મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.251

અથ હેમમયાકાશવિસ્તીર્ણાયાં મહાભુવિ ।
સૌહાર્દાદ્ એવ સિદ્ધસ્ય તસ્યેદમ્ અહમ્ ઉક્તવાન્ ॥

ત્વયા ન કેવલં યાવન્ મયાપિ ન વિચારિતમ્ ।
અવ્યાપ્તિરહિતા નામ ન સમ્ભવતિ દેહતા ॥

યસ્માન્ મયા તવોદન્તં વિચાર્યાસૌ સ્થિરીકૃતા ।
ન કુટી વ્યોમ્નિ યેન ત્વમ્ અભવિષ્યસ્ સ્થિરસ્થિતિઃ ॥

તસ્માત્ કમલપત્રાક્ષ યદ્ ગતં ગતમ્ એવ તત્ ।
વિચાર્યાતીતમ્ ઉત્સૃજ્ય પશ્ય સામ્પ્રતિકીં સ્થિતિમ્ ॥

ઉત્તિષ્ઠ સિદ્ધલોકેષુ નિવસાવો યથાસ્થિતમ્ ।
સ્વાસ્પદસ્થિતયસ્ સૌમ્યાસ્ સ્વાત્મસિદ્ધૌ સુસાધનમ્ ॥

ઇતિ નિર્ણીય તાવ્ આવામ્ ઉત્પ્લુતૌ તારકોપમૌ ।
સમમ્ એકપુટોડ્ડીનૌ વ્યોમ યન્ત્રોપલાવ્ ઇવ ॥

પ્રણામપૂર્વમ્ અન્યોઽન્યમ્ અથ કૃત્વા વિસર્જનમ્ ।
ગતસ્ સો ઽભિમતં દેશમ્ અહં ચાભિમતં ગતઃ ॥

ઇતિ વૃત્તાન્તમ્ અખિલમ્ ઉક્તવાન્ અસ્મિ રાઘવ ।
તવાશ્ચર્યમયીં પશ્ય સંસૃતીનાં વિચિત્રતામ્ ॥

ભગવંસ્ તવ દેહો ઽસૌ પૃથિવ્યામ્ અણુતાં ગતઃ ।
ભ્રાન્તẖ કેન શરીરેણ સિદ્ધલોકાંસ્ તતો ભવાન્ ॥

આં સ્ંર્તં શૃણુ કિં વૃત્તં તતો મમ જગદ્ગૃહે ।
ભ્રમતસ્ સિદ્ધસેનાસુ લોકપાલપુરીષુ ચ ॥

અહમ્ ઇન્દ્રપુરં પ્રાપ્તો ન કશ્ચિત્ તત્ર દૃષ્ટવાન્ ।
મામ્ ઇમં દેહરહિતમ્ આતિવાહિકદેહિનમ્ ॥

અહં કિલ તદા રામ સમ્પન્નો ગગનાકૃતિઃ ।
ન ચાધારો ન ચાધેયશ્ ચિદાકાશમયાત્મકઃ ॥

ન ગ્રહીતા ન ચ ગ્રાહ્યસ્ ત્વાદૃશાર્થાવબોધિનામ્ ।
ન ચૈવ દેશકાલાનાં ક્વચિદ્ આવૃતિકારકઃ ॥

અરુદ્ધશ્ ચ પદાર્થૌઘૈસ્ સ્વયં સ્વાનુભવોન્મુખઃ ।
વ્યવહર્તા તથાભૂતૈર્ એવ પુમ્ભિર્ મનોમયૈઃ ॥

સ્વપ્નાનુભૂતયો રામ દૃષ્ટાન્તો ઽત્રાવિખણ્ડિતઃ ।
અનુભૂત્યપલાપં તુ યẖ કુર્યાત્ તેન તે ઽસ્ત્વ્ અલમ્ ॥

યથા સ્વપ્ને નરો ગેહે વ્યવહર્તા ન દૃશ્યતે ।
તથા તદા ન દૃષ્ટો ઽસ્મિ પુરસ્સ્થો ઽપિ નભોગતૈઃ ॥

અહમ્ અન્યં પ્રપશ્યામિ પાર્થિવાકારભાવનમ્ ।
મામ્ આતિવાહિકાત્માનં ન કશ્ચિદ્ અપિ પશ્યતિ ॥

ન દૃશ્યતે વિદેહત્વાદ્ ભવાન્ વ્યોમવપુર્ યદિ ।
તત્ કથં તેન સિદ્ધેન દૃષ્ટો ઽસિ કનકાવનૌ ॥

અસ્મદાદિર્ જનો રામ યથાસઙ્કલ્પિતાર્થભાક્ ।
નાસઙ્કલ્પિતમ્ આપ્નોતિ સત્યકામવપુર્ યતઃ ॥

વ્યવહારેષુ મગ્નેન લૌકિકેષ્વ્ અમલાત્મના ।
ક્ષણાદ્ વિસ્માર્યતે પુંસા સ્વાતિવાહિકતાત્મનઃ ॥

મયા પશ્યતુ મામ્ એષ ઇતિ સઙ્કલ્પિતં તદા ।
તેન માં દૃષ્ટવાન્ એષ સ્વસઙ્કલ્પાર્થભાજનમ્ ॥

જનો જરઢભેદત્વાન્ ન સઙ્કલ્પાર્થભાજનમ્ ।
સ એવ જીર્ણભેદત્વાત્ સત્યકામત્વભાજનમ્ ॥

દ્વયોસ્ તુ સિદ્ધયોસ્ સિદ્ધ વિરુદ્ધેપ્સિતયોર્ મિથઃ ।
અધિકૈકાવદાતાત્મા જયી પુરુષયત્નવાન્ ॥

ભ્રમતસ્ સિદ્ધસેનાસુ લોકપાલપુરીષુ મે ।
વિસ્મૃતા વ્યવહારૌઘૈસ્ સાતિવાહિકતાત્મનઃ ॥

યદા તદાહમ્ અમરૈર્ વ્યવહર્તું સહામ્બરે ।
પ્રવૃત્તો ન ચ માં કશ્ચિત્ તત્ર પશ્યતિ ચઞ્ચલમ્ ॥

અત્યન્તમ્ અપ્ય્ આરટતશ્ શબ્દો ન શ્રૂયતે મમ ।
કેનચિત્ સુરલોકેષુ સ્વપ્નપુંસ ઇવાનઘ ॥

અવષ્ટબ્ધું પ્રવૃત્તસ્ય નાન્યાવષ્ટબ્ધયે મમ ।
સમ્પદ્યતે કિઞ્ચિદ્ અપિ મનોમનનદેહિનઃ ॥

એવં વ્યોમપિશાચો ઽહં સમ્પન્નો રઘુનન્દન ।
મયાનુભૂતા કાપ્ય્ એષા દેવાગારપિશાચતા ॥

પિશાચાસ્ સન્તિ લોકે ઽસ્મિન્ કિમાકારાẖ કિમાસ્પદાઃ ।
કિંજાતિયાẖ કિમાચારાẖ કીદૃશાẖ કીદૃશાશયાઃ ॥

પિશાચાસ્ સન્તિ લોકેષુ યાદૃશાસ્ તાન્ ઇમાઞ્ શૃણુ ।
ન સભ્યો ઽસૌ ન યો વક્તિ પ્રસઙ્ગાપતિતં વચઃ ॥

પિશાચાẖ કેચિદ્ આકાશસદૃશાશ્ શૂન્યદેહકાઃ ।
હસ્તપાદાદિસંયુક્તાં પશ્યન્તિ ત્વમ્ ઇવાકૃતિમ્ ॥

છાયયા ભયદાયિન્યા ત્વ્ અન્યાર્થભ્રમરૂપયા ।
તે ચિત્તાક્રમણં કૃત્વા વેધયન્તિ નરાશયમ્ ॥

ઘ્નન્ત્ય્ અદન્તિ પિબન્ત્ય્ આશુ લઘુસત્ત્વં ચલં જનમ્ ।
બલમાંસમ્ અથો જીવાન્ હિંસન્ત્ય્ આક્રમ્ય ચિત્તકમ્ ॥

આકાશસદૃશાẖ કેચિત્ કેચિન્ નીહારસન્નિભાઃ ।
કેચિત્ સ્વપ્નનરાકારાસ્ સાકારા અપિ ખાત્મકાઃ ॥

કેચિત્ સ્વપ્નનરપ્રખ્યાẖ કેચિત્ પવનદેહકાઃ ।
કેચિદ્ ભ્રમાત્મકા એવ સર્વે બુદ્ધિમનોમયાઃ ॥

ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યન્તે ગ્રહીતું શક્નુવન્તિ નો ।
આકાશશૂન્યવપુષḫ પશ્યન્ત્ય્ આકૃતિમ્ આત્મનઃ ॥

શીતાતપાદિવિહિતં સુખં દુẖખં વિદન્તિ ચ ।
પાતુમ્ અત્તુમ્ અવષ્ટબ્ધુમ્ ઈહન્તે શક્નુવન્તિ નો ॥

ઇચ્છાદ્વેષભયક્રોધલોભમોહસમન્વિતાઃ ।
મન્ત્રૌષધતપોદાનધૈર્યધર્મવશીકૃતાઃ ॥

સત્ત્વાવષ્ટમ્ભયન્ત્રેણ મન્ત્રેણારાધિતેન વા ।
દૃશ્યન્તે ઽપિ ચ ગૃહ્યન્તે કદાચિત્ કેનચિત્ ક્વચિત્ ॥

દેવયોનિર્ હિ સા તેન કેચિદ્ દેવોપમર્દ્ધયઃ ।
કેચિન્ નરસમશ્રીકાẖ કેચિન્ નાગસમર્દ્ધયઃ ॥

શ્વસૃગાલોપમાẖ કેચિદ્ ગ્રામજઙ્ગલવાસિનઃ ।
કુલ્યાવકરરથ્યાસુ વસન્તિ નિરયેષુ ચ ॥

એતદ્ આસ્પદમ્ એતેષામ્ ઇત્યાકારાḫ પ્રકીર્તિતાઃ ।
પિશાચા એવમાચારા જન્મૈષાં શ્રૂયતામ્ ઇદમ્ ॥

અચેત્યચિન્મયં બ્રહ્મ સર્વશક્તિસ્વભાવતઃ ।
યત્ સ્થિતં બુદ્ધમ્ એવાન્તશ્ ચેત્યં સઙ્કલ્પયત્ ત્વ્ ઇવ ॥

તજ્ જીવં વિદ્ધિ સ પ્રૌઢસ્ ત્વ્ અહઙ્કાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
સો ઽહઙ્કારસ્ સ્મૃતḫ પુષ્ટો મન ઇત્ય્ ઉદિતાત્મભિઃ ॥

સ એષ કથ્યતે બ્રહ્મા સઙ્કલ્પાકાશરૂપવાન્ ।
અસદ્ એવાસતો બીજં જગતો વિગતાકૃતિ ॥

એવં મનસ્ સ્થિતો બ્રહ્મા સદેહો ઽપ્ય્ અમલં નભઃ ।
તત્ સ્વપ્નપુરુષાકારસ્ સન્ન્ એવાસદ્વપુસ્ સદા ॥

પૃથ્વ્યાદિમૂર્તિરહિતસ્ ત્વ્ આતિવાહિકદેહવાન્ ।
પૃથ્વ્યાદયẖ કિલ કુતસ્ સઙ્કલ્પપુરુષસ્ય ખે ॥

ભવન્મનો યથાકાશપુરં પશ્યતિ કલ્પિતમ્ ।
તથા મનો વિરિઞ્ચત્વં પશ્યત્ય્ આત્મનિ કલ્પિતમ્ ॥

યદ્ વેત્તિ કલ્પિતં તત્ સ પશ્યત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ ।
યો યાવન્માત્રકસ્ તત્ સ કસ્માત્ કિલ ન પશ્યતિ ॥

સ યત્ પશ્યતિ તત્ તાદૃક્ શૂન્યાત્મા શૂન્યમ્ અમ્બરે ।
બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ વા બ્રહ્મા તદ્ ઇદં જગદ્ ઉચ્યતે ॥

તથા સ પ્રતિભાસો ઽસ્ય ચિરકાલૈકભાવનાત્ ।
ઘનીભૂતસ્ સ્થિતḫ પુષ્ટસ્ સુદીર્ઘસ્વપ્નસુન્દરઃ ॥

આતિવાહિકદેહસ્ય તસ્ય તચ્ ચિરભાવનાત્ ।
સર્ગાનુભવનં ભૂરિ બ્રહ્મણો બ્રહ્મરૂપ્ય્ અપિ ॥

ગતં પ્રકટતોત્કર્ષાદ્ આધિભૌતિકદેહતામ્ ।
તેનૈવ સર્ગ ઇત્ય્ ઉક્તો ભેદસન્તતિભાસુરઃ ॥

સ બ્રહ્મા બ્રહ્મમાત્રાત્મા બ્રહ્મમાત્રાત્મનોસ્ તયોઃ ।
અજાતયોર્ એવ સદા તદ્ આત્મજગતોર્ દ્વયોઃ ॥

અભિન્નયોર્ એવ ભૃશં શૂન્યત્વામ્બરયોર્ ઇવ ।
ઐકાત્મ્યેનૈવ લસતોḫ પવનસ્પન્દયોર્ ઇવ ॥

વેત્તિ ભૂતમયત્વં તન્ મિથ્યૈવ ન તુ વાસ્તવમ્ ।
તથા યથા ત્વં સઙ્કલ્પપુરુષસ્ય સતો ઽસતઃ ॥

તતશ્ શરીરધાતૂનાં તેન પૃથ્વ્યાદિકાẖ કૃતાઃ ।
અભિધાḫ પઞ્ચ ચિત્ષષ્ઠા જગદ્ ઇત્ય્ એવ તાસ્ સ્થિતાઃ ॥

યથા ત્વ્ અસત્ય એવાયં સઙ્કલ્પસ્ સત્ય એવ તે ।
તથાસાવ્ આત્મસઙ્કલ્પં સત્યમ્ એવાનુભૂતવાન્ ॥

સ સ્વયં ચિન્મયાકાશસ્ તત્સઙ્કલ્પશ્ ચિદમ્બરમ્ ।
અતસ્ સ્વપ્નો જગત્ સર્વં ક્વ તૌ નાશોદ્ભવૌ સ્થિતૌ ॥

યથૈવ તન્મનસ્ સત્યં તદંશાસ્ સત્યમ્ એવ તે ।
તથૈવ તત્કૃતાશ્ ચન્દ્રરુદ્રાર્કેન્દ્રમરીચયઃ ॥

એવંસ્થિતે જગજ્જાલં તન્ મનોરાજ્યમ્ ઉચ્યતે ।
તચ્ ચ શૂન્યં નિરાલમ્બમ્ આકાશમ્ અઘનં ચિતિ ॥

યથા સ્વપ્નપુરં વ્યોમ સઙ્કલ્પાદ્રિર્ યથા નભઃ ।
તથા બ્રહ્મ જગચ્ ચૈવ ખમ્ એવાચ્છમ્ અનાકૃતિ ॥

એવમ્ આભાસમાત્રસ્ય કચતો ઽનિશમ્ અવ્યયમ્ ।
સર્ગાદિમધ્યાન્તદૃશો મુધૈવાત્રોદિતાસ્ સ્થિતાઃ ॥

કિં ચિદાકાશકોશસ્ય તવ વા મમ વાનઘ ।
જગતો વાપિ જાયેત કિં વા નશ્યતિ મે વદ ॥

તત્ કિમર્થમ્ અનર્થાય નિરર્થકમ્ અપાર્થકાઃ ।
કસ્માદ્ અભ્યુદિતા બ્રૂહિ રાગદ્વેષભયાદયઃ ॥

વસ્તુતો ઽઙ્ગ ન સર્ગાદિર્ ન સર્ગો નાપ્ય્ અસર્ગતા ।
વિદ્યતે સકૃદાભાતમ્ ઇદમ્ ઇત્થં સદ્ એવ તત્ ॥

અશૂન્યે વિપુલાભોગે સ્વચ્છચિજ્જલપૂરિતે ।
કલનાપઙ્કકલિલે ભવિષ્યચ્ચિત્તદર્દુરે ॥

અન્તરિક્ષાક્ષયક્ષેત્રે ખાત્મનો ગગનાત્મિકા ।
તસ્માદ્ બીજાદ્ ઇયં જાતા ભૂરિભૂતશિલાવલિઃ ॥

નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્ ઇહ ક્ષેત્રં વ્યુપ્તં ચ ન ચ કિઞ્ચન ।
ન બીજમ્ અસ્તિ નો જાતં કિઞ્ચિત્ સર્વં ચ સંસ્થિતમ્ ॥

યાશ્ શિલાવલયસ્ ત્વ્ અત્ર પુષ્ટાસ્ તા વિબુધાદયઃ ।
યાસ્ તુ વર્ણોજ્જ્વલા એતાસ્ તાસ્ સ્થિતા બુદ્ધબુદ્ધયઃ ॥

યાસ્ ત્વ્ અર્ધપક્વાસ્ તા એતા નરનાગાદિજાતયઃ ।
યાસ્ ત્વ્ આશ્યાના રજોનષ્ટાસ્ તાẖ ક્રિમિસ્થાવરાદયઃ ॥

યાસ્ ત્વ્ અગુર્વ્યḫ ફલૈર્ હીનાશ્ શૂન્યાકારાẖ ક્ષયં ગતાઃ ।
અશરીરાશ્ શરીરિણ્યસ્ તાḫ પિશાચાદિકાસ્ સ્મૃતાઃ ॥

ન હિ સઙ્કલ્પિનસ્ સ્વેચ્છા ક્વચિત્ પર્યનુયુજ્યતે ।
તાસ્ તથેચ્છા વિરિઞ્ચસ્ય તથા રામ તદોદિતાઃ ॥

સર્વા એવ ચિદાકાશરૂપિણ્યો ભૂતજાતયઃ ।
આતિવાહિકદેહિન્યḫ પૃથ્વ્યાદિરહિતાત્મિકાઃ ॥

તાશ્ ચિરાભ્યાસવશતસ્ ત્વ્ આધિભૌતિકસંવિદમ્ ।
પ્રાપ્તા દીર્ઘાનુભવનાત્ સ્વપ્ના જાગ્રદ્દશામ્ ઇવ ॥

પિશાચાદ્યાસ્ તથા હ્ય્ એતે તથાભૂતાધિભૌતિકાઃ ।
તિષ્ઠન્તિ તુષ્ટમનસસ્ સ્વસંસારવિહારિણઃ ॥

પશ્યન્તિ કાશ્ચિદ્ અન્યોઽન્યં ગ્રામ્યા ગ્રામેયકાન્ ઇવ ।
સ્વપ્નૈકલોકવાસ્તવ્યા ઇવૈતા ભૂતજાતયઃ ॥

કાશ્ચિદ્ બહુનરપ્રાપ્તસ્વપ્નનિર્માણલોકવત્ ।
નાન્યોઽન્યમ્ અભિપશ્યન્તિ નાનાસંસ્થાનસંસ્થિતિમ્ ॥

સ્થિતા યથૈતા જગતિ પિશાચાદ્યાẖ કુજાતયઃ ।
પ્રાયસ્ તથૈતાẖ કુમ્ભાણ્ડયક્ષપ્રેતાદયસ્ સ્થિતાઃ ॥

યથા યત્રેહ વૈ નાગા જલં તત્રૈવ તિષ્ઠતે ।
તથા યત્ર પિશાચાદ્યાસ્ તમસ્ તત્રાવતિષ્ઠતે ॥

મધ્યાહ્ને ઽપિ પિશાચશ્ ચેદ્ અજિરે તિષ્ઠતિ સ્વયમ્ ।
તત્ તસ્યાન્ધં તમસ્ તત્ર સન્નિધાનં કરોત્ય્ અલમ્ ॥

ન નિહન્તિ ચ તદ્ ભાનુર્ ન ચાન્યસ્ તત્ પ્રપશ્યતિ ।
સ એવ ચાનુભવતિ પશ્ય માયાવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

અવિનાભાવિ ચન્દ્રાદેસ્ તૈજસં મણ્ડલં યથા ।
પિશાચાદેર્ અનન્યાત્મ તામસં મણ્ડલં તથા ॥

યાન્તિ તેજસ્ય્ અનોજસ્ત્વં તમસ્ય્ ઓજḫપ્રધાનતામ્ ।
ઉલૂકવત્ પિશાચાદ્યા આ સૃષ્ટેસ્ તત્સ્વભાવતઃ ॥

એષા પિશાચાદિજનસ્ય જાતિḫ પ્રોક્તા મયા તે સમયાનપેતા ।
પિશાચતુલ્યસ્ સુરલોકપાલલોકેષુ જાતો ઽહમ્ ઇતિ પ્રસઙ્ગાત્ ॥