મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.246

પાર્થિવીં ધારણાં બદ્ધ્વા જગન્તિ સમવેક્ષિતુમ્ ।
સમ્પન્નસ્ ત્વમ્ અયં ભૂમેર્ લોકẖ કિમ્ ઉત માનસઃ ॥

ઇદં ચ માનસં ચાહં સમ્પન્નḫ પૃથુભૂતલમ્ ।
નેદં ન માનસં ચૈવ સમ્પન્નો વસ્તુતસ્ ત્વ્ અહમ્ ॥

અમાનસં મહીપીઠં ન સમ્ભવતિ કિઞ્ચન ।
યદ્ અસદ્ વેત્સિ યત્ સદ્ વા મનોમાત્રકમ્ એવ તત્ ॥

ચિદાકાશમ્ અહં શુદ્ધં તસ્ય મે ઽનન્યદ્ આત્મનઃ ।
યચ્ ચિન્માત્રાત્મકચનં તત્ સઙ્કલ્પાભિધં સ્મૃતમ્ ॥

તન્ મનસ્ તન્ મહીપીઠં તજ્ જગત્ સ પિતામહઃ ।
સઙ્કલ્પપુરવદ્ વ્યોમ્નિ કચત્ય્ એતન્ મનોનભઃ ॥

એવં સઙ્કલ્પમાત્રં મે મનોમાત્રં તદ્ આતતમ્ ।
ધારણાભ્યાસસમ્પુષ્ટં ભૂમણ્ડલમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥

નેદં ભૂમણ્ડલં તદ્ વૈ તદન્યદ્ ધિ મનોમયમ્ ।
આકાશમાત્રકચનમ્ અચેત્યં કચનં ચિતેઃ ॥

તદ્ એવાકાશમાત્રાત્મ તથાભૂતં ચિરસ્થિતેઃ ।
ઇદમ્પ્રત્યયલબ્ધત્વાન્ માનસત્વં સમુજ્ઝતિ ॥

ઇદં સ્થિરં સુકઠિનં વિતતં ભૂમિમણ્ડલમ્ ।
અસ્તીતિ જાયતે બુદ્ધિર્ વ્યોમ્ન્ય્ એવ ચિરવેદનાત્ ॥

ન્યાયેનેદમ્ ઇવાનેન તત્ સ્થિતં વસુધાતલમ્ ।
ઇદં ન ચૈવમ્ એવાદ્ય સર્ગસ્યાદાવ્ ઉપાગતમ્ ॥

યથા સ્વપ્ને પુરત્વેન ચિદ્ એવ વ્યોમ્નિ ભાસતે ।
તથા ચિદ્ એવ સર્ગાદાવ્ ઇદં જગદ્ ઇતિ સ્થિતા ॥

વિદ્ધિ ચિદ્રૂપબાલસ્ય મનોરાજ્યં જગત્ત્રયમ્ ।
મહીતલાદિકં દૃશ્યમ્ ઇદં સર્ગં ચ સર્વદા ॥

ચિદ્રૂપસ્યાત્મનો નાન્યસ્ સઙ્કલ્પસ્ તન્મયં જગત્ ।
વસ્તુતસ્ તુ ન પિણ્ડાત્મ ન સત્યાત્મ ન ભાસુરમ્ ॥

દૃશ્યમ્ અસ્ત્ય્ અપરિજ્ઞાતં પરિજ્ઞાતં ન વિદ્યતે ।
પરિજ્ઞાનં તદ્ એવાસ્ય શૃણોષિ યદ્ ઇદં ચિરમ્ ॥

સર્વં ચિન્માત્રમ્ આકાશં પ્રકચત્ય્ આત્મનાત્મનિ ।
ભૂમણ્ડલાત્મ દૃશ્યાત્મ દ્વૈતૈક્યાભ્યાં વિવર્જિતમ્ ॥

મણિર્ યથા સ્વભાવેન શુક્લપીતાદિકાસ્ ત્વિષઃ ।
અકુર્વન્ન્ એવ કુરુતે ચિદાકાશસ્ તથા જગત્ ॥

યતો ન કિઞ્ચિત્ કુરુતે ન ચ રૂપં સમુજ્ઝતિ ।
તસ્માન્ ન માનસં નેદં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ મહીતલમ્ ॥

મહીતલમ્ ઇવાભાતિ ચિદ્વ્યોમૈવ નિરન્તરમ્ ।
આત્મન્ય્ એવાતલં વ્યોમ યથામલતલં સ્થિતમ્ ॥

સ્વભાવમાત્રકચનં તત્ તદા મે તથા સ્થિતમ્ ।
ભૂમણ્ડલમ્ ઇવાત્યચ્છં ખમ્ એવ વિતતાન્તરમ્ ॥

ઇદં ભૂમણ્ડલં તચ્ ચ દ્વયમ્ એતન્ મહાચિતેઃ ।
સ્વરૂપમ્ એવ કચતિ તવ સ્વપ્નપુરં યથા ॥

ચિરકાલપ્રત્યયતસ્ સ્થિરમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે ।
પરિજ્ઞાતં યથાભૂતં ચિદ્વ્યોમૈવ નિરન્તરમ્ ॥

ઇદમ્ આકાશમાત્રાત્મ તદ્ અપ્ય્ આકાશમાત્રકમ્ ।
અજ્ઞાનાન્ ન પરિજ્ઞાનાજ્ જ્ઞાનાન્ નેદં ન તત્ ક્વચિત્ ॥

ત્રૈલોક્યભૂતજાલાનાં કાલત્રિતયભાવિનામ્ ।
સમ્ભ્રમસ્વપ્નસઙ્કલ્પમનોરાજ્યદશાસ્થિતૌ ॥

ભૂતાનિ ચ ભવિષ્યન્તિ વર્તમાનાનિ યાનિ ચ ।
ભૂમણ્ડલાનિ તાન્ય્ અઙ્ગ સત્તાસામાન્યતાઙ્ગતઃ ॥

અહમ્ એવ સમગ્રાણિ તેષામ્ અન્તર્ગતાન્ય્ અપિ ।
તેન તાન્ય્ અનુભૂતાનિ તથા દૃષ્ટાનિ ચાખિલમ્ ॥

ચિન્માત્રમ્ એતદ્ અજરં પદમ્ આત્મતત્ત્વં શુદ્ધાત્મતામ્ અજહદ્ અઙ્ગગતં બિભર્તિ ।
સર્વં યથાસ્થિતમ્ ઇદં જગતાં તુ ભેદં બુદ્ધં સદ્ અઙ્ગ ન બિભર્તિ તુ કિઞ્ચનાપિ ॥