મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.243

શૃણુ રામ કથં તત્ર મહાકાશે તથાસ્થિતઃ ।
દેહભ્રાન્તિં તુ તાં ત્યક્ત્વા સ રુદ્રો ઽપ્ય્ ઉપશામ્યતિ ॥

સ રુદ્રસ્ તૌ જગત્ખણ્ડૌ તદા ચિત્ર ઇવાર્પિતાઃ ।
નિસ્સ્પન્દા એવ તત્રાસન્ પ્રેક્ષમાણે સ્થિતે મયિ ॥

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ સ રુદ્રસ્ તૌ નભોઽન્તરે ।
ખણ્ડૌ વિલોકયામ્ આસ દૃશાર્કેણેવ રોદસી ॥

તતો નિમેષમાત્રેણ ઘોણાશ્વાસેન ખણ્ડકૌ ।
તૌ સમાનીય ચિક્ષેપ પાતાલાન્તર્ ઇવાનને ॥

અતિષ્ઠદ્ એક એવાસાવ્ અથ ખે ખમ્ ઇવાખિલે ।
ભુક્તબ્રહ્માણ્ડખણ્ડોગ્રચણ્ડમણ્ડકમણ્ડલઃ ॥

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ લઘુસ્ સો ઽભ્રમ્ ઇવાભવત્ ।
તતો ઽભવદ્ દ્રુમસમસ્ તતસ્ સ્તમ્ભનિભો ઽભવત્ ॥

તતો ઽભવદ્ યષ્ટિસમસ્ તતḫ પ્રાદેશમાત્રકઃ ।
તતẖ કાચકણાકારો મયા દૃષ્ટસ્ સ તાદૃશઃ ॥

તતસ્ સો ઽણુર્ ભવન્ દૃષ્ટો મયા ખાદ્ દિવ્યદૃષ્ટિના ।
પરમાણુર્ અથો ભૂત્વા તત્રૈવાન્તર્ધિમ્ આયયૌ ॥

ઇત્ય્ અસૌ શમમ્ આયાતશ્ શારદામ્બુદખણ્ડવત્ ।
તાદૃશો ઽપિ મહારમ્ભḫ પુરḫ પશ્યત એવ મે ॥

ઇતિ સાવરણે તેન તે બ્રહ્માણ્ડકવાટકે ।
વિનિગીર્ણે ક્ષુધાર્તેન હરિણેનેવ પર્ણકે ॥

અથાભૂન્ નિર્મલં વ્યોમ શાન્તં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તસંવિદાકાશમાત્રકમ્ ॥

ઇત્ય્ અહં દૃષ્ટવાંસ્ તત્ર કલ્પાન્તમ્ ઉરુવિભ્રમમ્ ।
દર્પણપ્રતિબિમ્બાભં શિલાશકલકોટરે ॥

અથ તામ્ અઙ્ગનાં સ્મૃત્વા તાં શિલાં તં ચ વિભ્રમમ્ ।
રાજદ્વારગતો ગ્રામ્ય ઇવાહં વિસ્મયં ગતઃ ॥

તામ્ આલોકિતવાન્ ભૂયẖ કલધૌતશિલામ્ અહમ્ ।
યાવત્ સર્વત્ર સન્ત્ય્ અત્ર સર્ગાẖ કાલ્યા ઇવાઙ્ગકે ॥

બુદ્ધિનેત્રેણ દૃશ્યન્તે દિવ્યાક્ષ્ણા વા ન તે ઽન્યથા ।
સર્વત્ર સર્વદા સર્વં યદ્ અસ્ત્ય્ એવ તથા તદા ॥

દૂરતḫ પ્રેક્ષ્યતે માંસદૃશા યદિ ચ સા શિલા ।
દૃશ્યતે તચ્ છિલૈવૈકા ન તુ સર્ગાદિ કિઞ્ચન ॥

સાવસ્થિતા શિલૈવૈકરૂપા નિબિડમણ્ડલા ।
કલધૌતમયી સ્ફારા સન્ધ્યાજલદસુન્દરી ॥

તતો ઽહં વિસ્મયાવિષ્ટḫ પ્રવિચારિતવાન્ પુનઃ ।
શિલાયામ્ અપરં ભાગં તથૈવ પરયા દૃશા ॥

યાવત્ તમ્ અપિ પશ્યામિ જગદારમ્ભમન્થરમ્ ।
તથૈવ સુષિરાકારમ્ ઇવ નાનાર્થસુન્દરમ્ ॥

પુનર્ અન્યં તથૈવાહં પ્રદેશં પરિદૃષ્ટવાન્ ।
સર્ગસંરમ્ભવલિતં તાવન્તમ્ અપિ તાદૃશમ્ ॥

યં યં પ્રદેશં પશ્યામિ શિલાયાસ્ તત્ર તત્ર વૈ ।
જગત્ પશ્યામ્ય્ અવિકલમ્ આદર્શ ઇવ બિમ્બિતમ્ ॥

પ્રવિશ્યામિ જગચ્ ચેત્ તત્ પશ્યામીદમ્ ઇવાખિલમ્ ।
દૃશ્યં ન ચેદ્ બહિસ્સ્થસ્ તત્ પશ્યામ્ય્ આદર્શબિમ્બિતમ્ ॥

મયાતિકૌતુકેનાથ સર્વાસ્ તસ્ય ગિરેશ્ શિલાઃ ।
અન્વિષ્ટા ભૂમિભાગાશ્ ચ તૃણગુલ્માદયસ્ તથા ॥

યાવત્ સર્વત્ર તત્ તાદૃગ્ જગદ્ અસ્તિ યથાસ્થિતમ્ ।
બુદ્ધ્યૈવ દૃશ્યતે નાક્ષ્ણા પરયા વિવિધાકૃતિ ॥

ક્વચિત્ પ્રથમસર્ગાત્મજાયમાનપ્રજાપતિ ।
કલ્પ્યમાનર્ક્ષચન્દ્રાર્કદિનરાત્ર્યર્તુવત્સરમ્ ॥

ક્વચિત્ ક્વચિન્ મહીપીઠસમ્પન્નજનમણ્ડલમ્ ।
ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અખાતોગ્રચતુસ્સાગરખાતકમ્ ॥

ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અસઞ્જાતસુરં સઞ્જાતદાનવમ્ ।
ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કૃતયુગાચારસજ્જનભૂતકમ્ ॥

ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કલિયુગાચારદુર્જનભૂતકમ્ ।
ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કલ્પકાલમધ્યસંસ્થિતિસુસ્થિતમ્ ॥

ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ પુરવ્યૂહદૈત્યસઙ્ગરદુસ્તરમ્ ।
ક્વચિત્ કિઞ્ચિન્ મહાશૈલજાલનિર્વિવરાવનિ ॥

ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અસમ્પન્નસર્ગમ્ એકામ્બુજોદ્ભવમ્ ।
ક્વચિત્ કિઞ્ચિજ્ જરામૃત્યુમુક્તભૂતલમાનવમ્ ॥

ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અસઞ્જાતચન્દ્રશૂન્યશિરશ્શિવમ્ ।
અનિર્મથિતદુગ્ધાબ્ધિમૃત્યુમત્સુરપૂરિતમ્ ॥

અસઞ્જાતામૃતાશ્વેભવૈદ્યાગકમલાવિષમ્ ।
શુક્રામરમહાવિદ્યાનાશનોત્કસુરવ્રજમ્ ॥

ક્વચિત્ કિઞ્ચિચ્ ચ ગર્ભાઙ્ગકર્તનોત્કસુરેશ્વરમ્ ।
અપરિમ્લાનધર્મત્વાત્ સ્વપ્રકાશાખિલપ્રજમ્ ॥

ક્વચિત્ કિઞ્ચિચ્ ચ પૂર્વાન્યસન્નિવેશક્રમસ્થિતિ ।
અપૂર્વવેદશાસ્ત્રાર્થસમાચારવિચારણમ્ ॥

ક્વચિત્ કિઞ્ચન કલ્પાન્તસઙ્ક્ષોભાશિવસંસ્થિતિ ।
ક્વચિત્ કિઞ્ચિચ્ ચ દૈત્યૌઘવિલુણ્ઠિતસુરાલયમ્ ॥

ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ સુરોદ્યાનગાયદ્ગન્ધર્વકિન્નરમ્ ।
ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ સમારબ્ધગીર્વાણાસુરસૌહૃદમ્ ॥

ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થજગદાડમ્બરં મયા ।
તદાનુભૂતં વપુષિ મહાવિશ્વગણાત્મનિ ॥

એકત્ર કલ્પવિક્ષુબ્ધપુષ્કરાવર્તમન્થરમ્ ।
એકત્ર સોમ્યસકલભૂતસન્તતિસુસ્થિતમ્ ॥

એકત્ર સમરક્ષુબ્ધસુરાસુરનરેશ્વરમ્ ।
એકત્રાસમ્ભવદ્ભાનુનિત્યાભિન્નતમોઘનમ્ ॥

એકત્રાસમ્ભવદ્ધ્વાન્તં કાન્તજ્વાલોદરોપમમ્ ।
એકત્ર નલિનીનાલનિલીનમધુકૈટભમ્ ॥

એકત્ર પદ્મમઞ્જૂષાસુપ્તબાલનવાબ્જજમ્ ।
એકત્રૈકાર્ણવોદગ્રવૃક્ષવિશ્રાન્તમાધવમ્ ॥

એકત્ર કલ્પરજનીનિશ્શૂન્યતિમિરાકુલમ્ ।
શિલાજઠરનિસ્સ્પન્દં વ્યોમેવ વિતતાકૃતિ ॥

સુષુપ્તજઠરાકારમ્ અપ્રજ્ઞાતમ્ અલક્ષણમ્ ।
અપ્રતર્ક્યમ્ અવિજ્ઞેયં સુષુપ્તમ્ ઇવ સર્વતઃ ॥

એકત્ર પક્ષવિક્ષુબ્ધશૈલકાકાકુલામ્બરમ્ ।
એકત્ર વજ્રનિષ્પેષદ્રવદ્ભૂધરભાસુરમ્ ॥

એકત્રોદ્વૃત્તમત્તાબ્ધિહ્રિયમાણધરાચલમ્ ।
એકત્ર સુરવૃત્રાન્ધબડિસઙ્ગરસઙ્કુલમ્ ॥

એકત્ર મત્તપાતાલગજકમ્પિવસુન્ધરમ્ ।
એકત્ર શેષશિરસẖ કલ્પાન્તલુઠિતાવનિ ॥

ક્વચિદ્ અન્યેન રામેણ હતરાવણરાક્ષસમ્ ।
રક્ષસા રાવણેનૈવ ક્વચિન્ નિહતરાઘવમ્ ॥

ભૂસ્થપાદેન દેવાદ્રિશિરસ્સ્થશિરસા પરમ્ ।
પશ્યતા પારમ્ આક્રાન્તં ક્વચિદ્ વૈ કાલનેમિના ॥

ક્વચિચ્ ચાપસુરૈર્ નિત્યં દાનવૈર્ એવ પાલિતમ્ ।
ક્વચિચ્ ચામૃષ્ટદનુજૈર્ અમરૈર્ એવ પાલિતમ્ ॥

જિષ્ણુયુક્તેન ગુપ્તેન વિષ્ણુપાણ્ડવકૌરવૈઃ ।
ક્વચિદ્ ભારતયૂથેન નિહતાક્ષૌહિણીગણમ્ ॥

ક્વચિચ્ ચ દાશરથિના ત્વયૈવ હતરાવણમ્ ।
રામેણ રણમત્તેન નિશ્શેષીકૃતરાક્ષસમ્ ॥

કિમ્ અહં ભગવન્ પૂર્વમ્ અભવં કથયેતિ મે ।
અભવં ચેદ્ અનેનૈવ સન્નિવેશેન તત્ કથમ્ ॥

સર્વ એવ વિવર્તન્તે રામ ભાવાḫ પુનḫ પુનઃ ।
પૂયમાના યથા માષાẖ ક્રમેણાન્યેન તેન ચ ॥

સર્વક્રમસમાẖ કેચિત્ ત એવાન્યે ઽથ વા મિથઃ ।
સ્ફુરન્ત્ય્ અર્ધસમા ભાવાẖ કેચિદ્ અબ્ધિતરઙ્ગવત્ ॥

પુનસ્ ત્વં પુનર્ એવાહં પુનḫ પુનર્ ઇમે જનાઃ ।
ન કદાચન નૈવાન્યે સમ્ભવત્ય્ અખિલં પરે ॥

ત એવાન્યે ઽથ વામ્ભોધૌ તરઙ્ગા ઇતિ નિર્ણયઃ ।
યદ્વન્ ન જાયતે તદ્વદ્ ભૂતાનાં ભ્રમતાં ભવે ॥

આયાન્તિ યાન્ત્ય્ અનન્તાનિ ભૂતાનીહ ભવભ્રમૈઃ ।
તાન્ય્ એવાન્યાનિ ચાન્યાનિ સમાનિ વિષમાણિ ચ ॥

આવૃત્તિમન્તિ તાન્ય્ એવ તથૈવાન્યાનિ ચાભિતઃ ।
વિદ્ધિ શીકરજાલાનિ ભૂતાનિ જગદમ્બુધેઃ ॥

વિત્તબન્ધુવયẖકર્મવિદ્યાવિજ્ઞાનચેષ્ટિતૈઃ ।
તૈર્ એવ કેચિજ્ જાયન્તે ભૂયો ભૂયશ્ શરીરિણઃ ॥

અર્ધૈસ્ તૈસ્ સદૃશાẖ કેચિત્ કેચિત્ પાદેન તૈસ્ સમાઃ ।
તજ્જીવાસ્ તૈર્ વિસદૃશા ભવન્ત્ય્ અન્યે શરીરિણઃ ॥

સર્વૈર્ એભિસ્ સમાẖ કેચિત્ કાલેનૈવ વિલક્ષણાઃ ।
કાલેન સદૃશાẖ કેચિત્ તૈર્ એવ ચ વિલક્ષણાઃ ॥

કાલેનાકુલચેષ્ટિતાન્ય્ અધ ઇતો ગચ્છન્ત્ય્ અથોર્ધ્વં પુનર્ દેહાલેખનખેદિતાન્ય્ અગણિતાન્ય્ અન્યાનિ ચાન્યે ન ચ ।
ભૂતામ્બૂનિ વહન્તિ સંસૃતિમયે યાન્ય્ અમ્બુધૌ ચઞ્ચલે ચક્રાવૃત્તિમયાનિ સઙ્કલયિતું શક્નોતિ કસ્ તાન્ય્ અલમ્ ॥