મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.25

એકૈવ કેવલં દૃષ્ટિર્ અનપાયા ગતભ્રમા ।
વિદ્યતે સર્વવિચ્છ્રેષ્ઠ સર્વશ્રેષ્ઠા સમુન્નતા ॥

આત્મચિન્તા સમસ્તાનાં દુઃખાનામ્ અન્તકારિણી ।
ચિરસમ્ભૃતસન્તપ્તસંસારશ્રમહારિણી ।
નિષ્કલઙ્કમનોમાર્ગવિપુલાઙ્ગનચારિણી ॥

તયા સમસ્તદુઃખાનાં સત્તાનર્થવિલાસિનામ્ ।
જ્યોત્સ્નયેવાન્ધકારાણામ્ અલમ્ અન્તઃ પ્રજાયતે ॥

સા સ્વાત્મચિન્તા ભગવન્ સર્વસઙ્કલ્પવર્જિતા ।
યુષ્મદાદિષુ સુપ્રાપા દુષ્પ્રાપૈવાસ્મદાદિષુ ॥

સમસ્તકલનાતીતં પરાં કોટિમ્ ઉપાશ્રિતમ્ ।
પદમ્ આસાદયન્ત્વ્ એતત્ કથં સામાન્યબુદ્ધયઃ ॥

આત્મચિન્તાવિલાસિન્યસ્ ત્વ્ અસ્યાસ્ સખ્યો મહામતે ।
કિઞ્ચિત્ સામ્યમ્ ઉપાયાતા વિદ્યન્તે શશિશીતલાઃ ॥

આત્મચિન્તાસમાનાનાં વિવિધાનાં મુનીશ્વર ।
આત્મચિન્તાવયસ્યાનાં મધ્યાદ્ એકતમા મયા ॥

સર્વદુઃખક્ષયકરી સર્વસૌભાગ્યવર્ધિની ।
કારણં જીવિતસ્યેયં પ્રાણચિન્તા સમાશ્રિતા ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં વિહગં ભુસુણ્ડં પુનર્ અપ્ય્ અહમ્ ।
જાનન્ન્ અપીદમ્ અવ્યગ્રઃ પૃષ્ટવાન્ ક્રીડયા પુનઃ ॥

સર્વસંશયવિચ્છેદિન્ન્ અત્યન્તચિરજીવિત ।
યથાર્થં બ્રૂહિ મે સાધો પ્રાણચિન્તા કિમ્ ઉચ્યતે ॥

સર્વવેદાન્તવેત્તાસિ સર્વસંશયનાશકઃ ।
મામ્ એતત્ પરિહાસાર્થં મુને પૃચ્છસિ વાયસમ્ ॥

અથ વા ભવતામ્ એવ ભવદ્ભ્યઃ પરિશિક્ષિતમ્ ।
પુનઃ પ્રત્યુચ્ચરામીદં કા મે ક્ષતિર્ ઉપસ્થિતા ॥

ભુસુણ્ડજીવિતકરં ભુસુણ્ડસ્યાત્મલાભદમ્ ।
શૃણુ પ્રાણસમાધાનં કથ્યમાનમ્ ઇદં મયા ॥

પશ્યેદં ભગવંસ્ તાવદ્ દેહગેહં મનોરમમ્ ।
ત્રિપ્રધાનમહાસ્થૂણં નવદ્વારસમાવૃતમ્ ॥

પુર્યષ્ટકકલત્રેણ તન્માત્રસ્વજનેન ચ ।
અહઙ્કારગૃહસ્થેન સર્વતઃ પરિપાલિતમ્ ॥

અન્તસ્સુષિરસત્કર્ણશષ્કુલીચન્દ્રશાલિકમ્ ।
શિરોરુહાચ્છાદનવદ્ વિપુલાક્ષગવાક્ષકમ્ ॥

આસ્યપ્રધાનસદ્દ્વારં ભુજપાર્શ્વોપમન્દિરં ।
દન્તાલિકેતકસ્રગ્ભિર્ ભૂષિતદ્વારકોટરં ॥

અનારતરટદ્રૂપરસનાદ્વારપાલકમ્ ।
અઙ્ગુલીલોકવલિતપાદાલિન્દકૃતસ્થિતિ ॥

રક્તમાંસરસાદિગ્ધસ્નાયુસન્તતિવેષ્ટિતમ્ ।
સ્થૂલાસ્થિકાષ્ઠસદ્બન્ધં સુકુડ્યં સુપ્રમાર્જિતમ્ ॥

ઈદૃશસ્યાસ્ય દેહસ્ય ગેહસ્ય મુનિનાયક ।
સુષિરે કોમલે મધ્યે પાર્શુકાભિત્તિમાલિતે ॥

પદ્મયુગ્મમયં યન્ત્રમ્ અસ્થિમાંસમયં મૃદુ ।
ઊર્ધ્વાધોનાલમ્ અન્યોઽન્યમિલત્કોશં લસદ્દલમ્ ॥

સતતસ્પન્દરૂપેણ સકલાકાશચારિણા ।
તસ્ય યન્ત્રસ્ય પત્ત્રાણિ મૃદૂન્ય્ આત્તાનિ વાયુના ॥

લસત્સુ તેષુ પત્ત્રેષુ સ મરુત્ પરિવર્ધતે ।
વાતાહતલતાપત્ત્રજાલે બહિર્ ઇવાભિતઃ ॥

વૃદ્ધિં ગતો ઽસૌ પવનઃ કૃત્વાત્માનમ્ અનેકધા ।
ઊર્ધ્વાધો દિક્ષુ ચાન્યાસુ દેહે ઽસ્મિન્ પ્રસરત્ય્ અથ ॥

પ્રાણાપાનસમાનાદ્યૈસ્ તતસ્ સ હૃદયાનિલઃ ।
સઙ્કેતૈઃ પ્રોચ્યતે તજ્જ્ઞૈર્ વિચિત્રાચારચેષ્ટિતઃ ॥

હૃત્પદ્મયન્ત્રકુહરાત્ સમસ્તાઃ પ્રાણશક્તયઃ ।
ઊર્ધ્વાધઃ પ્રસૃતા દેહે ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવાંશવઃ ॥

યાન્ત્ય્ આયાન્તિ વિવલ્ગન્તિ હરન્તિ વિહરન્તિ ચ ।
ઉત્પતન્તિ પતન્ત્ય્ આશુ તા એતાઃ પ્રાણશક્તયઃ ॥

સ એષ હૃત્પદ્મગતઃ પ્રાણ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ ।
અસ્ય કાચિન્ મુને શક્તિઃ પ્રસ્પન્દયતિ લોચને ॥

કાચિત્ સ્પર્શમ્ ઉપાદત્તે કાચિદ્ વહતિ નાસયા ।
કાચિદ્ અન્નં જરયતિ કાચિદ્ વક્તિ વચાંસિ ચ ॥

બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન સર્વમ્ એવ શરીરકે ।
કરોતિ ભગવાન્ વાયુર્ યન્ત્રેહામ્ ઇવ યાન્ત્રિકઃ ॥

તત્રોર્ધ્વાધો દ્વિસઙ્કેતૌ પ્રસૃતાવ્ અનિલૌ મુને ।
પ્રાણાપાનાવ્ ઇતિ ખ્યાતૌ પ્રકટૌ તૌ વરાનિલૌ ॥

તયોર્ અનુસરન્ નિત્યં મુને ગતિમ્ અહં સ્થિતઃ ।
શીતોષ્ણવપુષોર્ નિત્યં નિત્યમ્ અમ્બરપાન્થયોઃ ॥

કલેવરમહાયન્ત્રે વાહયોશ્ શ્રમહીનયોઃ ।
હૃદાકાશાર્કશશિનોર્ અગ્નીષોમસ્વરૂપયોઃ ॥

શરીરપુરપાલસ્ય મનસો રથચક્રયોઃ ।
અહઙ્કારેશ્વરસ્યાસ્ય પ્રશસ્તેષ્ટતુરઙ્ગયોઃ ॥

તયોર્ મમાનુસરતઃ પ્રાણાપાનાભિધાનયોઃ ।
ગતિં શરીરમરુતોર્ આશરીરમ્ અરુદ્ધયોઃ ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ સદૈવ સમરૂપયોઃ ।
સુષુપ્તસંસ્થિતસ્યેવ બ્રહ્મન્ ગચ્છન્તિ વાસરાઃ ॥

સહસ્રધા નિકૃત્તાઙ્ગાદ્ બિસતન્તુલવાદ્ અપિ ।
દુર્લક્ષ્યા વિદ્યમાના ચ ગતિસ્ સૂક્ષ્મતરા તયોઃ ॥

અવિરતગતયોર્ ગતિં વિદિત્વા હૃદિ મરુતોર્ અનુસૃત્ય ચોદિતાં તામ્ ।
ન પુનર્ ઇહ હિ જાયતે મહાત્મન્ મુદિતમનાઃ પુરુષઃ પ્રણષ્ટપાશઃ ॥