મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.57

ય એનં વેત્તિ હન્તારં યશ્ ચૈનં મન્યતે હતમ્ ।
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે ॥

અનન્તસ્યૈકરૂપસ્ય સતસ્ સૂક્ષ્મસ્ય ખાદ્ અપિ ।
આત્મનઃ પરમેશસ્ય કિં કથં કેન હન્યતે ॥

નાર્જુનસ્ ત્વં ન હન્તા ત્વમ્ અભિમાનમ્ અલં ત્યજ ।
જરામરણનિર્મુક્તસ્ સ્વયમ્ આત્માસિ શાશ્વતઃ ॥

યસ્ય નાહઙ્કૃતો ભાવો યસ્ય બુદ્ધિર્ ન લિપ્યતે ।
હત્વાપિ સ ઇમાંલ્ લોકાન્ ન હન્તિ ન નિબધ્યતે ॥

યૈવ સઞ્જાયતે સંવિદ્ અન્તસ્ સૈવાનુભૂયતે ।
અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇત્ય્ અતસ્ સંવિદં ત્યજ ॥

અનયૈવ ચ યુક્તો ઽસ્મિ નષ્ટો ઽસ્મીતિ ચ ભારત ।
અભિતસ્ સુખદુઃખાભ્યામ્ અવશઃ પરિકૃષ્યસે ॥

સ્વાત્માંશૈઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ ભાગશઃ ।
અહઙ્કારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમ્ ઇતિ મન્યતે ॥

ચક્ષુઃ પશ્યતુ કર્ણશ્ ચ શૃણોતુ ત્વક્ સ્પૃશત્વ્ ઇયમ્ ।
રસના ચ રસં યાતુ કો ઽત્રૈકો ઽહમ્ ઇતિ સ્થિતઃ ॥

કલનાકર્મનિરતે મનસ્ય્ અપિ મહામતે ।
ન કશ્ચિદ્ અત્રાહમ્ ઇતિ ક્લેશભાગી ક એવ તે ॥

બહુભિસ્ સમવાયેન યત્ કૃતં તત્ર ભારત ।
એકો ઽભિમાનદુઃખેન હાસાયૈવ હિ ગૃહ્યતે ॥

કાયેન મનસા બુદ્ધ્યા કેવલૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અપિ ।
યોગિનઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મસિદ્ધયે ॥

અહન્ત્વવિષચૂર્ણેન યેષાં કાયો ન ભાવિતઃ ।
કુર્વન્તો ઽપિ હરન્તો ઽપિ ત એતે નિર્વિષૂચિકાઃ ॥

ન ક્વચિદ્ રાજતે કાયો મમત્વામેધ્યદૂષિતઃ ।
પ્રાજ્ઞો ઽપ્ય્ અતિબહુજ્ઞો ઽપિ દુશ્શીલ ઇવ માનવઃ ॥

નિર્મમો નિરહઙ્કારસ્ સમદુઃખસુખઃ ક્ષમી ।
યસ્ સ કાર્યમ્ અકાર્યં વા કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે ॥

ઇદં ચ તે પાણ્ડુસુત સ્વકર્મ ક્ષાત્રમ્ ઉત્તમમ્ ।
અતિક્રૂરમ્ અપિ શ્રેયસ્ સુખાયૈવોદયાય ચ ॥

અપિ કુત્સિતમ્ અપ્ય્ અન્ત્યમ્ અપ્ય્ અધર્મમયં કૃશમ્ ।
શ્રેયસે સ્વં યથા કર્મ ન તથેહામૃતાસવઃ ॥

મૂર્ખસ્યાપિ સ્વકર્મૈવ શ્રેયસે કિમ્ ઉ સન્મતેઃ ।
મતિર્ ગલદહઙ્કારા પતિતાપિ ન લિપ્યતે ॥

યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનઞ્જય ।
નિસ્સઙ્ગસ્ ત્વં યથાપ્રાપ્તકર્માસિ ચેન્ ન બધ્યસે ॥

શાન્તબ્રહ્મવપુર્ ભૂત્વા કર્મ બ્રહ્મમયં કુરુ ।
બ્રહ્માર્પિતસમાચારો બ્રહ્મૈવ ભવસિ ક્ષણાત્ ॥

ઈશ્વરાર્પિતસર્વાર્થ ઈશ્વરાત્મા નિરામયઃ ।
ઈશ્વરસ્ સર્વભૂતાત્મા ભવ ભૂષિતભૂતલઃ ॥

સન્ન્યસ્તસર્વસઙ્કલ્પસ્ સમશ્ શાન્તમના મુનિઃ ।
સન્ન્યાસયોગયુક્તાત્મા કુર્વન્ મુક્તમતિર્ ભવ ॥

સઙ્ગત્યાગસ્ય ભગવંસ્ તથા બ્રહ્માર્પણસ્ય ચ ।
ઈશ્વરાર્પણરૂપસ્ય સન્ન્યાસસ્ય ચ સર્વગ ॥

તથા જ્ઞાનસ્ય યોગસ્ય વિભાગઃ કીદૃશઃ પ્રભો ।
ક્રમેણ કથયૈતન્ મે મહામોહનિવૃત્તિદમ્ ॥

સર્વસઙ્કલ્પસંશાન્તાવ્ એકાન્તઘનવેદનમ્ ।
નકિઞ્ચિદ્ભાવનાકારં યત્ તદ્ બ્રહ્મ પરં વિદુઃ ॥

તદુદ્યોગં વિદુર્ જ્ઞાનં યોગં ચ કૃતબુદ્ધયઃ ।
બ્રહ્મ સર્વં જગદ્ અહં ચેતિ બ્રહ્માર્પણં વિદુઃ ॥

અન્તશ્શૂન્યં બહિશ્શૂન્યં પાષાણહૃદયોપમમ્ ।
શાન્તમ્ આકાશકોશાચ્છં ન શૂન્યં ન દૃષત્ પરમ્ ॥

તત ઈષદ્ યદ્ ઉત્થાનમ્ ઈષદ્ અન્યતયોદયે ।
સ જગત્પ્રતિભાસો ઽયમ્ આકાશ ઇવ શૂન્યતા ॥

ભાગો ઽહમ્ ઇતિ કો ઽપ્ય્ એષ પ્રત્યેકમ્ ઉદિતશ્ ચિતેઃ ।
કોટિકોટ્યંશકલિતઃ ક ઇવૈનં પ્રતિ ગ્રહઃ ॥

વિકલ્પભેદે સ્ફુરિતે સંવિત્સારમયાત્મનિ ।
વૈચિત્ર્યેણાવિચિત્રે ઽપિ કિમ્ એકત્રાપિ વો ગ્રહઃ ॥

અપૃથગ્ભૂત એવૈષ પૃથગ્ભૂત ઇવ સ્થિતઃ ।
પૃથગ્ અબ્ધિર્ અપર્યન્તો નાહમ્ ઇત્ય્ અવગચ્છતિ ॥

યથેહાહં તથેહાસિ ઘટાદીહાસ્તિ મર્કટઃ ।
ખમ્ ઇહૈવં તથામ્બ્વાદિ કિમ્ અહન્તાં પ્રતિ ગ્રહઃ ॥

ઇતિ જ્ઞાનાદ્ વિભાગસ્ય યો દ્વૈતસ્ય પરિક્ષયઃ ।
ત્યાગસ્ સઙ્કલ્પજાલાનામ્ અસંસઙ્ગસ્ સ કથ્યતે ॥

સમસ્તકલ્પનાજાલસ્યેશ્વરૈકત્વભાવનમ્ ।
ગલિતદ્વૈતનિર્ભાસમ્ એતદ્ એવેશ્વરાર્પણમ્ ॥

અભેદવશતો ભેદો નામ્નૈવૈષાં ચિદાત્મનિ ।
બોધાત્માખિલશબ્દાર્થં જગદ્ એકં ન સંશયઃ ॥

અહમ્ આશા જગદ્ અહં ખમ્ અહં કર્મ ચાપ્ય્ અહમ્ ।
કાલો ઽહમ્ અહમ્ અદ્વૈતં દ્વૈતં ચાહમ્ અહં જગત્ ॥

મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામ્ એવૈષ્યસિ મત્વૈવમ્ આત્માનં મત્પરાયણઃ ॥

દ્વે રૂપે તવ દેવેશ પરં ચાપરમ્ એવ ચ ।
કીદૃશં તત્ કદા રૂપં તિષ્ઠામ્ય્ આશ્રિત્ય સિદ્ધયે ॥

સામાન્યં પરમં ચૈવ દ્વે રૂપે વિદ્ધિ મે ઽનઘ ।
પાણ્યાદિયુક્તં સામાન્યં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ॥

પરં રૂપમ્ અનાદ્યન્તં યન્ મમૈકમ્ અનામયમ્ ।
બ્રહ્માત્મપરમાત્માદિશબ્દૈર્ એતદ્ ઉદીર્યતે ॥

યાવદ્ અપ્રતિબુદ્ધસ્ ત્વમ્ અનાત્મજ્ઞતયા સ્થિતઃ ।
તાવચ્ ચતુર્ભુજાકારદેવપૂજાપરો ભવ ॥

તત્ક્રમાત્ સમ્પ્રબુદ્ધસ્ ત્વં તતો જ્ઞાસ્યસિ તત્ પરમ્ ।
મમ રૂપમ્ અનાદ્યન્તં યેન ભૂયો ન જાયસે ॥

યદિ વા વેદ્યવિજ્ઞાતો ભવાંસ્ તદ્ અરિમર્દન ।
તં મમાત્માનમ્ આત્માનમ્ આત્મનશ્ ચાશુ સંશ્રય ॥

ઇદં ચાહમ્ ઇદં ચાહમ્ ઇતિ યત્ પ્રવદામ્ય્ અહમ્ ।
તદ્ એતદ્ આત્મતત્ત્વં તન્ મુહુર્ વ્યપદિશામ્ય્ અલમ્ ॥

મન્યે સાધો પ્રબુદ્ધો ઽસિ પદે વિશ્રાન્તવાન્ અસિ ।
સઙ્કલ્પૈર્ અવમુક્તો ઽસિ સત્યૈકાત્મમયો ભવ ॥

સર્વભૂતસ્થમ્ આત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
પશ્ય ત્વં યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ ॥

સર્વભૂતસ્થમ્ આત્માનં યો ભજત્ય્ ઐક્યમ્ આસ્થિતઃ ।
સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે ॥

એકત્વં સર્વશબ્દાર્થ એકશબ્દાર્થ આત્મતા ।
આત્માપિ ચ ન સન્ નાસદ્ ગતો યસ્યાશુ તત્ સ સત્ ॥

ત્રૈલોક્યચેતસામ્ અન્તર્ આલોકો યઃ પ્રકાશજઃ ।
અનુભૂતિમ્ ઉપારૂઢસ્ સો ઽયમ્ આત્મેતિ નિશ્ચયઃ ॥

ત્રૈલોક્યપયસામ્ અન્તર્ યો રસાનુભવસ્ સ્થિતઃ ।
ગવ્યાનામ્ અબ્ધિજાનાં ચ સો ઽયમ્ આત્માસ્મિ ભારત ॥

અન્તસ્ સર્વશરીરાણાં યસ્ સૂક્ષ્મો ઽનુભવસ્ સ ચ ।
મુક્તો ઽનુભવનીયેન સો ઽયમ્ આત્માસ્મિ સર્વગઃ ॥

સમગ્રપયસામ્ અન્તર્ યથા ઘૃતમ્ અવસ્થિતમ્ ।
તથા સર્વપદાર્થાનાં દેહાનાં ચ સ્થિતઃ પરઃ ॥

સર્વામ્ભોનિધિરત્નાનાં સબાહ્યાભ્યન્તરે યથા ।
તેજસ્ તથાસ્મિ દેહાનામ્ અસંસ્થિત ઇવ સ્થિતઃ ॥

યથા કુમ્ભસહસ્રાણાં સબાહ્યાભ્યન્તરે નભઃ ।
જગત્ત્રયશરીરાણાં તથાત્માહમ્ અવસ્થિતઃ ॥

મુક્તાફલશતૌઘાનાં તન્તુઃ પ્રોતવપુર્ યથા ।
તથાહં દેહલક્ષાણાં સ્થિત આત્માસ્મ્ય્ અલક્ષિતઃ ॥

બ્રહ્માદૌ તૃણપર્યન્તે પદાર્થનિકુરુમ્બકે ।
સત્તાસામાન્યમ્ એતદ્ યત્ તમ્ આત્માનમ્ અજં વિદુઃ ॥

તદ્ ઈષત્સ્ફુરિતાકારં બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવ તિષ્ઠતિ ।
અહન્તાદિ જગત્તાદિ ક્રમેણ ભ્રમકારિણા ॥

આત્મૈવેદં જગદ્રૂપં હન્યતે હન્તિ ચાત્ર કિમ્ ।
શુભાશુભૈર્ જગદ્દુઃખૈઃ કિમ્ અસ્યાર્જુન લિપ્યતે ॥

પ્રતિબિમ્બેષ્વ્ ઇવાદર્શં સમં સાક્ષિવદ્ આસ્થિતમ્ ।
નશ્યત્સુ ન વિનશ્યન્તં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

ઇદં ચાહમ્ ઇદં ચાહમ્ ઇતીદં કથ્યતે મયા ।
એવમ્ આત્માસિ સર્વાત્મા મામ્ એવં વિદ્ધિ પાણ્ડવ ॥

ઇમાસ્ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ ।
આત્મતન્તોશ્ ચિતો ઽન્તસ્સ્થાઃ પયસ્સ્પન્દા ઇવામ્બુધૌ ॥

યથોપલત્વં શૈલાનાં દારુત્વં ચ મહીરુહામ્ ।
તરઙ્ગાણાં જલત્વં ચ પદાર્થાનાં તથાત્મતા ॥

સર્વભૂતસ્થમ્ આત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
યઃ પશ્યતિ તથાત્માનમ્ અકર્તારં સ પશ્યતિ ॥

નાનાકારવિકારેષુ તરઙ્ગેષુ યથા પયઃ ।
કટકાદિષુ વા હેમ ભૂતેષ્વ્ આત્મા તથાર્જુન ॥

નાનાતરઙ્ગવૃન્દાનિ યથા લોલાનિ વારિણિ ।
કટકાદીનિ વા હેમ્નિ તથા ભૂતાનિ ચાત્મનિ ॥

પદાર્થજાતં ભૂતાદિ બૃહદ્ બ્રહ્મ ચ ભારત ।
એકમ્ એવાખિલં વિદ્ધિ પૃથક્સ્થં ન મનાગ્ અપિ ॥

કિં તદ્ભાવવિકારાણાં ગમ્યમ્ અસ્તિ જગત્ત્રયે ।
ક્વ તે વાપિ જગત્ કિં વા કિં મુધા પરિમુહ્યસિ ॥

ઇતિ શ્રુત્વાવગમ્યાન્તર્ ભાવયિત્વા સુનિશ્ચિતમ્ ।
જીવન્મુક્તાશ્ ચરન્તીહ સન્તસ્ સમરસાશયાઃ ॥

નિર્માનમોહા જીતસઙ્ગદોષા અધ્યાત્મવિદ્યા વિનિવૃત્તકામાઃ ।
દ્વન્દ્વૈર્ વિમુક્તાસ્ સુખદુઃખસઞ્જ્ઞૈર્ ગચ્છન્ત્ય્ અમૂઢાઃ પદમ્ અવ્યયં તત્ ॥