મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.45

શિવઃ કિમ્ ઉચ્યતે દેવ પરં બ્રહ્મ કિમ્ ઉચ્યતે ।
આત્મા કિમ્ ઉચ્યતે વાપિ પરમાત્મા કિમ્ ઉચ્યતે ॥

તત્ સત્ કિઞ્ચિન્ નકિઞ્ચિચ્ ચ શૂન્યં વિજ્ઞાનમ્ એવ ચ ।
ઇત્યાદિભેદો ભગવંસ્ ત્રિલોકેશ કિમ્ ઉચ્યતે ॥

અનાદ્યન્તમ્ અનાભાસં સત્ કિઞ્ચિદ્ ઇહ વિદ્યતે ।
ઇન્દ્રિયાણામ્ અનાભાસાદ્ યન્ નકિઞ્ચિદ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

યદ્ ઇન્દ્રિયાણાં બુદ્ધ્યાદિયુક્તાનામ્ અપ્ય્ અદૃશ્યતામ્ ।
ગતં તત્ કથમ્ ઈશાન વદ કેનાવગમ્યતે ॥

યો મુમુક્ષુર્ અવિદ્યાંશઃ કેવલં નામ સાત્ત્વિકઃ ।
સાત્ત્વિકૈર્ એવ સો ઽવિદ્યાભાગૈશ્ શાસ્ત્રાદિનામભિઃ ॥

અવિદ્યાં શ્રેષ્ઠયાશ્રેષ્ઠાં ક્ષાલયન્ન્ ઇહ તિષ્ઠતિ ।
મલં મલેનાપહરન્ યુક્તિજ્ઞો રજકો યથા ॥

કાકતાલીયવત્ પશ્ચાદ્ અવિદ્યાક્ષય આગતે ।
પ્રપશ્યત્ય્ આત્મનૈવાત્મા સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ ॥

યથા કથઞ્ચિદ્ અઙ્ગારં નિઘૃષ્ય ક્ષાલયઞ્ શિશુઃ ।
કરનૈર્મલ્યમ્ આપ્નોતિ કાર્ષ્ણ્યાઙ્ગારક્ષયે યથા ॥

યથા કથઞ્ચિચ્ છાસ્ત્રાઢ્યૈર્ ભાગૈર્ ભાગં વિચારયન્ ।
સાત્ત્વિકૈસ્ તામસં નાશાદ્ દ્વયોર્ આત્મોદયસ્ તથા ॥

પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મૈવ વિચારયતિ ચાત્મના ।
આત્મૈવાસ્તીહ નાવિદ્યાવિદ્યાવિદ્યાક્ષયં વિદુઃ ॥

યાવત્ કિઞ્ચિદ્ ઇદં વસ્તુ નાનેવાત્માવગમ્યતે ।
ક્રમા ગુરૂપદેશાદ્યા નાત્મજ્ઞાનસ્ય કારણમ્ ॥

ગુરુર્ હીન્દ્રિયવૃન્દાત્મા બ્રહ્મ સર્વેન્દ્રિયક્ષયાત્ ।
યદ્ વસ્તુ યત્ક્ષયપ્રાપ્યં તત્ તસ્મિન્ સતિ નાપ્યતે ॥

અકારણા અપિ પ્રાપ્તા ભૃશં કારણતાં દ્વિજ ।
ક્રમા ગુરૂપદેશાદ્યા આત્મજ્ઞાનસ્ય સિદ્ધયે ॥

ક્રમે ગુરૂપદેશાનાં પ્રવૃત્તે શિષ્યબોધતઃ ।
અનિર્દેશ્યો ઽપ્ય્ અદૃશ્યો ઽપિ સ્વયમ્ આત્મા પ્રસીદતિ ॥

શાસ્ત્રાર્થૈર્ બુધ્યતે નાત્મા ગુરોર્ વાચા ન ચાનઘ ।
બુધ્યતે સ્વયમ્ એવૈષ સ્વબોધવશતસ્ સ્વતઃ ॥

ગુરૂપદેશશાસ્ત્રાર્થૈર્ વિના ચાત્મા ન બુધ્યતે ।
એતત્સંયોગસત્તૈવ સ્વાત્મજ્ઞાનપ્રકાશિની ॥

ગુરુશાસ્ત્રાર્થશિષ્યાણાં ચિરસંયોગસત્તયા ।
અહનીવ જનાચાર આત્મજ્ઞાનં પ્રવર્તતે ॥

કર્મબુદ્ધીન્દ્રિયાદ્યન્તસુખદુઃખાદિસઙ્ક્ષયઃ ।
શિવ આત્મેતિ કથિતસ્ તત્ સદ્ ઇત્યાદિનામભિઃ ॥

યત્રેદમ્ અખિલં નાસ્તિ તદ્રૂપેણૈવ ચાસ્તિ વા ।
તદ્ આકાશાદ્ અચ્છતરમ્ અનન્તં સદ્ ઇહાસ્તિ હિ ॥

અવિશ્રાન્તતયા તત્ર તન્વવિદ્યૈર્ મુમુક્ષુભિઃ ।
વિચિત્રશુદ્ધમનનકલઙ્કકલિતાત્મભિઃ ॥

અદૂર એવ તિષ્ઠદ્ભિર્ જીવન્મુક્તપદસ્ય તૈઃ ।
મોક્ષોપાયકબોધાય શાસ્ત્રાર્થરચનાય ચ ॥

બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રપ્રમુખૈર્ લોકપાલૈસ્ સપણ્ડિતૈઃ ।
પુરાણવેદસિદ્ધાન્તસિદ્ધયે ભાવિતાત્મભિઃ ॥

ચિદ્ બ્રહ્મ શિવ આત્મેશપરમાત્મેશ્વરાદિકાઃ ।
એકસ્મિન્ કલ્પિતાસ્ સઞ્જ્ઞા નિસ્સઞ્જ્ઞે પૃથગ્ ઈશ્વરે ॥

એવમ્ એતજ્ જગત્તત્ત્વં સ્વં તત્ત્વં શિવનામકમ્ ।
સર્વથા સર્વદા સર્વેણાર્ચયન્ સુખમ્ આસ્સ્વ ભોઃ ॥

શિવ આત્મા પરં બ્રહ્મેત્યાદિશબ્દે ઽસ્તિ ભિન્નતા ।
સવાસનૈર્ વિરચિતા જ્ઞસ્ય ભેદો ન વસ્તુનિ ॥

એવં દેવાર્ચનં કુર્વઞ્ જ્ઞો નિત્યં મુનિનાયક ।
યત્રાસ્મદાદયો ભૃત્યાસ્ તત્ પ્રયાતિ પરં પદમ્ ॥

અવિદ્યમાનમ્ એવેદં વિદ્યમાનમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
યથા તન્ મે સમાસેન ભગવન્ વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

યો ઽસૌ બ્રહ્માદિશબ્દાર્થસ્ સંવિદં વિદ્ધિ કેવલમ્ ।
સ્વચ્છમ્ આકાશમ્ અપ્ય્ અસ્યાસ્ સ્થૂલં મેરુર્ અણોર્ ઇવ ॥

સા વેદ્યમ્ અવગચ્છન્તી યાતિ ચિન્નામયોગ્યતામ્ ।
અપ્ય્ અવેદ્યવતી નૂનમ્ ઉન્મનાન્તપદસ્થિતા ॥

ક્ષણાદ્ ભાવિતવેદ્યત્વાદ્ અહન્તામ્ અનુગચ્છતિ ।
પુરુષત્વાત્ પુમાન્ સ્વપ્ને નવવારણતામ્ ઇવ ॥

અસ્યા અહન્તાં યાતાયા દેશતાકાલતાખતાઃ ।
સમ્પદ્યન્તે સ્વયં શૂન્યરૂપિણ્યસ્ સખ્ય એવ તાઃ ॥

તાભિસ્ સંવલિતા સાથ સત્તા જીવાભિધાનકા ।
ભવતિ સ્પન્દવિજ્ઞાતા પવનસ્યેવ લેખિકા ॥

જીવશક્તિસ્ તથાભૂતા નિશ્ચયૈકવિલાસિની ।
બુદ્ધિતામ્ અનુયાતા સા ભવત્ય્ અજ્ઞપદાસ્થિતા ॥

શબ્દશક્ત્યા ક્રિયાશક્ત્યા જ્ઞાનશક્ત્યાનુગમ્યતે ।
પ્રત્યેકં પ્રસ્ફુરત્ય્ અન્તર્ અપ્રદર્શિતરૂપયા ॥

મિલિત્વૈષ ગણઃ ક્ષિપ્રં શ્રુતિં સમનુકલ્પયન્ ।
મનો ભવતિ શૂન્યાત્મબીજં સઙ્કલ્પશાખિનઃ ॥

આતિવાહિકદેહોક્તિભાજનં તદ્ વિદુર્ બુધાઃ ।
અન્તસ્સ્થયા બ્રહ્મશક્ત્યા જ્ઞરૂપં સ્વાત્મનાત્મદૃક્ ॥

સમ્પદ્યમાન એવાસ્મિંશ્ ચેતસીમા હિ શક્તયઃ ।
પશ્ચાદ્ ઇવ સહૈવાસ્ય પ્રોદ્યન્ત્ય્ અનુદિતા અપિ ॥

વાતસત્તા સ્પન્દસત્તા સ્પર્શસત્તા તથૈવ ચ ।
ત્વક્સત્તા તૈજસી સત્તા તથા સત્તા પ્રકાશિની ॥

દૃક્સત્તા જલસત્તા ચ સ્વાદસત્તા તથાપિ ચ ।
તથૈવ રસસત્તા ચ ગન્ધસત્તા તથૈવ ચ ॥

ભૂસત્તા દેહસત્તા ચ પિણ્ડસત્તા ચ પીવરી ।
દેશસત્તા કાલસત્તા સર્વાસ્ ત્વ્ આકારવર્જિતાઃ ॥

એવં સત્તાગણં ચેતઃ ક્રોડીકૃત્ય ખરૂપધૃત્ ।
સ્ફુરત્ય્ આશ્રિતપત્ત્રાદિ બીજવજ્ જીવતાં ગતમ્ ॥

એતત્ પુર્યષ્ટકં વિદ્ધિ દેહો ઽયં ચાતિવાહિકઃ ।
અપરાબોધમ્ એતત્ તત્ સ્ફુરત્ય્ અંશવિભાગવત્ ॥

એતદ્ યદ્ અઙ્ગસમ્પન્નં સમ્પન્નં તન્ ન કિઞ્ચન ।
ન જાતં ન ચ સદ્રૂપં ન ચિદાદિ ન ચેતરત્ ॥

પરે પરં પ્રસ્ફુરતિ કેવલં કેવલાત્મ સત્ ।
જલપીઠસ્ય જઠરે જલદ્રવવિલાસવત્ ॥

સંવિત્સંવેદનૈકાત્મ પૃથગ્ એતદ્ અચેતિતમ્ ।
સમ્પદ્યતે પરિજ્ઞાતં સઙ્કલ્પનગરોપમમ્ ॥

સંવેદનપરિજ્ઞાનાચ્ છિવતામ્ એવ ગચ્છતિ ।
અજાતમ્ એવ વા યત્ તત્ કથં ગચ્છતિ વસ્તુતામ્ ॥

અથૈતદ્ વિન્દતે સ્વાન્તં સઙ્કલ્પાદ્ અણુતાં સ્વતઃ ।
તન્માત્રસત્તાસ્ તસ્યાણોર્ એતાઃ પશ્યન્તિ દેહકમ્ ॥

અણુસ્થૂલત્વમ્ આપન્નં તદ્ એવાશુ પ્રપશ્યતિ ।
તસ્ય તન્માત્રરન્ધ્રાણિ યથાદેશં ચ પશ્યતિ ॥

તતઃ પુરુષરૂપૈકભાવનાત્ પુરુષાકૃતિમ્ ।
કાકતાલીયવદ્ દૃષ્ટ્વા તુષ્ટં પુષ્ટં ભવત્ય્ અલમ્ ॥

જીવ એતદવસ્થો ઽથ સ્થિતં પશ્યતિ દેહકમ્ ।
અસન્તમ્ એવ ગન્ધર્વપુરં સ્વપ્નપુરં યથા ॥

ગન્ધર્વનગરાકારમ્ અપિ સ્વપ્નપુરોપમમ્ ।
જગદ્ દુઃખાય દુઃખસ્ય કાત્ર યુક્તિઃ પરિક્ષયે ॥

વાસનાવશતો દુઃખં વિદ્યમાને ચ સા ભવેત્ ।
અવિદ્યમાનં ચ જગન્ મૃગતૃષ્ણામ્બુભઙ્ગવત્ ॥

અતઃ કિં વાસ્યતે કેન કસ્ય વા વાસના કુતઃ ।
કથં સ્વપ્નનરેણાઙ્ગ મૃગતૃષ્ણામ્બુ પીયતે ॥

સસ્રષ્ટરિ તુ સાહન્તે સમનોમનનાદિકે ।
અવિદ્યમાને જગતિ યત્ સત્ તત્ પરિશિષ્યતે ॥

યત્ર નો વાસના નૈવ વાસકં ન ચ વાસ્યતા ।
કેવલં કેવલીભાવસ્ સંશાન્તસકલભ્રમઃ ॥

યસ્ય સત્યો ઽપ્ય્ અસત્યો વા શૂન્ય એવ હિ યક્ષકઃ ।
વિલીનસ્ તસ્ય કૈવલ્યાત્ કિમ્ અન્યદ્ અવશિષ્યતે ॥

શૂન્ય એવ હિ વેતાલ ઇવેત્થં ચિત્તવાસના ।
ઉદિતેયં જગન્નામ્ની તચ્છાન્તૌ શાન્તિર્ અક્ષતા ॥

અહન્તાયાં જગતિ ચ મૃગતૃષ્ણાજલે ચ યઃ ।
સાસ્થસ્ તં ચિદ્ઘનતરં નોપદેશ્યસ્ ત્વ્ અસાવ્ ઇતિ ॥

જીવં વિવેકિનમ્ ઇહોપદિશન્તિ તજ્જ્ઞા નો બાલમ્ ઉદ્ભ્રમમ્ અસન્મયમ્ આર્યમુક્તમ્ ।
અજ્ઞાન્ પ્રશાસ્તિ કિલ યઃ કનકાવદાતાં સ સ્વપ્નદૃષ્ટપુરુષાય સુતાં દદાતિ ॥