મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.56

યો જીવસ્યોદિતસ્ સ્વપ્નો નાનાકલનકોમલઃ ।
તમ્ ઇમં વિદ્ધિ સંસારં ન સત્યં નાપ્ય્ અસન્મયમ્ ॥

ન પુંસ ઇવ જીવસ્ય સ્વપ્નસ્ સમ્ભવતિ ક્વચિત્ ।
તેનૈતે જાગતા ભાવા જાગ્રત્સ્વપ્નૈકતાત્ર હિ ॥

જીવસ્વપ્નમ્ ઇદં દીર્ઘં ક્ષિપ્રં ચ પ્રતિભાસતે ।
અસત્યમ્ અપ્ય્ અવસ્તુત્વાદ્ વિદ્ધિ વેદ્યવિદાં વર ॥

સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરમ્ ઇવ ગચ્છન્તો જીવજીવકાઃ ।
અસત્યમ્ એવ પશ્યન્તિ ઘનસત્યતયા ચિરમ્ ॥

અજડા જડતાં યાતા જાડ્યે ચાજાડ્યતોદિતા ।
અસત્યે સત્યતા જાતા જીવાનુભવમોહતઃ ॥

સ્થાણોર્ અપ્ય્ અન્તર્ અખિલં પશ્યન્તસ્ ત્રિજગદ્ભ્રમમ્ ।
ભ્રમન્તિ સ્વપ્નસમ્ભ્રાન્તા ઇહ જીવાહિરાશયઃ ॥

સર્વગત્વાદ્ અનન્તસ્ય સ્વસ્ય જીવસ્ય વૈ ચિતેઃ ।
યદ્ ભાવયન્તિ ચેતન્તિ તદ્ એવાશ્વ્ એતિ સત્યતામ્ ॥

પુણ્ડરીકાક્ષગદિતામ્ અસંસઙ્ગગતિં શુભામ્ ।
યામ્ આલિઙ્ગ્ય મહાબાહો જીવન્મુક્તો મહામુનિઃ ॥

પાણ્ડોઃ પુત્રો ઽર્જુનો નામ સુખં જીવિતમ્ આત્મનઃ ।
ક્ષપયિષ્યતિ નિર્દુઃખં તથા ક્ષપય જીવિતમ્ ॥

ભવિષ્યતિ કદા બ્રહ્મન્ન્ અર્જુનઃ પાણ્ડુનન્દનઃ ।
કીદૃશીં ચ હરિસ્ તસ્ય કથયિષ્યત્ય્ અસક્તતામ્ ॥

અસ્તિ સન્માત્રમ્ આત્મેતિ પરિકલ્પિતનામકમ્ ।
સ્થિતમ્ આત્મન્ય્ અનાદ્યન્તે નભસીવ મહાનભઃ ॥

દૃશ્યતે વિમલે તસ્મિન્ન્ અયં સંસારવિભ્રમઃ ।
કટકાદિ યથા હેમ્નિ તરઙ્ગાદિ યથામ્ભસિ ॥

ચતુર્દશવિધા ભૂતજાતયઃ પ્રસ્ફુરન્ત્ય્ અલમ્ ।
તસ્મિન્ સંસારજાલે ઽસ્મિઞ્ જાલે શકુનયો યથા ॥

તત્ર તે યમચન્દ્રાર્કશક્રાદ્યાસ્ સંસૃતિક્રમાઃ ।
ભૂતપઞ્ચકસંસ્થાના લોકપાલત્વમ્ આગતાઃ ॥

ઇદં પુણ્યમ્ ઉપાદેયં હેયં પાપમ્ ઇદં ત્વ્ ઇતિ ।
તૈસ્ સ્વસઙ્કલ્પઘટિતા વેદેન સ્થાપિતા સ્થિતિઃ ॥

એવં પ્રૌઢિં પ્રયાતાયાં વહન્ત્યાં ચ ચિરં ચિરમ્ ।
અચ્છિન્નાયાં વિનાશિન્યાં નદ્યામ્ ઇવ જગત્સ્થિતૌ ॥

વૈવસ્વતો યમો નામ લોકપાલઃ પ્રતાપવાન્ ।
મરણાઙ્કિતસત્તાકપ્રજાસંયમને સ્થિતઃ ॥

તસ્યાદ્ય યાવદ્ અનઘ પ્રવાહાપતિતે નિજે ।
કર્મણ્ય્ અચલસઙ્કાશં સ્થિરં ચિત્તમ્ અવસ્થિતમ્ ॥

ભગવાન્ સ યમઃ કિઞ્ચિદ્ વ્રતં પ્રતિચતુર્યુગમ્ ।
તથાપિ કુરુતે ભૂતદલનોત્થાઘશઙ્કયા ॥

કદાચિદ્ અષ્ટૌ વર્ષાણિ દશ દ્વાદશ વાપિ ચ ।
કદાચિત્ પઞ્ચ સપ્તાપિ કદાચિત્ ષોડશાપિ વા ॥

ઉદાસીનવદ્ આસીને તસ્મિન્ નિયમમ્ આસ્થિતે ।
ન હિનસ્તિ જગજ્જાલે મૃત્યુર્ ભૂતાનિ કાનિચિત્ ॥

તેન નીરન્ધ્રભૂતૌઘં નિસ્સઞ્ચારં મહીતલમ્ ।
ભવતિ પ્રાવૃષિ સ્વેદી કુઞ્જકો મષકૈર્ ઇવ ॥

અથ તાનિ વિચિત્રાણિ ભૂતાનિ બહુયુક્તિભિઃ ।
ક્ષપયન્તિ સુરા રામ ભુવો ભારનિવૃત્તયે ॥

એવં યમસહસ્રાણિ વ્યવહારશતાનિ ચ ।
સમતીતાન્ય્ અનન્તાનિ ભૂતાનિ ચ જગન્તિ ચ ॥

વૈવસ્વતો ઽદ્ય તુ યમો ય એવ પિતૃનાયકઃ ।
અનેન ત્વ્ અધુના સાધો પરિક્ષીણેષુ કેષુચિત્ ॥

યુગેષ્વ્ અઘવિઘાતાય વર્ષાણિ દ્વાદશાત્મના ।
વ્રતચર્યેહ કર્તવ્યા દૂરાસ્તક્રૂરકર્મણા ॥

તેનેયમ્ ઉર્વી નીરન્ધ્રા ભૂતૈર્ મર્તૈર્ અમૃત્યુભિઃ ।
દીના પ્રઘનગુલ્મેવ ભારભૂતૈર્ ભવિષ્યતિ ॥

ભૂર્ ભારપરિભૂતાઙ્ગી હરિં શરણમ્ એષ્યતિ ।
કાન્તા દસ્યુપરાભૂતા દીના પતિમ્ ઇવ પ્રિયમ્ ॥

હરિર્ દેહદ્વયેનાથ મહીમ્ અવતરિષ્યતિ ।
દેવાંશૈર્ અખિલૈસ્ સાર્ધં નરનાયકતાં ગતૈઃ ॥

વસુદેવસુતસ્ ત્વ્ એકો વાસુદેવ ઇતિ શ્રુતઃ ।
દેહો ભવિષ્યતિ હરેર્ દ્વિતીયઃ પાણ્ડવો ઽર્જુનઃ ॥

યુધિષ્ઠિર ઇતિ ખ્યાતો ધર્મપુત્રો ભવિષ્યતિ ।
અમ્ભોધિમેખલાભૂપઃ પાણ્ડોઃ પુત્રસ્ સ ધર્મવિત્ ॥

દુર્યોધન ઇતિ ખ્યાતસ્ તસ્ય ભ્રાતા પિતૃવ્યજઃ ।
ભવિષ્યતિ દૃઢદ્વન્દ્વો ભીમો બભ્રુર્ અહેર્ ઇવ ॥

અન્યોઽન્યં હરતોર્ ઉર્વીં તયોસ્ સઙ્ગ્રામલાલસાઃ ।
અષ્ટાદશાક્ષૌહિણ્યો હિ ઘટિષ્યન્ત્ય્ અત્ર ભીષણાઃ ॥

તત્ક્ષયેણ વિભારત્વં ભુવો વિષ્ણુઃ કરિષ્યતિ ।
રાઘવાર્જુનદેહેન બૃહદ્ગાણ્ડીવધન્વના ॥

વિષ્ણોર્ અર્જુનનામાસૌ પ્રાકૃતં ભાવમ્ આસ્થિતઃ ।
હર્ષામર્ષાન્વિતો દેહો નરધર્મા ભવિષ્યતિ ॥

સેનાદ્વયગતાન્ દૃષ્ટ્વા સ્વજનાન્ મરણોન્મુખાન્ ।
વિષાદમ્ એષ્યત્ય્ ઉદ્યોગં યુદ્ધાય ન કરિષ્યતિ ॥

તમ્ અર્જુનાભિધં દેહં પ્રાપ્તકાર્યૈકસિદ્ધયે ।
હરિર્ બુદ્ધેન દેહેન બોધયિષ્યતિ રાઘવ ॥

ત્વં માનુષેણોપહતાન્તરાત્મા વિષાદમોહાભિભવાદ્ વિસઞ્જ્ઞઃ ।
નષ્ટસ્ સ્વમ્ ઉત્સૃજ્ય પરં પ્રકાશં તદાત્મતત્ત્વં નનુ રાજસિંહ ॥

અનન્તમ્ અવ્યક્તમ્ અનાદિમધ્યમ્ આત્માનમ્ આલોકય સંવિદાત્મન્ ।
સંવિદ્વપુસ્ સ્ફારમ્ અલગ્નદોષમ્ અજો ઽસિ નિત્યો ઽસિ નિરામયો ઽસિ ॥

ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિન્ નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂયઃ ।
અજો નિત્યશ્ શાશ્વતો ઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે ॥