થફલધારિણી ॥

સુરાચલમહાસ્થૂણં ચન્દ્રસૂર્યગવાક્ષકમ્ ।
ગગનાચ્છાદનં ચારુ ધ્રિયતે ત્રિજગદ્ગૃહમ્ ॥

સંસારસરસિ સ્ફારે ચરન્તિ પ્રાણષટ્પદાઃ ।
શરીરપુષ્કરેષ્વ્ અન્તશ્ ચિદ્રૂપરસપાયિનઃ ॥

નભોમાર્ગમહાનીલકુટ્ટિમે કાન્તિશાલિની ।
ભુવનાવવરસ્યાન્તસ્ સ્ફુરત્ય્ આદિત્યદીપિકા ॥

આશાતન્તુનિબદ્ધાઙ્ગી જનતાજીર્ણપક્ષિણી ।
સ્વવાસનાશલાકાન્તે નિબદ્ધેન્દ્રિયપઞ્જરે ॥

અનારતપતજ્જાતભૂતપર્ણપરમ્પરા ।
સ્પન્દતે ઽજગરામૃષ્ટા સંસૃતિવ્રતતિશ્ ચિરમ્ ॥

પૃષ્ઠે કતિપયં કાલમ્ અદૃષ્ટાઃ કાલજાલિના ।
અધઃકૃતોગ્રનરકપઙ્કાશ્ શઙ્કોજ્ઝિતાઃ ક્ષણમ્ ॥

ભુક્તેન્દુખણ્ડકબિસા નીલનીરદશેવલે ।
સ્વર્ગમાર્ગસરસ્ય્ અન્તસ્ સ્ફુરન્તિ સુરસારસાઃ ॥

નાનાફલાવલિમતી વાસનાજલમાલિતા ।
સ્પન્દામોદમયી સ્ફીતા ક્રિયાવિકસિતાબ્જિની ॥

વરાકી સૃષ્ટિશફરી સ્ફુરન્તી ભવપલ્વલે ।
કૃતાન્તવૃદ્ધગૃધ્રેણ શઠેન વિનિગીર્યતે ॥

તરઙ્ગફેનમાલેવ સૈવાન્યેવ ચ ભઙ્ગુરા ।
શ્વશ્ શ્વો ઽપરેન્દુલેખેવ સમુદેતિ વિચિત્રતા ॥

ભૂરિભૂતશરાવાણિ ક્ષણભઙ્ગીનિ કુર્વતા ।
ઇદં કાલકુલાલેન ચક્રં વિપરિવર્ત્યતે ॥

અસઙ્ખ્યાતાન્ય્ અનલ્પાનિ સઞ્જાતાન્ય્ અચલે પદે ।
જગજ્જઙ્ગલજાલાનિ દગ્ધાનિ યુગવહ્નિના ॥

ભાવાભાવૈર્ અપર્યન્તૈસ્ સુખદુઃખદશાશતૈઃ ।
વૈપરીત્યં પ્રયાતીયમ્ અજસ્રં જાગતી સ્થિતિઃ ॥

ક્ષુબ્ધૈર્ યુગપરાવર્તૈર્ વાસનાશૃઙ્ખલોમ્ભિતા ।
મોહાશનિનિપાતૈશ્ ચ ન રુગ્ણા ધ્રુવધીરતા ॥

શતશો વિદ્રુતારીન્દ્રૈર્ દનુપુત્રૈર્ અભિદ્રુતામ્ ।
ભગભગ્નત્રપામ્ ઐન્દ્રીં તનું વહતિ વાસના ॥

વિશત્ય્ અવિરતં ધૂતસર્ગપાંસુપરમ્પરા ।
નિત્યં નિયતિવાત્યેયં કાલવ્યાલગલાન્તરમ્ ॥

પદાર્થામ્ભાંસિ સર્વાણિ ફલફેનાનિ સર્વતઃ ।
પતન્ત્ય્ અવિરતાપાતમ્ અભાવવડવામુખમ્ ॥

સ્ફુરન્ત્ય્ આકસ્મિકોદ્ભૂતા વિચિત્રા દ્રવ્યશક્તયઃ ।
સ્વભાવમાત્રસમ્પન્નાસ્ સ્પન્દશ્રિય ઇવામ્ભસામ્ ॥

ભૂતમૌક્તિકસમ્પૂર્ણાન્ બૃહતસ્ સુબહૂન્ અપિ ।
જગત્કલભકાન્ અત્તિ કૃતાન્તોદ્રિક્તકેસરી ॥

કુલશૈલફલા મેઘપક્ષપુઞ્જા જલાસૃજઃ ।
જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ ડીયન્તે ચ જગત્ખગાઃ ॥

ચિદ્ભિત્તૌ સ્પન્દશુભ્રાયાં રઙ્ગૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ ।
ઉન્મીલયતિ સંસારચિત્રાણિ વિધિચિત્રકૃત્ ॥

અજસ્રગત્વરીં સર્વપરિસ્પન્દવિધાયિનીં ।
નિમેષશતભાગાઙ્ગીમ્ અચ્છામ્ ઉત્સાહિતાઙ્કુરામ્ ॥

સૂક્ષ્માં કાલસ્ય કલનાં સ્વસમુત્થાનકારિણીમ્ ।
ધ્યાનેનેવાન્વવેક્ષન્તે સ્થિરાસ્ સ્થાવરજાતયઃ ॥

રાગદ્વેષસમુત્થેન ભાવાભાવમયેન ચ ।
જરામરણમોહેન જીર્ણા જઙ્ગમજાતયઃ ॥

સ્વદુષ્કૃતોત્તમધ્યાનધારિણ્યો ધરણીતલે ।
નિયત્યા નિયતં કાલં પીડ્યન્તે કીટપઙ્ક્તયઃ ॥

ક્ષણેનાદૃશ્ય એવેદં નિગિરત્ય્ અખિલં સુખી ।
સુદુર્લક્ષ્યબિલઃ કાલવ્યાલો વિપુલભોગવાન્ ॥

ક્ષણાદિકલ્પપર્યન્તસ્ તેજસ્તિમિરરઞ્જનાત્ ।
કાલેન કિઞ્ચિદ્ આલક્ષ્યસ્ સ્વકાય ઉરરીકૃતઃ ॥

શીતવાતાતપપ્રૌઢાઃ પ્રોલ્લસત્પુષ્પદીપ્તયઃ ।
ફલપ્રદાશ્ ચરન્તીહ કાલખે ષડૃતુગ્રહાઃ ॥

બ્રહ્માણ્ડભૈક્ષભાણ્ડે ઽસૌ કાલી ભગવતી ક્રિયા ।
સ્વયં દત્ત્વૈવ દત્ત્વૈવ ભૂતભિક્ષાં જિઘૃક્ષતિ ॥

પયઃપટલવિશ્રાન્તત્રૈલોક્યામ્ભોજકોટરે ।
કરોતિ ઘુઙ્ઘુમં ભૂરિ ભૂતભ્રમરપેટકઃ ॥

તિમિરાનીલકવરી અર્કેન્દુચપલેક્ષણા ।
બ્રહ્મોપેન્દ્રહરેન્દ્રાદિધરાગિરિવરાઙ્ગિકા ॥

બ્રહ્મતત્ત્વૈકપિતૃકા લમ્બમાનપયોધરા ।
ચિચ્છક્તિમાતૃકા સ્થૂલા તરલા ઘનચાપલા ॥

તારકાજાલદશના સન્ધ્યારુણતરાધરા ।
સમસ્તપદ્મિનીહસ્તા શતક્રતુપુરાનના ॥

સપ્તાબ્ધિમુક્તાલતિકા નીલામ્બરપરાવૃતા ।
જમ્બુદ્વીપમહાનાભિર્ વનશ્રીરોમરાજિકા ॥

ભૂત્વા ભૂત્વા વિનશ્યન્તી ત્રિલોકીવૃદ્ધકામિની ।
અસકૃજ્ જાયતે નષ્ટા ભૂરિવિભ્રમકારિણી ॥

મગ્નમ્ અન્યૈર્ અથોન્મગ્નં ભીમે કાલમહાર્ણવે ।
પ્રતિકલ્પક્ષણં ક્ષીણૈર્ બ્રહ્માણ્ડસ્ફુટબુદ્બુદૈઃ ॥

કાલાગાધસરસ્યાં તુ સ્થિત્વા સ્થિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
કલ્પમાત્રનિમેષેણ ડીનં સંસારસારસૈઃ ॥

ઉત્પત્યોત્પત્ય નાશિન્યસ્ સન્તતાસ્ સૃષ્ટિવિદ્યુતઃ ।
કાલમેઘે સ્ફુરન્ત્ય્ એતાશ્ ચિત્પ્રકાશમનોરમાઃ ॥

પ્રધ્વનદ્ભૂતવિહગાઃ પતન્ત્ય્ અવિરતદ્રુતાઃ ।
કાલતાલાત્ કિલોત્તાલાદ્ બ્રહ્માણ્ડફલપાલયઃ ॥

ઉન્મેષકૃતવૈરિઞ્ચસૃષ્ટયો દેવનાયકાઃ ।
નિમેષકૃતસંહારાસ્ સન્તિ કેચન કુત્રચિત્ ॥

નિમેષોન્મેષસઙ્ક્ષીણકલ્પજાલાસ્ સહસ્રશઃ ।
રુદ્રાઃ કેચન વિદ્યન્તે કસ્મિંશ્ચિત્ પરમે પુરે ॥

તે ઽપિ યસ્ય નિમેષેણ ભવન્તિ ન ભવન્તિ વા ।
તાદૃશો ઽપ્ય્ અસ્તિ દેવેશો હ્ય્ અનન્તેયં ક્રિયાસ્થિતિઃ ॥

અનન્તસઙ્કલ્પમયે શૂન્યે ચ બ્રહ્મણઃ પદે ।
ન સમ્ભવન્તિ કા નામ શક્તયશ્ ચિત્રયુક્તયઃ ॥

એવમ્ અક્ષીણસઙ્કલ્પકલ્પાર્થભરભાસ્વરા ।
જાગતી કલના યેયં તદ્ અજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

યત્ સમ્પદો યદ્ ઉત સન્તતમ્ આપદશ્ ચ યદ્ બાલ્યયૌવનજરામરણોપતાપાઃ ।
યન્ મજ્જનં ચ સુખદુઃખપરમ્પરાભિર્ અજ્ઞાનતીવ્રતિમિરસ્ય વિભૂતયસ્ તાઃ ॥