મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.53

યદિ નાસ્તિ વિકારાદિ બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણિ બૃંહિતે ।
તદ્ ઇદં કથમ્ આભાતિ ભાવાભાવમયં જગત્ ॥

અપુનઃપ્રાગવસ્થાનં યત્ સ્વરૂપવિપર્યયઃ ।
તદ્ વિકારાદિ કથિતં યત્ ક્ષીરાદિષુ વિદ્યતે ॥

પયસ્તાં પુનર્ અભ્યેતિ દધિત્વાન્ ન પુનઃ પયઃ ।
બુદ્ધમ્ આદ્યન્તમધ્યેષુ બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવ નિર્મલમ્ ॥

ક્ષીરાદેર્ ઇવ તેનાસ્તિ બ્રહ્મણો ન વિકારિતા ।
અનાદ્યન્તાવિકારસ્ય ન ચૈવાવયવિક્રમઃ ॥

સમસ્યાદ્યન્તયોર્ યેયં દૃશ્યતે વિકૃતિઃ ક્ષણમ્ ।
સંવિદસ્ તં ભ્રમં વિદ્ધિ નાવિકારે ઽસ્તિ વિક્રિયા ॥

સંવેદ્યે સતિ સંવિત્તિસ્ તન્ ન બ્રહ્મણિ વિદ્યતે ।
તદ્ બ્રહ્મશબ્દકથિતં નિસ્સંવેદ્યં ચિદાત્મ યત્ ॥

યાદૃગ્ આદ્યન્તયોર્ વસ્તુ તાદૃગ્ એવ તદ્ ઉચ્યતે ।
મધ્યે તસ્ય યદ્ અન્યત્વં તદ્ અબોધવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

આત્મા ત્વ્ આદ્યન્તમધ્યેષુ સમસ્ સર્વત્ર સર્વદા ।
ખમ્ અપ્ય્ અન્યત્વમ્ આયાતિ નાત્મતત્ત્વં કદાચન ॥

ભારૂપત્વાત્ તદેકત્વાન્ નિત્યત્વાચ્ ચાયમ્ ઈશ્વરઃ ।
વશં ભાવવિકારાણાં ન કદાચન ગચ્છતિ ॥

વિદ્યમાને સદૈકસ્મિન્ બ્રહ્મણ્ય્ એકાન્તનિર્મલે ।
સંવિદ્ભ્રમસ્વરૂપાયા અવિદ્યાયાઃ ક આગમઃ ॥

બ્રહ્મતત્ત્વમ્ ઇદં સર્વમ્ આસીદ્ અસ્તિ ભવિષ્યતિ ।
નિર્વિકારમ્ અનાદ્યન્તં નાવિદ્યાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ॥

યસ્ તુ બ્રહ્મેતિ શબ્દેન વાચ્યવાચકયોઃ ક્રમઃ ।
તત્રાપિ નાન્યતાભાવ ઉપદેષ્ટું કૃતો હ્ય્ અસૌ ॥

ત્વમ્ અહં જગદ્ આશાશ્ ચ ભૂઃ ખમ્ અગ્ન્યનિલાદિ ચ ।
બ્રહ્મમાત્રમ્ અનાદ્યન્તં નાવિદ્યાસ્તિ મનાગ્ અપિ ॥

નામૈવેદમ્ અવિદ્યેતિ ભ્રમમાત્રમ્ અસદ્ વિદુઃ ।
ન વિદ્યતે યા તસ્યા હિ કીદૃઙ્ નામ ભવિષ્યતિ ॥

ઉપદેશપ્રકરણે હ્યઃ કિમ્ એતત્ ત્વયોદિતમ્ ।
અવિદ્યેયં તથેત્થં ચ નિર્ધાર્યત ઇતિ પ્રભો ॥

એતાવન્તમ્ અબુદ્ધસ્ ત્વમ્ અભૂઃ કાલં રઘૂદ્વહ ।
કલ્પિતાભિઃ કિલૈતાભિર્ બોધિતો ઽસિ સુયુક્તિભિઃ ॥

અવિદ્યેયમ્ અયં જીવ ઇત્યાદિકલનાક્રમઃ ।
અપ્રબુદ્ધપ્રબોધાય કલ્પિતો વાગ્વિદાં વરૈઃ ॥

અપ્રબુદ્ધં મનો યાવત્ તાવદ્ એવ ભ્રમં વિના ।
ન પ્રબોધમ્ ઉપાયાતિ તાવદ્ વર્ષશતૈર્ અપિ ॥

યુક્ત્યૈવ બોધયિત્વૈષ જીવ આત્મનિ યોજ્યતે ।
યદ્ યુક્ત્યા સાધ્યતે કાર્યં ન તદ્ યત્નશતૈર્ અપિ ॥

સર્વં બ્રહ્મેતિ યો બ્રૂયાદ્ અપ્રબુદ્ધસ્ય દુર્મતિઃ ।
સ કરોતિ સુહૃદ્ભ્રાન્ત્યા સ્થાણૌ દુઃખનિવેદનમ્ ॥

યુક્ત્યા પ્રબોધ્યતે મૂઢઃ પ્રાજ્ઞસ્ તત્ત્વેન બોધ્યતે ।
મૂઢઃ પ્રાજ્ઞત્વમ્ આયાતિ ન યુક્ત્યા બોધનં વિના ॥

એતાવન્તમ્ અબુદ્ધસ્ ત્વં કાલં યુક્ત્યા પ્રબોધિતઃ ।
ઇદાનીં સમ્પ્રબુદ્ધો ઽસિ તત્ત્વેનૈવાવબોધ્યસે ॥

બ્રહ્માહં ત્રિજગદ્ બ્રહ્મ બ્રહ્મ ત્વં બ્રહ્મ દૃશ્યભૂઃ ।
દ્વિતીયા કલ્પના નાસ્તિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

અસંવેદ્યમહાસંવિત્કોટિમાત્રં જગત્ત્રયં ।
એવં પ્રત્યયવાન્ અન્તઃ કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યસે ॥

ભારૂપશ્ ચેતનો વ્યાપી પરમાત્માહમ્ ઇત્ય્ અલમ્ ।
રાઘવાનુભવાન્તસ્ ત્વં તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ સ્વપઞ્ શ્વસન્ ॥

નિર્મમો નિરહઙ્કારો બુદ્ધિમાન્ અસિ રામ ચેત્ ।
તદ્ બ્રહ્મવેદનં શાન્તં સર્વભૂતસ્થિતં ભવ ॥

તદ્ અનાદ્યન્તમ્ આભાસિ સત્ત્વમ્ એવ પરં પદમ્ ।
સ્થિતો ઽસિ સર્વગૈકાત્મા શુદ્ધસંવિન્મયાત્મકઃ ॥

યદ્ બ્રહ્માત્મા વિભુર્ યશ્ ચ યાવિદ્યા પ્રકૃતિશ્ ચ યા ।
તદ્ અભિન્નં સદૈકાત્મ યથા કુમ્ભશતેષુ મૃત્ ॥

નાત્મનઃ પ્રકૃતિર્ ભિન્ના ઘટાન્ મૃણ્મયતા યથા ।
સ્પન્દમાત્રં યથા વાયુર્ આત્મૈવ પ્રકૃતિસ્ તથા ॥

આવર્તસ્ સલિલસ્યેવ યસ્ સ્પન્દસ્ સ્વયમ્ આત્મનઃ ।
પ્રોક્તઃ પ્રકૃતિશબ્દેન તેનૈવેહ સ એવ હિ ॥

યથૈકં સ્પન્દપવનૌ નામ્ના ભિન્નૌ ન સત્તયા ।
તથૈકમ્ આત્મપ્રકૃતી નામ્ના ભિન્ને ન સત્તયા ॥

અબોધાદ્ એતયોર્ ભેદો બોધેનૈવ વિલીયતે ।
અબોધો ઽસન્મયો ભ્રાન્તી રજ્જ્વાં સર્પભ્રમો યથા ॥

ચિદ્ભૂમૌ કલનાબીજં યદ્ એતત્ પતતિ સ્ફુરત્ ।
ચિત્તાઙ્કુર ઉદેત્ય્ અસ્માદ્ ભાવિસંસારષણ્ડકઃ ॥

એતદ્ એવાત્મવિજ્ઞાનદગ્ધં સદ્વાસનાજલૈઃ ।
સંસિક્તમ્ અપિ યત્નેન ન ભવત્ય્ અઙ્કુરક્ષમમ્ ॥

નો ચેત્ પતતિ ચિત્ક્ષેત્રે કલનાબીજકં તતઃ ।
ચિત્તાઙ્કુરા ન જાયન્તે સુખદુઃખફલદ્રુમાઃ ॥

દ્વિત્વં જગત્ય્ અસદુપાત્તમ્ અબોધજાતં બોધક્ષયં જહિહિ બોધમ્ ઉપાગતો ઽસિ ।
આત્મૈકભાવવિભવેન ભવાભયાત્મા નાસ્ત્ય્ એવ દુઃખમ્ ઇતિ નઃ પરમાર્થસારઃ ॥