મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.37

ચન્દ્રાર્ધશેખરધર ચિત્તત્ત્વસ્ય મહાત્મનઃ ।
અનન્તસ્યૈકરૂપસ્ય દ્વિત્વં કથમ્ ઇવાગતમ્ ॥

કથં ચ તન્ મહાદેવ રૂઢં સત્ કાલપર્યયાત્ ।
ભવેદ્ દુઃખોપઘાતાય પ્રજ્ઞયા વિનિવારિતમ્ ॥

સર્વશક્તિર્ હિ ચિદ્ બ્રહ્મ સદ્ એકં વિદ્યતે યદા ।
તદા નિર્મૂલ એવાયં દ્વિત્વૈકત્વલયોદયઃ ॥

સતિ દ્વિત્વે કિલૈકં સ્યાત્ સત્ય્ એકત્વે દ્વિરૂપતા ।
કલે દ્વે એવ ચિદ્રૂપં ચિદ્રૂપત્વાત્ તદ્ અપ્ય્ અસત્ ॥

એકાભાવાદ્ અભાવો ઽત્ર ચૈકત્વદ્વિત્વયોર્ દ્વયોઃ ।
એકં વિના દ્વિતીયં ન ન દ્વિતીયં વિનૈકતા ॥

કાર્યકારણયોર્ એકસારત્વાદ્ એકરૂપતા ।
ફલાન્તસ્યાપિ બીજાદેર્ વિકારાદિ હિ કલ્પના ॥

ચિત્ત્વં ચેત્યવિકલ્પેન સ્વયં સ્ફુરતિ તન્મયમ્ ।
વિકારાદિ તદ્ એવાતસ્ તત્સારત્વાન્ ન ભિદ્યતે ॥

વિકારાદિવિકલ્પો ઽયં તત ઉત્થાય વસ્તુષુ ।
યાતિ સાર્થકતામ્ નાનાકાર્યકારણકાદિભિઃ ॥

તરઙ્ગસ્ સલિલે ઽતોયમ્ અતો ઽયં યસ્ય તે સ નઃ ।
શશશૃઙ્ગસમસ્ સો ઽપિ યસ્ય સત્યં સ ખાઙ્કુરઃ ॥

વસ્તુબોધે ઽત્ર સમ્પન્ને તવાલં વાગ્વિકલ્પિતૈઃ ।
વ્યવચ્છેદાદિ દુશ્છેદં વચો વાક્ત્વાત્ કિલ દ્વિજ ॥

બ્રહ્મણસ્ સર્વશક્તિત્વં તત્ત્વતો ન વિભિદ્યતે ।
સ્વમ્ અઙ્ગ કણકલ્લોલજાલાદ્ય્ અમ્બુધિવારિણઃ ॥

પુષ્પપલ્લવપત્ત્રાદિ લતાયા નેતરદ્ યથા ।
દ્વિત્વૈકત્વે જગત્ત્વાદિ ત્વત્તાહન્ત્વં તથા ચિતેઃ ॥

દેશકાલવિકારાદિભેદશ્ ચિદ્રચિતસ્ તુ યત્ ।
તચ્ ચિદ્ એવેતિ તે પ્રોક્તં ન પ્રશ્નો ઽત્ર તવોચિતઃ ॥

દેશકાલક્રિયાસત્તાનિયત્યાદ્યાશ્ ચ શક્તયઃ ।
ચિદાત્મિકા એવ ચિતેસ્ સત્ત્વાત્ સમ્પતિતાસ્ સ્વતઃ ॥

ચિચ્ ચ ચર્ચિતચેત્યેહ ચિદ્ બ્રહ્માદ્યભિધા સ્મૃતા ।
યથા વીચ્યભિધાર્હત્વે સ્થિતમ્ અમ્બુ તરઙ્ગિતમ્ ॥

અહમ્ભાવતરઙ્ગસ્ય ચિદ્વિલાસમહામ્બુધેઃ ।
તરઙ્ગિતત્વમ્ ઇવ યન્ ન તાવચ્ ચેત્યતાં ગતમ્ ॥

તદ્ એતત્ પરમં બ્રહ્મ સત્યેશ્વરશિવાદિભિઃ ।
શૂન્યૈકપરમાત્માદિનામભિઃ પરિગીયતે ॥

એવંરૂપપદાતીતં યદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ।
તન્ ન નામાર્હમ્ અમલં વિષયો ન ગિરાં ચ તત્ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે તસ્યાસ્ તલ્ લતાયા મહાચિતેઃ ।
ફલપલ્લવપુષ્પાદિ ન ભિન્નં તન્મયં યતઃ ॥

મહાચિચ્ચેત્યચયનાચ્ ચિદ્ ભવત્ય્ અભિધાવતી ।
સા જીવત્વં સ બાહ્યત્વં તદ્ અદ્વિ દ્વીવ પશ્યતિ ॥

સ્વયમ્ અન્યેયમ્ અસ્મીતિ ભાવયિત્વા સ્વભાવતઃ ।
અન્યતામ્ ઇવ સંયાતિ સ્વસઙ્કલ્પાત્મિકાં સ્વતામ્ ॥

અકલઙ્કેન રૂપેણ રૂપં યત્ સ્વકલઙ્કવત્ ।
સંસારપતિતં પ્રાપ્ય ચેતનેનૈવ ચેતિતમ્ ॥

ચિદ્વપુસ્ સ્વયમ્ એવૈતદ્ એકતો યાતિ જીવતામ્ ।
ચિત્તત્ત્વસ્યાવભાસેન જીવો જીવતિ તન્મયઃ ॥

આતિવાહિકદેહા ચિજ્ જીવતાં સમુપાગતા ।
ભાવનાત્ પઞ્ચકીભૂતા દ્રવ્યમ્ અસ્મીતિ વેત્ત્ય્ અલમ્ ॥

તદ્ દ્રવ્યં પ્રાણિના ભુક્તમ્ આશુ ગચ્છતિ વીર્યતામ્ ।
તતો ઽહં પ્રાણવાઞ્ જાતો વેત્તીત્ય્ અનુભવાત્મકમ્ ॥

અહન્તાદિક્રમેણાશુ પઞ્ચકાનુભવક્રમાત્ ।
સ્થાવરં જઙ્ગમં યદ્ યદ્ વેત્તિ તત્ તદ્ ભવત્ય્ અલમ્ ॥

કાકતાલીયયોગેન દૃઢાભ્યાસક્ષયેણ ચ ।
વાસનાન્તરસંશ્લેષાત્ પૂર્વમ્ આકારમ્ ઉજ્ઝતિ ॥

દ્વિત્વસ્વસંવિદા દ્વિત્વમ્ એકસ્યૈવ પ્રવર્તતે ।
પુંસો વેતાલસમ્પર્કાદ્ વેતાલ ઇવ ભાસુરઃ ॥

અદ્વિત્વવેદનાદ્ દ્વિત્વમ્ આત્મનો વિનિવર્તતે ।
ન કરોમીતિ સઙ્કલ્પાત્ પુરુષસ્યેવ કર્તૃતા ॥

પરમાર્થતયા દ્વિત્વં ન કિલાત્મનિ વિદ્યતે ।
અવિકારાદિમત્ત્વેન સર્વગત્વેન સર્વદા ॥

યત્ સ્વસઙ્કલ્પરચિતમ્ અસઙ્કલ્પક્ષયં હિ તત્ ।
યથા મુને મનોરાજ્યં ગન્ધર્વનગરં યથા ॥

સઙ્કલ્પરચનં ક્લેશો ન સઙ્કલ્પવિનાશનમ્ ।
સઙ્કલ્પયત્નો ગન્ધર્વપુર્યાસ્ સૃષ્ટૌ ન તુ ક્ષયે ॥

પુષ્ટસઙ્કલ્પમાત્રેણ યદ્ ઇદં દુઃખમ્ આગતમ્ ।
તદ્ અસઙ્કલ્પમાત્રેણ ક્ષયિ કાત્ર કદર્થના ॥

યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ સઙ્કલ્પ્ય નરો દુઃખે નિમજ્જતિ ।
ન કિઞ્ચિદ્ અપિ સઙ્કલ્પ્ય સુખમ્ અક્ષયમ્ અશ્નુતે ॥

સઙ્કલ્પવ્યાલનિર્મુક્તં સ્થિતં ચેત્ તવ ચેતનમ્ ।
તદાનન્દવનોદ્યાને ત્વમ્ ઉચ્ચૈઃ પરિરાજસે ॥

સ્વવિવેકાનિલૈઃ કૃત્વા સઙ્કલ્પજલદક્ષયમ્ ।
પરાં નિર્મલતામ્ એહિ શરદીવ નભોઽન્તરમ્ ॥

સઙ્કલ્પસરિતં મત્તાં મતિયન્ત્રેણ શોષયન્ ।
તત્રોહ્યમાનમ્ આત્માનં સમાશ્વાસ્ય ભવામનાઃ ॥

સઙ્કલ્પાનિલનિર્ધૂતં ભ્રાન્તં પર્ણતૃણાંશવત્ ।
ભૂતાકાશે ત્વમ્ આત્માનમ્ અવલમ્બ્યાવલોકય ॥

સ્વસઙ્કલ્પકકાલુષ્યં વિનિવાર્યાત્મનાત્મનઃ ।
પરં પ્રસાદમ્ આસાદ્ય પરમાનન્દવાન્ ભવ ॥

સર્વશક્તિતયેહાત્મા યદ્ યથા ભાવયત્ય્ અલમ્ ।
તત્ તથા પશ્યતિ તદા સ્વસઙ્કલ્પવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

સઙ્કલ્પમાત્રમ્ એવેદં જગન્ મિથ્યા સમુત્થિતમ્ ।
અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ બ્રહ્મન્ ક્વાપિ વિલીયતે ॥

સઙ્કલ્પવાતવલિતં જન્મજ્વાલાકદમ્બકમ્ ।
અસઙ્કલ્પાનિલસ્પર્શાદ્ દીપવત્ પરિશામ્યતિ ॥

તૃષ્ણાકરઞ્જલતિકામ્ ઇમાં રૂઢિમ્ ઉપાગતામ્ ।
સઙ્કલ્પમૂલોદ્ધરણાત્ પરિશોષવતીં કુરુ ॥

પ્રતિભાસસમુત્થાનં પ્રતિભાસપરિક્ષયમ્ ।
યથા ગન્ધર્વનગરં તથા સંસૃતિવિભ્રમઃ ॥

પ્રાકૃતો ઽસ્મીતિ વિસ્મૃત્યા તાવચ્ છોચતિ ભૂમિપઃ ।
ભૂમિપો ઽસ્મીતિ સઞ્જાતા યાવન્ નાસ્ય હૃદિ સ્મૃતિઃ ॥

નશ્યતે જાતયા બ્રહ્મન્ પ્રાક્સ્મૃતિર્ વર્તમાનયા ।
શરદેવોપગતયા પ્રાવૃડ્ જાડ્યવિકારિણી ॥

ઘનપ્રવાહા યૈવ સ્યાચ્ ચિત્તેહા સૈવ વર્ધતે ।
ય એવોચ્ચૈસ્ સ્વરસ્ તન્ત્ર્યાસ્ સ એવાક્રામતિ શ્રુતિમ્ ॥

અહમ્ એકો ઽહમ્ આત્મા ત્વ્ ઇત્ય્ એકાં ભાવય ભાવનામ્ ।
તયા ભાવનયા યુક્તસ્ સ એવ ત્વં ભવસ્ય્ અલમ્ ॥

એવં હ્ય્ અસમ્ભવદ્ ઇદં ત્વ્ અવિભાગભાસ્વદ્ બ્રહ્મત્વમ્ ઉત્તમપદં પરમ્ એવ દેવઃ ।
પૂજાંશપૂજનસુપૂજકપૂજ્યરૂપં કિઞ્ચિન્ નકિઞ્ચિદ્ ઇવ ચિત્તપનૈકમૂર્તિઃ ॥