મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.241

અનન્તરં મુને બ્રૂહિ કાલી કિમ્ ઇવ નૃત્યતિ ।
કિં શૂર્પહલકુદ્દાલમુસુલાદિસ્રજાં ધૃતિઃ ॥

સ ભૈરવશ્ ચિદાકાશશ્ શિવ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
અનન્યાં તસ્ય તાં વિદ્ધિ સ્પન્દશક્તિમ્ અનામયામ્ ॥

યથૈકં પવનસ્પન્દાવ્ એકમ્ ઔષ્ણ્યાનલૌ યથા ।
ચિન્માત્રં સ્પન્દશક્તિશ્ ચ તથૈવૈકાત્મ સર્વદા ॥

સ્પન્દેન લક્ષ્યતે વાયુર્ વહ્નિર્ ઔષ્ણ્યેન લક્ષ્યતે ।
તત્ સ્પન્દમય્યા શક્ત્યૈવં લક્ષ્યતે નાન્યથા કિલ ॥

શિવં બ્રહ્મ વિદુશ્ શાન્તમ્ અવાચ્યં વાગ્વિદામ્ અપિ ।
સ્પન્દશક્તિસ્ તદિચ્છેદં દૃશ્યાભાસં તનોતિ સા ॥

સાકારસ્ય નરસ્યેચ્છા યથા વા કલ્પનાપુરમ્ ।
કરોત્ય્ એવં શિવસ્યેચ્છા કરોતીદમ્ અનાકૃતેઃ ॥

સૈષા ચિતિર્ ઇતિ પ્રોક્તા ચેત્યોન્મુખતયોદિતા ।
સૈષોક્તા વાસનાનામ્ની વાસનાદ્ દૃશ્યસંવિદઃ ॥

સૈષા જીવકલા પ્રોક્તા જીવનાજ્ જીવનૈષણા ।
પ્રકૃતિત્વેન સર્ગસ્ય સ્વયં પ્રકૃતિતાં ગતા ॥

દૃશ્યાભાસાનુભૂતીનાં કરણાત્ પ્રોચ્યતે ક્રિયા ।
વાડવાગ્નિશિખાકારા શોષાચ્ છુષ્કેતિ કથ્યતે ॥

ચણ્ડિત્વાચ્ ચણ્ડિકા પ્રોક્તા સોત્પલોત્પલવર્ણતઃ ।
જયા જયૈકનિષ્ઠત્વાત્ સિદ્ધા સિદ્ધિસમાશ્રયાત્ ॥

જયન્તી ચ જયાત્ પ્રોક્તા વિજયા વિજયાશ્રયાત્ ।
પ્રોક્તાપરાજિતા વીર્યાદ્ દુર્ગા દુર્ગ્રહરૂપતઃ ॥

ઓઙ્કારસારશક્તિત્વાદ્ સારેતિ પરિકીર્તિતા ।
ગાયત્રી ગાયનાત્મત્વાત્ સાવિત્રી પ્રસવસ્થિતેઃ ॥

સરણાત્ સર્વદૃષ્ટીનાં કથિતૈષા સરસ્વતી ।
ગૌરી ગૌરાઙ્ગદેહત્વાદ્ ભવદેહાનુષઙ્ગિણી ॥

સુપ્તાનામ્ અથ બુદ્ધાનામ્ અમ્માત્રોચ્ચારણાદ્ ધૃદિ ।
નિત્યં ત્રૈલોક્યભૂતાનામ્ અમેતીન્દુકલોચ્યતે ॥

શિવયોર્ વ્યોમરૂપત્વાદ્ અસિતં લક્ષ્યતે વપુઃ ।
નભો હિ માંસમ્ એતાભ્યાં દૃષ્ટિકૃષ્ટં વિલોક્યતે ॥

આસ્તે નભો નભસ્ય્ એવ તેન તૌ નભસિ સ્થિતૌ ।
નભોનિભાવ્ અભૂતાઙ્ગાવ્ અચ્છૌ વ્યોમ્ન ઇવાગ્રજૌ ॥

હસ્તપાદાંસમૂર્ધ્નાં યદ્ બહુત્વાલ્પત્વભેદતઃ ।
નાનાત્વં હલશૂર્પાદિસ્રગ્ધરત્વં ચ તચ્ છૃણુ ॥

સા હિ ક્રિયા ભગવતી પરિસ્પન્દૈકરૂપિણી ।
દદ્યાત્ સ્નાયાચ્ ચ જુહુયાદ્ ઇત્યાદ્યુગ્રશરીરિણી ॥

ચિતિશક્તિર્ અનાદ્યન્તા તથાભાતાત્મનાત્મનિ ।
સાકાશરૂપિણી શાન્તા દૃશ્યશ્રીસ્ સ્પન્દરૂપિણી ॥

દેવ્યાસ્ તસ્યા હિ યાẖ કાલ્યા નાનાભિનયવર્તનાઃ ।
તા ઇમા બ્રહ્મણસ્ સર્ગજરામરણરીતયઃ ॥

ક્રિયાસૌ ગ્રામનગરદ્વીપમણ્ડલમાલિકાઃ ।
સ્પન્દાત્ કરોતિ ધત્તે ઽન્તẖ કલ્પિતાવયવાત્મિકાઃ ॥

કાલી કમલિની કાલી ક્રિયા બ્રહ્માણ્ડકાલિકા ।
ધત્તે સ્વાવયવીભૂતાં દૃશ્યલક્ષ્મીમ્ ઇમાં હૃદિ ॥

ન કદાચન ચિદ્દેવી નિર્દૃશ્યાવયવા ક્વચિત્ ।
શિવત્વવ્યતિરેકેણ શિવતૈવ વિદૃશ્યતા ॥

યથાઙ્ગં શૂન્યતા વ્યોમ્નસ્ સ્પન્દનં માતરિશ્વનઃ ।
જ્યોત્સ્નાયાશ્ શૈત્યમ્ અઙ્ગં હિ દૃશ્યમ્ એવં ચિતેẖ ક્રિયા ॥

શિવં શાન્તમ્ અનાયાસમ્ અવાચ્યં વિદ્ધિ નિર્મલમ્ ।
ન મનાગ્ અપિ તત્રાસ્તિ સ્તૈમિત્યાત્ સ્પન્દધર્મતા ॥

સા ક્રિયૈવ તથારૂપા સતી બોધવશાદ્ યદા ।
વ્યાવૃત્ત્યૈવ તથૈવાસ્તે શિવ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા ॥

ચિતિશક્તેẖ ક્રિયાદેવ્યાḫ પ્રતિષ્ઠાનં યદાત્મનિ ।
તથાભૂતસ્થિતેર્ એવ તદૈવ શિવ ઉચ્યતે ॥

દેવ્યાẖ ક્રિયાયાશ્ ચિચ્છક્તેẖ ખરૂપિણ્યા મહાકૃતેઃ ।
કલ્પિતાકારધારિણ્યા અનન્યાવયવા ઇમે ॥

સર્ગાસ્ સજનતાવર્ગા લોકા આલોકભાસુરાઃ ।
સદ્વીપસાગરાḫ પૃથ્વ્યસ્ સવનાવનયો ઽદ્રયઃ ॥

સાઙ્ગોપાઙ્ગાસ્ ત્રયો વેદાસ્ સવિદ્યાસ્થાનગીતયઃ ।
સવિધિપ્રતિષેધાર્થાસ્ સશુભાશુભકલ્પનાઃ ॥

સદક્ષિણાગ્નયો યજ્ઞાḫ પુરોડાશાજ્યશંસિનઃ ।
કુણાલોલૂખલબૃસીશૂર્પયૂપાદિસંયુતાઃ ॥

સઙ્ગ્રામાસ્ સાયુધગ્રામાસ્ સશૂલશરશક્તયઃ ।
સભુસુણ્ડિગદાપ્રાસહયેભભટભાસુરાઃ ॥

જાતયો ભૂતસઙ્ઘાનાં ચતુર્દશ સુરાદિકાઃ ।
ચતુર્દશાબ્ધિદ્વીપોર્વ્યસ્ તથા લોકાશ્ ચતુર્દશ ॥

ચિતેẖ કાલીશરીરિણ્યાસ્ સર્ગા યે ઽઙ્ગે સ્થિતાસ્ તથા ।
તે કિમ્ આત્મનિ સત્યાસ્ સ્યુર્ ઉતાસત્યા વદેતિ મે ॥

રામાસૌ કિલ ચિચ્છક્તિસ્ તયા યચ્ ચોદિતં તથા ।
તત્ પ્રચેતિતમ્ એવાન્તસ્ સત્યં ચેદમ્ ઇવાખિલમ્ ॥

ન તત્ પ્રબિમ્બિતં બાહ્યાન્ મકુરપ્રતિબિમ્બવત્ ।
સત્યં તદ્ અન્તર્ એવાસ્તિ ચિતેર્ નાસત્યમ્ અર્થતઃ ॥

ચિદ્રૂપસ્ય તથાપ્ય્ અન્તસ્ સત્ સઙ્કલ્પપુરં ભવેત્ ।
દૃઢધ્યાનાદ્ વિશુદ્ધાયાશ્ ચિતેર્ ભવતુ મા કથમ્ ॥

આદર્શે ઽસ્ત્વ્ અથ વા સ્વપ્ને સર્ગસ્ સઙ્કલ્પને ઽસ્તુ વા ।
સ આત્મન્ય્ અર્થકારિત્વાત્ સત્ય ઇત્ય્ એવ મે મતિઃ ॥

મમ નાર્થાય સ ઇતિ વક્ષિ ચેત્ તત્ કથં ન તે ।
દેશાન્તરગતાસ્ સર્વે ભવન્ત્ય્ અર્થાય સમ્પ્રતિ ॥

યથા દેશાન્તરગ્રામસ્ તદ્ગતસ્યાર્થકૃદ્ ભવેત્ ।
સર્વે તથૈતે તદ્ભાવં ગતસ્યાર્થાય નિશ્ચયાત્ ॥

યદ્ યથાભૂતસર્વાર્થક્રિયાકારિ પ્રદૃશ્યતે ।
તત્ સત્યમ્ આત્મનો ઽન્યસ્ય નૈવ તત્તામ્ ઉપેયુષઃ ॥

તસ્માચ્ ચિચ્છક્તિકોશસ્થાસ્ સર્વાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ ।
સત્યા આત્મનિ તદ્ભાવં ગતસ્યાન્યસ્ય નાખિલાઃ ॥

ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થાસ્ સઙ્કલ્પસ્વપ્નપૂર્ગણાઃ ।
સર્વે સત્યાḫ પરં તત્ત્વં સર્વાત્મ કથમ્ અન્યથા ॥

ચાલિતસ્ય યથા ગાઢનિદ્રસ્ય સ્વપ્નપત્તનમ્ ।
ન લુઠત્ય્ એવ લુઠિતમ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અનુમિતં સ્ફુટમ્ ॥

તથા ચલન્ત્યા લુઠિતં તસ્યા દેહગતં જગત્ ।
ન લુઠત્ય્ એવ મકુરપ્રતિબિમ્બમ્ ઇવ સ્થિતં ॥

સ ત્રૈલોક્યમહારમ્ભસ્ સત્યો ઽપિ ભ્રાન્તિમાત્રકમ્ ।
ભ્રાન્તિમાત્રસ્ય કે નામ લુઠનાલુઠને વદ ॥

કદા સ્વપ્નપુરં સત્યં કદા સ્વપ્નપુરં મુધા ।
કદા સ્વપ્નપુરં ભગ્નં કદા સ્વપ્નપુરં સ્થિતં ॥

ભ્રાન્તિર્ ન કેવલં સૈવ દૃશ્યશ્રીર્ યાવદ્ અગ્રગામ્ ।
ત્વં વિદ્ધીમામ્ અપિ ભ્રાન્તિં જગલ્લક્ષ્મીમ્ અવાસ્તવીમ્ ॥

સઙ્કલ્પને મનોરાજ્યે સ્વપ્ને સઙ્કથને ભ્રમે ।
યથા પુરાનુભવનં ત્રૈલોક્યાનુભવસ્ તથા ॥

અહમ્ ઇતિ જગદ્ ઇતિ સ્વાન્તર્ ભ્રાન્તિર્ ઇયં પ્રકચતીવ ચિતેઃ ।
પરમાકાશકૃશાઙ્ગ્યાશ્ શામ્યતિ નિપુણં પરિજ્ઞાતા ॥