મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.60

ઇતિ નિર્વાસનત્વેન જીવન્મુક્તતયાત્મનિ ।
અન્તશ્શીતલતામ્ એત્ય બન્ધુદુઃખમ્ અલં ત્યજ ॥

જરામરણનિશ્શઙ્ક આકાશવિશદાશયઃ ।
ત્યક્તેષ્ટાનિષ્ટસઙ્કલ્પો વીતરાગો ભવાનઘ ॥

પ્રવાહાપતિતં કાર્યમ્ ઇદં કિઞ્ચિદ્ યથાગતમ્ ।
કુરુ કાર્યમ્ અકાર્પણ્યં ન કિઞ્ચિદ્ ઇહ નશ્યતિ ॥

પ્રવાહાપતિતં કર્મ સ્વમ્ એવ ક્રિયતે હિ યત્ ।
જીવન્મુક્તસ્વભાવો ઽસાવ્ અજીવન્મુક્તતાન્યથા ॥

ઇદં કર્મ ત્યજામીદમ્ આશ્રયામીત્ય્ અનિર્મલમ્ ।
મૂઢસ્ય મનસો રૂપં જ્ઞમનસ્ તુ સમસ્થિતિ ॥

પ્રવાહાપતિતં કાર્યં કુર્વન્તશ્ શાન્તચેતસઃ ।
જીવન્મુક્તાસ્ સુષુપ્તસ્થાસ્ સ્ફુરન્ત્ય્ અર્ધપ્રબુદ્ધવત્ ॥

સ્થિરાં સંહૃતિમ્ આયાન્તિ કૂર્માઙ્ગાનીવ સર્વશઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યો હૃદિ જ્ઞસ્ય સ્વભાવતઃ ॥

ચિન્માત્રે વિતતે તન્તૌ દૃઢે સ્રગ્ ઇવ સંસ્થિતમ્ ।
સદસદ્ગ્રથિતં વિશ્વં વિશ્વાઙ્ગે વિશ્વકર્મણિ ॥

પ્રસારિતે પ્રસરતિ ત્વ્ અન્તર્ધિં યાતિ સંવૃતે ।
વિચિત્રરચનાજાલમ્ અનન્યચ્ ચિદ્વિતાનકે ॥

અનન્યદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઇવ સ્વાઙ્ગરૂપમ્ અનઙ્ગવત્ ।
ચિત્રં વિતાનક ઇવ સ્થિતં જગદ્ ઇદં ચિતિ ॥

યથૈવારચિતં ચિત્રં સ્થિતં ચિત્રકૃદીહિતે ।
તથા જાતમ્ અજાતં ચ વિશ્વં સંસ્થિતમ્ આત્મનિ ॥

યથા સ્ફુરતિ કર્તવ્યં ચિત્રં ચિત્રકૃતશ્ ચિતિ ।
વિશ્વાત્મનિ તથા વિશ્વં કાલત્રયમયોદયમ્ ॥

અભિત્તિ ત્રિજગચ્ચિત્રં કુરુતે ચિત્તચિત્રકૃત્ ।
વ્યોમ્નિ વ્યોમાત્મકમ્ અપિ પ્રસ્ફુટં વૃત્તિવર્તિભિઃ ॥

ચિત્તચિત્રકરેણાદૌ ચિત્રં ચિત્રં વિતાનિતમ્ ।
પશ્ચાદ્ ભિત્તિઃ કૃતા વ્યોમરૂપા ચાસાવ્ અહો ભ્રમઃ ॥

અપૂર્વૈવાતિમાયેયં કિલ યત્ર ખકુડ્યયોઃ ।
ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ સ્ફુટમ્ અપ્ય્ ઉપલબ્ધયોઃ ॥

ઇમા યા ઉપલક્ષ્યન્તે ભિત્તયશ્ ચિત્તચિત્રજાઃ ।
વ્યોમ્નશ્ શૂન્યતયા વિદ્ધિ તાસ્ તામરસલોચન ॥

ક્ષણેન ચેતસિ યથા ભાતો લોકક્ષયોદયૌ ।
ખાત્મા જગત્ તથૈવેદં સબાહ્યાભ્યન્તરં નભઃ ॥

ચિરન્તનમનોરાજ્યમાત્રે ઽસ્મિન્ કિલ સત્યતા ।
કથમ્ આલોકિતે ઽપિ સ્યાત્ સત્યં નાસ્ત્ય્ એવ વિભ્રમે ॥

ભ્રમેણાલોકિતસ્ સત્યમ્ આલોકેન વિલીયતે ।
દૃશ્યમાનમ્ અપિ ક્ષામં શરદીવાભ્રમ્ અમ્બરે ॥

ચિત્તચિત્રકૃતશ્ ચિત્તે સંસ્થિતાશ્ ચિત્રપુત્રિકાઃ ।
ભિત્ત્યભાવાદ્ અનાધારા બહિસ્ ત્રિભુવનાદિકાઃ ॥

નૈતાસ્ સન્તિ ન ચાસિ ત્વં કિં કેન પરિરુધ્યતે ।
રોધ્યરોધકસમ્મોહં ત્યક્ત્વા ખવિમલો ભવ ॥

પ્રવૃત્તિર્ એવ કા વ્યોમ્નઃ પ્રવૃત્તિશ્ ચૈવ ખાત્મિકા ।
અતઃ કાલક્રિયાકુડ્યકલાદિ વિમલં નભઃ ॥

ચિત્તસંસ્થં યથા ચિત્રં સદ્રૂપમ્ અપિ ખાત્મકમ્ ।
વ્યોમ્નશ્ શૂન્યતમં વિદ્ધિ તથેદમ્ અખિલં જગત્ ॥

ચિત્તભિત્તૌ કૃતં ચિત્રં યચ્ ચિચ્ચિત્રકરેણ તત્ ।
સર્વં શૂન્યતયા વ્યોમ્નો મનાગ્ અપિ ન ભિદ્યતે ॥

યથા પ્રકચતશ્ ચિત્તે જગન્નિર્માણસઙ્ક્ષયૌ ।
ક્ષણેનૈવ તથૈવેમૌ બહિસ્સ્થાવ્ ઇતિ વિદ્ધિ હે ॥

આદ્યક્ષણમનોરાજ્યે નાનાભુવનનામનિ ।
ક્ષણભાવિનિ મોહેન કલ્પતા પરિકલ્પિતા ॥

અસદ્ એવ મનોરાજ્યં કર્તું શક્તં યથા મનઃ ।
ક્ષણસ્ય કલ્પીકરણે તથૈવ બલવન્ મનઃ ॥

ક્ષણં કલ્પીકરોત્ય્ એતત્ તથાલ્પં કુરુતે બહુ ।
અસત્ સત્ કુરુતે ક્ષિપ્રમ્ ઇતીયં ભ્રાન્તિર્ ઉત્થિતા ॥

ક્ષણમ્ આદિમનોરાજ્યં પ્રતિભાતં સ્વભાવતઃ ।
યદ્ વિચિત્રાત્મ તદ્ ઇદં જગજ્જાલમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥

સર્ગો નિર્વાણનિષ્ઠત્વાન્ નિમેષમ્ અયમ્ ઉત્થિતઃ ।
પ્રતિભામાત્રતો ઽત્રૈવ કલ્પિતા વજ્રસારતા ॥

ચિત્તચિત્રકૃતશ્ ચિત્સ્થં જગચ્ચિત્રં કચત્ સ્થિતમ્ ।
અકુડ્યમ્ અપ્ય્ અરઙ્ગાઢ્યમ્ ઇદં સ્ફારમ્ ઇવાગ્રતઃ ॥

અહો નુ ચિત્રં નિર્ભિત્તિ ચિત્રમ્ ઉજ્જ્વલમ્ ઉત્થિતમ્ ।
સુરઞ્જનં જગદ્ ઇતિ સ્થિતં દૃષ્ટિવિલોભનમ્ ॥

નાનાતમોમષીલેખં નાનાતેજોઽંશરઞ્જનમ્ ।
નાનાકલઙ્કાવયવં નાનારાગાનુરઞ્જિતમ્ ॥

નાનાદૃષ્ટિવિલાસાઢ્યં નાનાનુભવલોચનમ્ ।
નાનાભ્રકોગ્રરચનં નાનાકારાગ્રપશ્ચિમમ્ ॥

વ્યોમનીલસરઃફુલ્લતારાચન્દ્રાર્કપઙ્કજમ્ ।
વિચિત્રરચનોદ્યુક્તમેઘાલીપત્ત્રમઞ્જરિ ॥

સ્વકોષ્ઠકાભિલિખિતસુરાસુરનૃપુત્રિકમ્ ।
પરમાલોકમક્કોલધવલાકાશકુડ્યકમ્ ॥

આકાશ એવ રચિતા પ્રતિભૈકરઙ્ગા મુગ્ધા જગત્ત્રયમનોહરપુત્રિકેયમ્ ।
ચિન્માત્રવક્ત્રપરિરઞ્જિતસર્વલોકા લીલાકુલા ચપલચિત્તકચિત્રકર્ત્રા ॥

હેમાચલાઙ્ગલતિકા ઘનકેશપાશા ચન્દ્રાર્કલોચનવિચાલનદૃષ્ટલોકા ।
ધર્માર્થકામત્રિકયન્ત્રિતશાસ્ત્રવસ્ત્રા પાતાલતાલચરણોન્નતભૂનિતમ્બા ॥

બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રહરિબાહુચતુષ્ટયોગ્રા સત્યાનૃતોન્નતકુચા કકુબઙ્ગયષ્ટિઃ ।
અબ્ધ્યન્ત્રવેષ્ટિતમહીતલપદ્મપીઠપત્ત્રીકૃતાચલમહાભુવનોદરી ચ ॥

રાત્ર્યન્ધકારચપલભ્રુરહસ્સ્મિતોચ્ચૈસ્ તારાકરાલપુલકા ગ્રહદન્તપઙ્ક્તિઃ ।
ચઞ્ચચ્ચતુર્દશવિધાકુલભૂતજાતરોમા ધ્વનત્પ્રલયવારિદકમ્બુપૂગા ॥

જીવાન્વિતા ગગન એવ કૃતા વિચિત્રા વ્યોમાત્મિકાચિરવિલક્ષણચિત્રકર્ત્રા ।
ચિત્તેન ચિત્રપરિકર્મવિદા ત્રિલોકી નાનાવિલાસવલિતા વરપુત્રિકેતિ ॥