મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.59

ન કુર્યાદ્ ભોગસન્ત્યાગં ન કુર્યાદ્ ભોગભાવનમ્ ।
સ્થાતવ્યં સુસમેનૈવ યથાપ્રાપ્તાનુવર્તિના ॥

અનાત્મન્ય્ આત્મતાં દેહે મા ભાવય ભવાત્મનિ ।
આત્મન્ય્ એવાત્મતાં સત્યે ભાવયાભાવરૂપિણિ ॥

દેહનાશે મહાબાહો ન કિઞ્ચિદ્ અપિ નશ્યતિ ।
આત્મનાશે હિ નાશસ્ સ્યાન્ ન ચાત્મા નશ્યતિ ક્વચિત્ ॥

અવિનાશમ્ અનાદ્યન્તમ્ આત્માનમ્ અજરં વિદુઃ ।
નશ્યત્ય્ આત્મેતિ દુર્બોધો મા તવાસ્ત્વ્ અતિદુઃખદઃ ॥

ન કદાચન નશ્યન્તિ વિદિતાત્માન ઉત્તમાઃ ।
નશ્યન્ત્ય્ અવિદિતાત્માનો હ્ય્ અનાત્મન્ય્ આત્મમાનિનઃ ॥

એવં ચેત્ તજ્ જગન્નાથ મૂઢાનામ્ અપિ માનદ ।
દેહનાશે સમુત્પન્ને મન્યે નષ્ટં ન કિઞ્ચન ॥

એવમ્ એવ મહાબાહો ન કિઞ્ચિન્ નશ્યતિ ક્વચિત્ ।
આત્મૈવાસ્ત્ય્ અવિનાશાત્મા કિં તસ્ય ક્વ વિનશ્યતિ ॥

ઇદં નષ્ટમ્ ઇદં યુક્તમ્ ઇતિ મોહાદ્ ભ્રમાદ્ ઋતે ।
અન્યત્ તથા ન પશ્યામિ વન્ધ્યાસ્ત્રીતનયં યથા ॥

નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
ઉભયોર્ અપિ દૃષ્ટો ઽન્તસ્ ત્વ્ અનયોસ્ તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥

અવિનાશિ તુ તદ્ વિદ્ધિ યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
વિનાશમ્ અવ્યયસ્યાસ્ય ન કશ્ચિત્ કર્તુમ્ અર્હતિ ॥

અન્તવન્ત ઇમે દેહા નિત્યસ્યોક્તાશ્ શરીરિણઃ ।
અનાશિનો ઽપ્રમેયસ્ય તસ્માદ્ યુધ્યસ્વ ભારત ॥

આત્મૈવૈકો ઽસ્તિ ન દ્વિત્વમ્ અસતસ્ સમ્ભવઃ કુતઃ ।
અવિનાશસ્ ત્વ્ અનન્તો ઽસૌ સતો નાશો ન વિદ્યતે ॥

દ્વૈતૈકત્વપરિત્યાગે યચ્ છેષમ્ અવશિષ્યતે ।
શાન્તં સદસતોર્ મધ્યં તદ્ અસ્તીહ પરં પદમ્ ॥

તન્ મૃતો ઽસ્મીતિ ભગવન્ કિંરૂઢેહ નૃણાં સ્થિતિઃ ।
કથં સ્થિતૌ વા લોકાનાં તૌ સ્વર્ગનરકૌ પ્રભો ॥

ભૂમિર્ આપો ઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિર્ એવ ચ ।
એતત્તન્માત્રજાતાત્મા જીવો દેહેષુ તિષ્ઠતિ ॥

સ કૃષ્યતે વાસનયા રજ્જ્વેવ પશુપોતકઃ ।
સ તિષ્ઠતિ શરીરાન્તઃ પઞ્જરે વિહગો યથા ॥

સ કાલવશતો દેહાજ્ જર્જરત્વમ્ ઉપાગતાત્ ।
વાસનાવશતો યાતિ વૃક્ષપર્ણાદ્ રસો યથા ॥

શ્રોત્રં ચક્ષુસ્ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમ્ એવ ચ ।
ગૃહીત્વૈતાનિ સંયાતિ વાયુર્ ગન્ધાન્ ઇવાશયાત્ ॥

વાસનાવત્ત્વમ્ એવાસ્ય દેહો નેતરયુક્તિજઃ ।
ક્ષીયતે વાસનાત્યાગે ક્ષીણે ભવતિ તત્ પદમ્ ॥

વાસનાવાન્ પુરા પુષ્ટો ભૂત્વા ભ્રામ્યતિ યોનિષુ ।
જીવો ભ્રમભરાકારો માયાપુરુષકો યથા ॥

અક્ષસ્વભાવાન્ અખિલાઞ્ શરીરાદ્ વાસનાવશઃ ।
જીવો ગૃહીત્વા સંયાતિ પુષ્પાદ્ ગન્ધાન્ ઇવાનિલઃ ॥

દેહો નિસ્સ્પન્દતામ્ એતિ જીવે કૌન્તેય નિર્ગતે ।
નિસ્સ્પન્દાવયવાભોગશ્ શાન્તવાત ઇવ દ્રુમઃ ॥

અચેષ્ટશ્ છેદભેદાદિદોષૈર્ આયાત્ય્ અદૃશ્યતામ્ ।
મૃત ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકે દેહો વિગતજીવિતઃ ॥

સ જીવઃ પ્રાણમૂર્તિઃ ખે યત્ર યત્રાવતિષ્ઠતે ।
તત્ર સ્વવાસનાભ્યાસાત્ પશ્યત્ય્ આકારમ્ આતતમ્ ॥

અયં દેહો હિ જીવેન ત્વ્ અસન્ન્ એવાવલોકિતઃ ।
અસ્ય નાશે ઽન્યમ્ અપ્ય્ એવં પશ્યત્ય્ એવાશુ સ્વપ્નવત્ ॥

યથૈવ પશ્યત્ય્ આકારાંસ્ તેષાં નાશાંસ્ તથૈવ સઃ ।
આદિસર્ગે ભાવનયા કિલૈવં સંવિભાવિતઃ ॥

ઝગિત્ય્ ઉદ્ભવકાલે તુ યદ્ યથા દૃશ્યતે પુરઃ ।
આનિર્વાણં તદ્ એવાસ્યા અવિનાભાવિસંવિદઃ ॥

પ્રાક્તનં વાસનાજાલં પુરુષાર્થેન જીયતે ।
યત્નેનાદ્યતનેનાશુ યતનં હ્યસ્તનં યથા ॥

ય એવ પુરુષાર્થેન દૃષ્ટો બલવતા ક્ષણાત્ ।
પૂર્વોત્તરનિમેષાંશસ્ સ એવ જયતિ સ્ફુટમ્ ॥

અપિ સ્ફુટતિ વિધ્યણ્ડે વાતિ વા પ્રલયાનિલે ।
પૌરુષં હિ યથાશાસ્ત્રમ્ અતસ્ ત્યાજ્યં ન ધીમતા ॥

નરકસ્વર્ગસર્ગાદિ વાસનાવશતો ઽભિતઃ ।
પ્રપશ્યતિ ચિરાભ્યસ્તં જીવો જરઢમોહધીઃ ॥

નરકસ્વર્ગસર્ગાદિસમ્ભ્રમેષુ જગત્પતે ।
કિમ્ અસ્ય કારણં બ્રૂહિ જીવસ્ય જનિતસ્થિતેઃ ॥

વાસનાત્માનમ્ એનં ત્વં જીવં વિદ્ધિ શરીરકમ્ ।
સ્વવાસનાત્મિકૈવાસ્ય સત્તા સંસૃતિકારણમ્ ॥

ધ્રિયતે સંસૃતિસ્ તાવદ્ યાવત્ સ્ફુરતિ વાસના ।
સ્વપ્નોપમાના તેનેહ શ્રેયસે વાસનાક્ષયઃ ॥

ચિરાભ્યાસવશાત્ પ્રૌઢા સંસારભ્રમકારિણી ।
કિમુત્થા દેવદેવેશ વાસના ક્ષીયતે કથમ્ ॥

મૌર્ખ્યમોહસમુચ્છ્રાયાદ્ અનાત્મન્ય્ આત્મભાવનાત્ ।
અજ્ઞાનાદ્ આત્મનસ્ સાધો સત્તામ્ આયાતિ વાસના ॥

ભાવિતાત્માસિ કૌન્તેય સત્યં વિજ્ઞાતવાન્ અસિ ।
અયં સો ઽહં જના એતે મમેતિ ત્યજ વાસનાઃ ॥

વાસનાવિલયે જીવો વિલીનો ભવતિ સ્વયમ્ ।
યો હિ યત્સત્તયોચ્છૂનસ્ તન્નાશાત્ સ વિલીયતે ॥

દેહે વિલયમ્ આયાતે દેશકાલાન્યતાકૃતેઃ ।
કો ઽસૌ ભાજનતામ્ એતિ જન્મનો મરણસ્ય ચ ॥

સ્વયં કલ્પિતસઙ્કલ્પમ્ આત્મરૂપં યદ્ આબિલમ્ ।
તદ્ એવ વાસનાકારં જીવં વિદ્ધિ મહામતે ॥

અનાયત્તમ્ અસઙ્કલ્પમ્ આત્મરૂપં યદ્ અવ્યયમ્ ।
પ્રબોધાદ્ વાસનામુક્તં તં મોક્ષં વિદ્ધિ ભારત ॥

જીવન્ન્ એવ મહાબાહો તત્ત્વં પ્રેક્ષ્ય યથાસ્થિતમ્ ।
વાસનાવાગુરામુક્તો મુક્ત ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

યો ન નિર્વાસનો નૂનં સર્વધર્મપરો ઽપિ સઃ ।
સર્વજ્ઞો ઽપ્ય્ અભિતો બદ્ધઃ પઞ્જરસ્થો યથા ખગઃ ॥

દુર્દર્શનસ્ય ગગને શિખિપિઞ્છિકેવ સૂક્ષ્માપિ વિસ્ફુરતિ યસ્ય ન વાસનાન્તઃ ।
મુક્તસ્ સ એવ ભવતીહ હિ વાસનૈવ બન્ધો ઽનઘસ્ય નનુ તત્ક્ષય એવ મોક્ષઃ ॥