મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.43

પાવનં પાવનાનાં યદ્ યત્ સર્વતમસાં ક્ષયઃ ।
તદ્ ઇદાનીં પ્રવક્ષ્યે ઽહમ્ અન્તઃપૂજનમ્ આત્મનઃ ॥

ગચ્છતસ્ તિષ્ઠતશ્ ચૈવ જાગ્રતસ્ સ્વપતો ઽપિ વા ।
સર્વાચારવતઃ પૂજા નિત્યધ્યાનાત્મિકા ત્વ્ ઇયમ્ ॥

નિત્યમ્ એવ શરીરસ્થમ્ ઇદં ધ્યાયેત્ પરં શિવમ્ ।
સર્વપ્રત્યયકર્તારં સ્વયમ્ આત્માનમ્ આત્મના ॥

શયાનમ્ ઉત્થિતં ચૈવ વ્રજન્તમ્ અથ વા સ્થિતમ્ ।
સ્પૃશન્તમ્ અભિતસ્ સ્પર્શાંસ્ ત્યજન્તમ્ અથ વાભિતઃ ॥

ભુઞ્જાનં સન્ત્યજન્તં ચ ભોગાન્ આભોગપીવરાન્ ।
બાહ્યાર્થગણકર્તારં સર્વકાર્યસ્વરૂપદમ્ ॥

દેહલિઙ્ગેશ્વરાન્તસ્સ્થં ત્યક્તલિઙ્ગાન્તરાદિકઃ ।
યથાપ્રાપ્તાર્થસંવિત્ત્યા બોધલિઙ્ગં પ્રપૂજયેત્ ॥

પ્રવાહાપતિતાર્થસ્ તુ સમ્બોધસ્નાનશુદ્ધિમાન્ ।
નિત્યાવબોધાર્હણયા બોધલિઙ્ગં પ્રપૂજયેત્ ॥

આદિત્યભાવનાભોગભાવિતામ્બરભાસ્કરમ્ ।
શશાઙ્કભાવનાભોગભાવિતેન્દું સદોદિતમ્ ॥

પ્રતિભાતપદાર્થૌઘનિત્યાવગતસંવિદમ્ ।
દ્વારૈર્ વહન્તં શારીરૈર્ મુખે પ્રાણસ્વરૂપિણમ્ ॥

રસીકૃતરસં પ્રાણસ્વાન્તોદાત્તતુરઙ્ગમમ્ ।
પ્રાણાપાનરથારૂઢં ગૂઢમ્ અન્તર્ગુહાશયમ્ ॥

જ્ઞાતારં જ્ઞેયદૃષ્ટીનાં કર્તારં સર્વકર્મણામ્ ।
ભોક્તારં સર્વભોજ્યાનાં સ્મર્તારં સર્વસંવિદામ્ ॥

સમ્યક્સંવિદિતાઙ્ગૌઘં ભવભાવનભાવિતમ્ ।
આભાસભાસનં ભૂરિ સર્વગં ચિન્તયેચ્ છિવમ્ ॥

નિષ્કલં સકલં ચૈવ દેહસ્થં વ્યોમચારિણમ્ ।
અરઞ્જિતં રઞ્જિતં ચ નિત્યમ્ અઙ્ગાઙ્ગસંવિદા ॥

મનોમનનશક્તિસ્થં પ્રાણાપાનાન્તરોદિતમ્ ।
હૃત્કણ્ઠતાલુમધ્યસ્થં ભ્રૂનાસાપુટપીઠગમ્ ॥

ષટ્ત્રિંશત્પદકોટિસ્થમ્ ઉન્મનાન્તદશાતિગમ્ ।
કુર્વન્તમ્ અન્તશ્ શબ્દાદીંશ્ ચોદયન્તં મનઃખગમ્ ॥

વિકલ્પિન્ય્ અવિકલ્પે ચ ત્રિવિધે વાક્પથે સ્થિતમ્ ।
તિલે તૈલમ્ ઇવાઙ્ગેષુ સર્વેષ્વ્ એવાન્તર્ આશ્રિતમ્ ॥

કલાકલઙ્કરહિતં કલિતં કલનાગણૈઃ ।
એકદેશે સ્વહૃત્પદ્મે સર્વદેહે ચ સંસ્થિતમ્ ॥

ચિન્માત્રમ્ અમલાભાસં કલાકલનકલ્પનમ્ ।
પ્રત્યક્ષદૃશ્યં સર્વત્ર સ્વાનુભૂતિમયાત્મકમ્ ॥

પ્રત્યક્ચેતનમ્ આત્મીયમ્ આત્મત્વેન પુરસ્સ્થિતમ્ ।
પદાર્થતામ્ ઉપેત્યાશુ ક્ષણાદ્ દ્વિત્વમ્ ઇવાગતમ્ ॥

સહસ્તપાદાવયવસ્ સકેશનખદન્તકઃ ।
સ્વદેહો ઽહં ચિદાભાસો દેવો ઽયમ્ ઇતિ ભાવયેત્ ॥

વિચિત્રાશ્ શક્તયો બહ્વ્યો નાનાચારા મનોદૃશામ્ ।
ઉપાસતે માં માનસ્યઃ પત્ન્યો વરમ્ ઇવોત્તમમ્ ॥

મનો મે દ્વારપાલો ઽયમ્ નિવેદિતજગત્ત્રયઃ ।
ચિન્તેયં મે પ્રતીહારી પુરસ્સ્થા શુદ્ધરૂપિણી ॥

શક્તિર્ મમાઙ્ગગા બુદ્ધિઃ ક્રિયા ચૈવાપરાઙ્ગગા ।
જ્ઞાનાનિ ચ વિચિત્રાણિ ભૂષણાન્ય્ અઙ્ગગાનિ મે ॥

કર્મેન્દ્રિયાણિ દ્વારાણિ બુદ્ધીન્દ્રિયગણો ઽઙ્ગનાઃ ।
અયં સો ઽહમ્ અનન્તાત્મા વ્યવચ્છેદોજ્ઝિતશ્ ચિતિ ॥

તિષ્ઠામિ ભરિતૈકાત્મા પૂર્ણસ્ સર્વાવપૂરકઃ ।
ઇતિ દેવીમ્ ઉપાશ્રિત્ય સ્વચ્છામ્ આત્મચમત્કૃતિમ્ ॥

દેવવત્ પરિપૂર્ણો ઽન્તર્ અદીનાત્મા ચ તિષ્ઠતિ ।
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ન તુષ્યતિ ન તપ્યતે ॥

ન તૃપ્તિં ન ક્ષુધં યાતિ નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ ।
સમસ્ સમસમાચારસ્ સમાભાસસ્ સમાકૃતિઃ ॥

સોમ્યતામ્ અલમ્ આયાતસ્ સમન્તાત્ સુન્દરાશયઃ ।
આદેહમ્ એક એવાસાવ્ અવ્યુચ્છિન્નમહામતિઃ ॥

દેવાર્ચનં કરોત્ય્ એવં દીર્ઘદીર્ઘમ્ અહર્નિશમ્ ।
ચિત્તત્ત્વાવલિતો દેહો દેવો ઽસ્ય પરિકીર્તિતઃ ॥

યથાપ્રાપ્તેન સર્વેણ તમ્ અર્ચયતિ વસ્તુના ।
સમયામલયા બુદ્ધ્યા ચિન્માત્રં દેહતત્પરમ્ ॥

યથાપ્રાપ્તક્રમોત્થેન સર્વાર્થેન સમર્ચયેત્ ।
મનાગ્ અપિ ન કર્તવ્યો યત્નો ઽત્રાપૂર્વવસ્તુનિ ॥

પ્રાતર્ ધર્મેહયા નિત્યં તતો ઽર્થક્રિયયાનઘ ।
કામસંવેદનેનાથ પૂજયેચ્ ચેતનં વિભુમ્ ॥

ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનેન નાનાવિભવશાલિના ।
શયનાસનયાનેન યથાપ્તેનાર્ચયેચ્ ચિતિમ્ ॥

કાન્તાન્નપાનસમ્ભોગસંરમ્ભાદિવિલાસિના ।
સુખેન સર્વરૂપેણ સમ્બુધ્યાત્માનમ્ અર્ચયેત્ ॥

આધિવ્યાધિપરીતેન મોહસંરમ્ભશાલિના ।
સર્વોપદ્રવદુઃખેન પ્રાપ્તેનાત્માનમ્ અર્ચયેત્ ॥

સીમાન્તૈસ્ સમ્પદાં ચૈવ ચેષ્ટાનાં જગતસ્ સ્થિતેઃ ।
મૃતજીવિતસત્ત્વૈશ્ ચ પ્રાપ્તૈર્ આત્માનમ્ અર્ચયેત્ ॥

દારિદ્ર્યેણાથ રાજ્યેન વા પ્રવાહાગતાત્મના ।
વિચિત્રચેષ્ટાપુષ્પેણ બુદ્ધ્વાત્માનં સમર્ચયેત્ ॥

નાનાકલહકલ્લોલવલનોલ્લાસશાલિના ।
રાગદ્વેષવિલાસેન સોમ્યમ્ આત્માનમ્ અર્ચયેત્ ॥

સતાં હૃદયહારિણ્યા રૂઢયા શશિશીતયા ।
મૈત્ર્યા માધુર્યધર્મિણ્યા હૃત્સ્થમ્ આત્માનમ્ અર્ચયેત્ ॥

ભોગાનામ્ અવિરુદ્ધાનાં નિષિદ્ધાનાં ચ સર્વદા ।
ત્યાગેન વાથ રાગેણ સ્વાત્માનં બુદ્ધમ્ અર્ચયેત્ ॥

ઈહિતાનીહિતૌઘેન યુક્તાયુક્તમયાત્મના ।
ત્યક્તેનાર્તેન વાર્થ્યેન પ્રાપ્તેનાત્માનમ્ અર્ચયેત્ ॥

નષ્ટં નષ્ટમ્ ઉપેક્ષેત પ્રાપ્તં પ્રાપ્તમ્ ઉપાહરેત્ ।
નિર્વિકારતયૈતદ્ ધિ પરમાર્ચનમ્ આત્મનઃ ॥

સર્વદૈવ સમગ્રાસુ ચેષ્ટાનિષ્ટાસુ દૃષ્ટિષુ ।
પરમં સામ્યમ્ આદાય નિત્યાત્માર્ચાવ્રતં ચરેત્ ॥

સર્વં વિન્દેત સુશુભં સર્વં વિન્દ્યાચ્ ચ વાશુભમ્ ।
સર્વમ્ આત્મમયં કુર્યાન્ નિત્યાત્માર્ચાપરો નરઃ ॥

આપાતરમણીયં યદ્ યચ્ ચાપાતસુદુસ્સહમ્ ।
તત્ સર્વં સુસમં બુદ્ધ્વા નિત્યાત્માર્ચાવ્રતં ચરેત્ ॥

અયં સો ઽહમ્ અયં નાહં વિભાગમ્ ઇતિ સન્ત્યજેત્ ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિત્ય નિત્યાત્માર્ચાવ્રતં ચરેત્ ॥

સર્વદા સર્વરૂપેણ સર્વાકારવિકારિણા ।
સર્વાસર્વપ્રકારેણ પ્રાપ્તેનાત્માનમ્ અર્ચયેત્ ॥

ન વાઞ્છતા ન ત્યજતા જ્ઞેન પ્રાપ્તાસ્ સ્વભાવતઃ ।
સરિતસ્ સાગરેણેવ ભોક્તવ્યા ભોગભૂમયઃ ॥

ઉદ્વેગો નાનુગન્તવ્યસ્ તુચ્છાતુચ્છાસુ દૃષ્ટિષુ ।
વ્યોમ્ના ચિત્રપદાર્થેષુ પતિતોત્પતિતેષ્વ્ ઇવ ॥

દેશકાલક્રિયાયોગાદ્ યદ્ ઉદેતિ શુભાશુભમ્ ।
અવિકારં ગૃહીતેન તેનૈવાત્માનમ્ અર્ચયેત્ ॥

આત્માર્ચનવિધાને ઽસ્મિન્ પ્રોક્તા દ્રવ્યશ્રિયસ્ તુ યાઃ ।
એકેનૈવ શમેનૈતા રસેન પરિભાવિતાઃ ॥

નામ્બ્લા ન કટ્વ્યો નો તિક્તા ન કષાયાશ્ ચ કાશ્ચન ।
ચિત્રૈર્ અપિ રસૈર્ દિગ્ધા મધુરા એવ તાશ્ ચિતઃ ॥

સમતામધુરા રમ્યા રસશક્તિર્ મુનીન્દ્ર યા ।
તયા યદ્ ભાવિતં ચેત્યમ્ અમૃતં તત્ ક્ષણાદ્ ભવેત્ ॥

સમતામૃતપૂરેણ યદ્ યન્ નામ વિભાવ્યતે ।
તત્ તદ્ આયાતિ માધુર્યં પરમ્ ઇન્દોર્ ઇવ ચ્યુતમ્ ॥

સમમ્ આકાશવદ્ ભૂત્વા યદ્ અહૃલ્લેખમ્ આસનમ્ ।
અવિકારમ્ અનાયાસં તદ્ દેવાર્ચનમ્ ઉચ્યતે ॥

પૂર્ણેન્દુનેવ પૂર્ણેન ભાવ્યં શમસમત્વિષા ।
સ્વચ્છેન ચિદ્ઘનૈકેન જ્ઞેનાપ્ય્ ઉપલરૂપિણા ॥

અન્તર્ આકાશવિશદો બહિઃ પ્રકૃતકાર્યકૃત્ ।
રઞ્જનામિહિકામુક્તસ્ સમ્પૂર્ણો જ્ઞ ઉપાસકઃ ॥

સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અદૃશ્યહૃલ્લેખમ્ અજ્ઞાનાભ્રપરિક્ષયે ।
શાન્તાહન્તાદિમિહિકં જ્ઞશરદ્વ્યોમ રાજતે ॥

સામાન્યમ્ અસ્તમિતમાનસમાતૃમેયં સદ્યઃપ્રસૂતશિશુવેદનવદ્વિતાનમ્ ।
સમ્યક્પ્રશાન્તમતિચેતનચિત્તજીવં જીવઞ્ જ્ઞ ઉત્તમપદસ્થિત એવ તિષ્ઠ ॥

દેશકાલકલનક્રમોદિતૈસ્ સર્વવસ્તુસુખદુઃખવિભ્રમૈઃ ।
નિત્યમ્ અર્ચિતશરીરનાયકસ્ તિષ્ઠ શાન્તસકલેહયા ધિયા ॥