મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.237

ઇતિ તે સર્વ આયાતા બ્રહ્મલોકનિવાસિનઃ ।
અદૃશ્યતામ્ એવ ગતા દીપાẖ ક્ષીણદશા ઇવ ॥

અથ તે દ્વાદશાદિત્યા બ્રહ્મણિ બ્રહ્મતાં ગતે ।
જગદ્વદ્ બ્રહ્મલોકં તમ્ અદહન્ ભાસુરાર્ચિષઃ ॥

વૈરિઞ્ચનગરં દગ્ધ્વા ધ્યાનં કૃત્વા વિરિઞ્ચવત્ ।
તે ઽપિ નિર્વાણમ્ આજગ્મુર્ નિસ્સ્નેહદશદીપવત્ ॥

તત એકાર્ણવાપૂરો વિરિઞ્ચનગરાન્તરમ્ ।
રાત્રૌ ભુવમ્ ઇવ ધ્વાન્તં પૂરયામ્ આસ સૂર્મિમાન્ ॥

આબ્રહ્મલોકમ્ અભવજ્ જગદ્ આપૂર્ણમ્ અર્ણસા ।
તુલ્યં રસૈકપૂર્ણેન પક્વદ્રાક્ષાફલેન તત્ ॥

તત ઊર્મિગિરિવ્રાતવેગૈર્ આવલિતાખિલૈઃ ।
વિચ્છિન્નાẖ કલ્પજલદા જલ એવ વિલિલ્યિરે ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર દૃષ્ટવાન્ અહમ્ અમ્બરાત્ ।
યાવદ્ અભ્યુત્થિતં ભીમં ભૂતં કિઞ્ચિન્ નભોઽન્તરાત્ ॥

કલ્પાન્તજલદાકારં કૃષ્ણમ્ આપૂરિતામ્બરમ્ ।
આકલ્પં સમ્ભૃતં નૈશં દેહેનેવોત્થિતં તમઃ ॥

તરુણાદિત્યલક્ષાણાં તેજ આભાસુરં દધત્ ।
આદિત્યત્રયસઙ્કાશૈસ્ સ્થિરવિદ્યુત્ત્રયોલ્બણૈઃ ॥

નેત્રૈર્ આભાસુરમુખં જ્વાલાપુઞ્જાન્ સમુદ્ગિરત્ ।
પઞ્ચાનનં દશભુજં ત્રિનેત્રં શૂલપાણિકમ્ ॥

અમાન્તમ્ અન્તમુક્તે ઽપિ વ્યોમ્નીવ વિતતાકૃતિમ્ ।
ખમ્ ઇવાસિવરશ્યામં દેહમ્ આદાય સંસ્થિતમ્ ॥

સ્થિતમ્ એકાર્ણવાપૂર્ણાદ્ બ્રહ્માણ્ડાદ્ બહિર્ અમ્બરે ।
વ્યોમેવ હસ્તપાદાદિસન્નિવેશેન લક્ષિતમ્ ॥

ઘોણાનિલપરાવૃત્તિવિધુતૈકમહાર્ણવમ્ ।
ગોવિન્દમ્ ઇવ દોર્દણ્ડક્ષોભિતક્ષીરસાગરમ્ ॥

કલ્પાર્ણવજલાપૂરં પુંસ્ત્વેનેવ સમુત્થિતમ્ ।
મૂર્તિયુક્તમ્ અહઙ્કારમ્ અકારણકમ્ આગતમ્ ॥

કુલાચલબૃહદ્વૃન્દમ્ ઇવોડ્ડયનડમ્બરૈઃ ।
પક્ષૌઘૈર્ ઉત્થિતં વ્યોમ સમસ્તમ્ અભિપૂરયત્ ॥

તતસ્ ત્રિશૂલનયનૈર્ મયા રુદ્રો ઽયમ્ ઇત્ય્ અસૌ ।
દૂરાદ્ એવ પરિજ્ઞાય પરમેશો નમસ્કૃતઃ ॥

કિં સ તાદૃગ્વિધો રુદ્રẖ કિં કૃષ્ણẖ કિં મહાકૃતિઃ ।
કિં પઞ્ચવદનẖ કસ્માદ્ દશબાહુẖ ક્વ તિષ્ઠતિ ॥

કિં ત્રિનેત્રẖ કિમ્ ઉગ્રાત્મા કિમ્ એકẖ કિંપ્રયોજનઃ ।
કેનેરિતẖ કિમ્ અકરોત્ ક્વાયાસીદ્ વદ મે મુને ॥

કાકુત્સ્થ રુદ્રનામાસાવ્ અહઙ્કારસ્ તથોત્થિતઃ ।
વિષમૈકાભિમાનાત્મા મૂર્તિર્ અસ્યામલં નભઃ ॥

વ્યોમાકૃતિસ્ સ ભગવાન્ વ્યોમવર્ણામલો મહાન્ ।
ચિદ્વ્યોમમાત્રસારત્વાદ્ આકાશાત્મા સ ઉચ્યતે ॥

સર્વભૂતાત્મભૂતત્વાત્ સર્વગત્વાન્ મહાકૃતિઃ ।
યાનિ તસ્યાનુષક્તાનિ પઞ્ચજ્ઞાનેન્દ્રિયાણ્ય્ અલમ્ ॥

તાનિ તસ્ય મુખાન્ય્ આહુસ્ તપદ્રૂપાણિ સર્વતઃ ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ વિષયાસ્ તે હિ તસ્ય ભુજા દશ ॥

સર્વભૂતભરૈસ્ સાર્ધં બ્રહ્મણા પરમ્ એયુષા ।
યદાસૌ સમ્પરિત્યક્તસ્ તદાસૌ મૂર્તિમ્ આગતઃ ॥

સ ચાકાશૈકરૂપાત્મા નાસ્તિ તસ્ય હિ સાકૃતિઃ ।
તથા દૃશ્યત એવાસૌ ભ્રાન્તિમાત્રં ન મૂર્તિમાન્ ॥

ચિદાકાશગતે સ્ફારે ભૂતાકાશે સ તિષ્ઠતિ ।
દેહે ચ સર્વભૂતાનાં નિત્યં વાયુર્ ઇવેશ્વરઃ ॥

સર્વભૂતપરિત્યક્તસ્ તસ્મિન્ કાલે ખમૂર્તિમાન્ ।
ક્ષોભમ્ એત્ય ક્ષણં ક્ષીણḫ પરમાં શાન્તિમ્ એષ્યતિ ॥

યે ગુણા યે ત્રયẖ કાલાશ્ ચિત્તાહઙ્કારબુદ્ધયઃ ।
પ્રણવસ્ય ચ યે વર્ણા યે ચ વેદાસ્ તથા ત્રયઃ ॥

રુદ્રસ્ય તસ્ય તે નેત્રસન્નિવેશેન સંસ્થિતાઃ ।
ત્રિશૂલં તેન ત્રૈલોક્યં ગૃહીતં કરકોટરે ॥

યસ્માત્ તદ્વ્યતિરેકેણ સર્વભૂતગણેષ્વ્ અપિ ।
અન્યન્ ન વિદ્યતે કિઞ્ચિદ્ દેહાત્મૈવ તતસ્ સ્થિતઃ ॥

સર્ગસત્તોપલમ્ભાત્મા સ્વભાવો ઽસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
ઈરિતશ્ શિવરૂપેણ ચિન્માત્રાકાશરૂપિણા ॥

તેનૈવ ચ નિગીર્ણસ્ સન્ પરમાં શાન્તિમ્ એષ્યતિ ।
નિર્મલાકાશરૂપાત્મા કૃષ્ણ ઇત્ય્ એષ ઈશ્વરઃ ॥

કૃત્વાકલ્પં જગત્ સર્વં તત્ પીત્વૈકાર્ણવં તદા ।
સમ્પ્રયાતિ પરાં શાન્તિમ્ અભૂયસ્સન્નિવૃત્તયે ॥

અનન્તરં મયા દૃષ્ટસ્ તત્રાસૌ યાવદ્ ઉદ્યમાત્ ।
પ્રવૃત્તḫ પ્રાણવેગેન તમ્ આક્રષ્ટું મહાર્ણવમ્ ॥

અથ તસ્ય મુખં સ્ફારં જ્વાલામાલાકુલાન્તરમ્ ।
પ્રાણકૃષ્ટો મહામ્ભોધિર્ વાડવાગ્નિમ્ ઇવાવિશત્ ॥

સ એવ વાડવો ભૂત્વા વહ્નિર્ આકલ્પમ્ અર્ણવે ।
અહઙ્કારḫ પિબત્ય્ અમ્બુ રુદ્રસ્ સર્વં તુ તત્ તદા ॥

પાતાલમ્ ઇવ પાનીયં સર્પો બિલમ્ ઇવ ક્ષણાત્ ।
ચણ્ડવાયુર્ ઇવાકાશમ્ અવિશત્ તન્મુખં જવાત્ ॥

સમુદેત્યાપિબદ્ રુદ્રસ્ સ મુહૂર્તેન તત્પયઃ ।
કૃષ્ણાઙ્ગો ઽર્ક ઇવ ધ્વાન્તં સત્સમ્પર્ક ઇવાગુણમ્ ॥

આબ્રહ્મલોકપાતાલં શાન્તં શૂન્યમ્ અથાભવત્ ।
રજોધૂમાનિલામ્ભોદભૂતમુક્તં સમં નભઃ ॥

કેવલં તત્ર દૃશ્યન્તે ચત્વારો વ્યોમનિર્મલાઃ ।
ઇમે પદાર્થા નિસ્સ્પન્દાશ્ શૃણુ તાન્ રઘુનન્દન ॥

એકસ્ તાવદ્ અસૌ મધ્યે રુદ્રẖ કૃષ્ણામ્બરાકૃતિઃ ।
નિરાધારસ્ સ્થિતો વ્યોમ્નિ નિસ્સ્પન્દો ઽમ્ભોધિબિમ્બવત્ ॥

દ્વિતીયો ઽવસ્થિતો દૂરે પૃથ્વ્યાકાશતલોપમઃ ।
ભાગો બ્રહ્માણ્ડસદનસ્યાધḫ પાતાલસપ્તકાત્ ॥

પાતાલભૂતલદિવાં સશૈલેન્દ્રદિવૌકસામ્ ।
વ્યાપ્તિḫ પાર્થિવભાગેન પઙ્કમાત્રાત્મના મનાક્ ॥

તૃતીયો ઽત્ર પદાર્થો ઽભૂદ્ ઊર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડભાગભૂઃ ।
દૃષ્ટિક્ષયાત્ સ દૂરત્વાલ્ લક્ષ્યતે ગગનાસિતઃ ॥

દૂરવિશ્લિષ્ટયોર્ મધ્યં યત્ તદ્ બ્રહ્માણ્ડખણ્ડયોઃ ।
તદ્ આકાશમ્ અનાદ્યન્તં બ્રહ્મ નિર્મલમ્ આતતમ્ ॥

ચતુર્થો ઽસૌ પદાર્થસ્ તુ તદા સંલક્ષિતો મયા ।
ચતુષ્ટયાદ્ ઋતે નાન્યદ્ એતસ્માદ્ એવ કિઞ્ચન ॥

બહિẖ કિં વિદ્યતે બ્રહ્મન્ બ્રહ્મસદ્મકવાટતઃ ।
કાસ્ તત્રાવરણા બ્રૂહિ કિયત્યસ્ સંસ્થિતાẖ કથમ્ ॥

બ્રહ્માણ્ડખણ્ડયોḫ પારે તતો દશગુણં જલમ્ ।
સન્ધ્યાકાશમ્ અનન્તં તં વર્જયિત્વાતતં સ્થિતમ્ ॥

તતસ્ તથૈવ જ્વાલાત્મ તેજો દશગુણં સ્થિતમ્ ।
તતસ્ તથૈવ પવનḫ પાવનો નિર્મલસ્ સ્થિતઃ ॥

તતસ્ તથૈવ વિમલં નભો દશગુણં સ્થિતમ્ ।
તતḫ પરમમ્ અત્યચ્છં બ્રહ્માકાશમ્ અનન્તકમ્ ॥

અન્યત્રાન્યત્ર તસ્યાથ દૃષ્ટયો ઽન્યાસ્ તથૈવ ખે ।
કચન્ત્ય્ અસઙ્ખ્યા દૂરસ્થા મિથોઽદૃષ્ટાત્મસૃષ્ટયઃ ॥

ઊર્ધ્વે બ્રહ્માણ્ડખણ્ડસ્ય તસ્યાધસ્તાન્ મુનીશ્વર ।
તજ્ જલાદિ મહાકારં ક્વ કથં કેન ધાર્યતે ॥

સ પાર્થિવḫ પદાર્થાનાં સ્થિતẖ કડ્ઢકરત્નવત્ ।
ભાગાસ્ તમ્ એવ ધાવન્તિ તે સુતા માતરં યથા ॥

અતો યદ્ એવ નેદીયો બ્રહ્માણ્ડાખ્યં મહીવપુઃ ।
તત્ પદાર્થાḫ પ્રધાવન્તિ તૃષિતાસ્ સલિલં યથા ॥

અવલમ્બ્ય તદ્ એવાતસ્ સંસ્થિતાસ્ તે જલાદયઃ ।
ન સ્થિતિં પ્રવિમુઞ્ચન્તિ સ્વાં યથાવયવા ઇવ ॥

બ્રહ્મન્ બ્રહ્માણ્ડખણ્ડે તે તિષ્ઠતẖ કથમ્ ઉચ્યતામ્ ।
કિમાકૃતી ધૃતે કેન કથં વા પરિનશ્યતઃ ॥

અધૃતં ધૃતમ્ એવોચ્ચૈર્ અપતચ્ ચૈવ વા પતત્ ।
અનાકૃત્ય્ એવ સાકારં જગત્ સ્વપ્નપુરં યથા ॥

કિમ્ અસ્ય નામ પતતિ કિં વા કેનાસ્ય ધાર્યતે ।
યથા સંવિત્તિકચનં તથૈતદ્ અવતિષ્ઠતે ॥

યથા કેશોણ્ડુકં વ્યોમ્નિ યથા વ્યોમનિ શૂન્યતા ।
યથા વા પવને સ્પન્દો જગચ્ ચિદ્ગગને તથા ॥

ચિતૌ સઙ્કલ્પનગરં બ્રહ્માણ્ડાખ્યં જગદ્ગૃહમ્ ।
ખે ખમ્ એવાત્યનાકારમ્ અત્યાકારમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

પાતસંવિત્સમુદ્ભૂતં પતદ્ આસ્તે દિવાનિશમ્ ।
ઉત્પતન્ત્યા વિદોદ્ભૂતમ્ ઉત્પતચ્ ચૈવ તિષ્ઠતિ ॥

સ્થિતિસંવિત્સમુદ્ભૂતં સ્થિતમ્ આસ્તે દિવાનિશમ્ ।
ગચ્છન્ત્યા સંવિદોદ્ભૂતં ગચ્છદ્ આસ્તે દિવાનિશમ્ ॥

એતિ નાશવિદા નાશં મહાકલ્પાદિવેદનૈઃ ।
જાયતે જન્મસંવિત્ત્યા વ્યોમ્નિ સર્ગાદિવેદનૈઃ ॥

આભાતિ મૌક્તિકગણશ્ શરદમ્બરાન્તર્ દૃષ્ટાવ્ અસત્ય ઉદિતો ઽપ્ય્ અતિસત્યરૂપઃ ।
ભ્રાન્ત્યા યથા નભસિ વિસ્ફુરતાં તથૈષાં સઙ્ખ્યાં વિધાતુમ્ ઇહ કો જગતાં સમર્થઃ ॥