Mokṣopāya · Chapter 6.45

śivaḥ kim ucyate deva paraṃ brahma kim ucyate /
ātmā kim ucyate vāpi paramātmā kim ucyate //

tat sat kiñcin nakiñcic ca śūnyaṃ vijñānam eva ca /
ityādibhedo bhagavaṃs trilokeśa kim ucyate //

anādyantam anābhāsaṃ sat kiñcid iha vidyate /
indriyāṇām anābhāsād yan nakiñcid iva sthitam //

yad indriyāṇāṃ buddhyādiyuktānām apy adṛśyatām /
gataṃ tat katham īśāna vada kenāvagamyate //

yo mumukṣur avidyāṃśaḥ kevalaṃ nāma sāttvikaḥ /
sāttvikair eva so 'vidyābhāgaiś śāstrādināmabhiḥ //

avidyāṃ śreṣṭhayāśreṣṭhāṃ kṣālayann iha tiṣṭhati /
malaṃ malenāpaharan yuktijño rajako yathā //

kākatālīyavat paścād avidyākṣaya āgate /
prapaśyaty ātmanaivātmā svabhāvasyaiṣa niścayaḥ //

yathā kathañcid aṅgāraṃ nighṛṣya kṣālayañ śiśuḥ /
karanairmalyam āpnoti kārṣṇyāṅgārakṣaye yathā //

yathā kathañcic chāstrāḍhyair bhāgair bhāgaṃ vicārayan /
sāttvikais tāmasaṃ nāśād dvayor ātmodayas tathā //

paśyaty ātmānam ātmaiva vicārayati cātmanā /
ātmaivāstīha nāvidyāvidyāvidyākṣayaṃ viduḥ //

yāvat kiñcid idaṃ vastu nānevātmāvagamyate /
kramā gurūpadeśādyā nātmajñānasya kāraṇam //

gurur hīndriyavṛndātmā brahma sarvendriyakṣayāt /
yad vastu yatkṣayaprāpyaṃ tat tasmin sati nāpyate //

akāraṇā api prāptā bhṛśaṃ kāraṇatāṃ dvija /
kramā gurūpadeśādyā ātmajñānasya siddhaye //

krame gurūpadeśānāṃ pravṛtte śiṣyabodhataḥ /
anirdeśyo 'py adṛśyo 'pi svayam ātmā prasīdati //

śāstrārthair budhyate nātmā guror vācā na cānagha /
budhyate svayam evaiṣa svabodhavaśatas svataḥ //

gurūpadeśaśāstrārthair vinā cātmā na budhyate /
etatsaṃyogasattaiva svātmajñānaprakāśinī //

guruśāstrārthaśiṣyāṇāṃ cirasaṃyogasattayā /
ahanīva janācāra ātmajñānaṃ pravartate //

karmabuddhīndriyādyantasukhaduḥkhādisaṅkṣayaḥ /
śiva ātmeti kathitas tat sad ityādināmabhiḥ //

yatredam akhilaṃ nāsti tadrūpeṇaiva cāsti vā /
tad ākāśād acchataram anantaṃ sad ihāsti hi //

aviśrāntatayā tatra tanvavidyair mumukṣubhiḥ /
vicitraśuddhamananakalaṅkakalitātmabhiḥ //

adūra eva tiṣṭhadbhir jīvanmuktapadasya taiḥ /
mokṣopāyakabodhāya śāstrārtharacanāya ca //

brahmendrarudrapramukhair lokapālais sapaṇḍitaiḥ /
purāṇavedasiddhāntasiddhaye bhāvitātmabhiḥ //

cid brahma śiva ātmeśaparamātmeśvarādikāḥ /
ekasmin kalpitās sañjñā nissañjñe pṛthag īśvare //

evam etaj jagattattvaṃ svaṃ tattvaṃ śivanāmakam /
sarvathā sarvadā sarveṇārcayan sukham āssva bhoḥ //

śiva ātmā paraṃ brahmetyādiśabde 'sti bhinnatā /
savāsanair viracitā jñasya bhedo na vastuni //

evaṃ devārcanaṃ kurvañ jño nityaṃ munināyaka /
yatrāsmadādayo bhṛtyās tat prayāti paraṃ padam //

avidyamānam evedaṃ vidyamānam iva sthitam /
yathā tan me samāsena bhagavan vaktum arhasi //

yo 'sau brahmādiśabdārthas saṃvidaṃ viddhi kevalam /
svaccham ākāśam apy asyās sthūlaṃ merur aṇor iva //

sā vedyam avagacchantī yāti cinnāmayogyatām /
apy avedyavatī nūnam unmanāntapadasthitā //

kṣaṇād bhāvitavedyatvād ahantām anugacchati /
puruṣatvāt pumān svapne navavāraṇatām iva //

asyā ahantāṃ yātāyā deśatākālatākhatāḥ /
sampadyante svayaṃ śūnyarūpiṇyas sakhya eva tāḥ //

tābhis saṃvalitā sātha sattā jīvābhidhānakā /
bhavati spandavijñātā pavanasyeva lekhikā //

jīvaśaktis tathābhūtā niścayaikavilāsinī /
buddhitām anuyātā sā bhavaty ajñapadāsthitā //

śabdaśaktyā kriyāśaktyā jñānaśaktyānugamyate /
pratyekaṃ prasphuraty antar apradarśitarūpayā //

militvaiṣa gaṇaḥ kṣipraṃ śrutiṃ samanukalpayan /
mano bhavati śūnyātmabījaṃ saṅkalpaśākhinaḥ //

ātivāhikadehoktibhājanaṃ tad vidur budhāḥ /
antassthayā brahmaśaktyā jñarūpaṃ svātmanātmadṛk //

sampadyamāna evāsmiṃś cetasīmā hi śaktayaḥ /
paścād iva sahaivāsya prodyanty anuditā api //

vātasattā spandasattā sparśasattā tathaiva ca /
tvaksattā taijasī sattā tathā sattā prakāśinī //

dṛksattā jalasattā ca svādasattā tathāpi ca /
tathaiva rasasattā ca gandhasattā tathaiva ca //

bhūsattā dehasattā ca piṇḍasattā ca pīvarī /
deśasattā kālasattā sarvās tv ākāravarjitāḥ //

evaṃ sattāgaṇaṃ cetaḥ kroḍīkṛtya kharūpadhṛt /
sphuraty āśritapattrādi bījavaj jīvatāṃ gatam //

etat puryaṣṭakaṃ viddhi deho 'yaṃ cātivāhikaḥ /
aparābodham etat tat sphuraty aṃśavibhāgavat //

etad yad aṅgasampannaṃ sampannaṃ tan na kiñcana /
na jātaṃ na ca sadrūpaṃ na cidādi na cetarat //

pare paraṃ prasphurati kevalaṃ kevalātma sat /
jalapīṭhasya jaṭhare jaladravavilāsavat //

saṃvitsaṃvedanaikātma pṛthag etad acetitam /
sampadyate parijñātaṃ saṅkalpanagaropamam //

saṃvedanaparijñānāc chivatām eva gacchati /
ajātam eva vā yat tat kathaṃ gacchati vastutām //

athaitad vindate svāntaṃ saṅkalpād aṇutāṃ svataḥ /
tanmātrasattās tasyāṇor etāḥ paśyanti dehakam //

aṇusthūlatvam āpannaṃ tad evāśu prapaśyati /
tasya tanmātrarandhrāṇi yathādeśaṃ ca paśyati //

tataḥ puruṣarūpaikabhāvanāt puruṣākṛtim /
kākatālīyavad dṛṣṭvā tuṣṭaṃ puṣṭaṃ bhavaty alam //

jīva etadavastho 'tha sthitaṃ paśyati dehakam /
asantam eva gandharvapuraṃ svapnapuraṃ yathā //

gandharvanagarākāram api svapnapuropamam /
jagad duḥkhāya duḥkhasya kātra yuktiḥ parikṣaye //

vāsanāvaśato duḥkhaṃ vidyamāne ca sā bhavet /
avidyamānaṃ ca jagan mṛgatṛṣṇāmbubhaṅgavat //

ataḥ kiṃ vāsyate kena kasya vā vāsanā kutaḥ /
kathaṃ svapnanareṇāṅga mṛgatṛṣṇāmbu pīyate //

sasraṣṭari tu sāhante samanomananādike /
avidyamāne jagati yat sat tat pariśiṣyate //

yatra no vāsanā naiva vāsakaṃ na ca vāsyatā /
kevalaṃ kevalībhāvas saṃśāntasakalabhramaḥ //

yasya satyo 'py asatyo vā śūnya eva hi yakṣakaḥ /
vilīnas tasya kaivalyāt kim anyad avaśiṣyate //

śūnya eva hi vetāla ivetthaṃ cittavāsanā /
uditeyaṃ jagannāmnī tacchāntau śāntir akṣatā //

ahantāyāṃ jagati ca mṛgatṛṣṇājale ca yaḥ /
sāsthas taṃ cidghanataraṃ nopadeśyas tv asāv iti //

jīvaṃ vivekinam ihopadiśanti tajjñā no bālam udbhramam asanmayam āryamuktam /
ajñān praśāsti kila yaḥ kanakāvadātāṃ sa svapnadṛṣṭapuruṣāya sutāṃ dadāti //