મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.236

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે ચક્ષુર્ વ્યોમસ્થો ઽહમ્ અથાત્યજમ્ ।
બ્રહ્મલોકે મહીલોકે પ્રભાતે ઽર્કḫ પ્રભામ્ ઇવ ॥

યાવદ્ દૃષ્ટો મયા તત્ર શૈલાદ્ ઇવ વિનિર્મિતઃ ।
પરમેષ્ઠી સમાધિસ્થḫ પ્રધાનપરિવારવાન્ ॥

સમૂહશ્ ચૈવ વેદાનાં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
શુક્રો બૃહસ્પતિશ્ ચૈવ શક્રો વૈશ્રવણો યમઃ ॥

સોમો ઽથ વરુણો ઽગ્નિશ્ ચ તથાન્યે ચ સુરર્ષયઃ ।
દેવગન્ધર્વસિદ્ધાનાં સાધ્યાનાં ચૈવ નાયકાઃ ॥

લિપિકર્માર્પિતાકારાસ્ સર્વે ધ્યાનપરાયણાઃ ।
બદ્ધપદ્માસનાસ્ તત્ર નિર્જીવા ઇવ સંસ્થિતાઃ ॥

અથૈતે દ્વાદશાદિત્યાસ્ તમ્ એવોદ્દેશમ્ આગતાઃ ।
બદ્ધપદ્માસનાસ્ તસ્થુસ્ તથૈવાશુ યથૈવ તે ॥

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ દૃષ્ટવાન્ નાહમ્ અબ્જજમ્ ।
પુરો વિનિદ્રતાં યાતસ્ સ્વપ્નદૃષ્ટમ્ ઇવાગ્રગમ્ ॥

બ્રહ્મલોકજનં સર્વમ્ અહં તામ્ અપિ વાસનામ્ ।
નાપશ્યં સ્વપ્નનગરં બુધ્યમાન ઇવાગ્રગમ્ ॥

અરણ્યં શૂન્યમ્ એવાસીત્ તદ્ બ્રહ્મનગરં તદા ।
કઠિનાકાણ્ડવિધ્વસ્તં પૃથિવ્યામ્ ઇવ પત્તનમ્ ॥

સર્વ એવ ગતાẖ ક્વાપિ તે તથા તાદૃશાસ્ તદા ।
ઋષયો મુનયો વેદા દેવા વિદ્યાધરાદયઃ ॥

જ્ઞાતં તતો ઽવધાનેન મયા નભસિ તિષ્ઠતા ।
યાવન્ નિર્વાણમ્ આપન્ના બ્રહ્મવત્ સર્વ એવ તે ॥

વાસનાયાં વિલીનાયામ્ અદર્શનમ્ ઉપાગતાઃ ।
સ્વપ્નલોકાઃ પ્રબુદ્ધાનામ્ ઇવ સ્વં રૂપમ્ આગતાઃ ॥

આકાશાત્મૈવ દેહો ઽયં ભાતિ વાસનયા સ્ફુટઃ ।
તદભાવાત્ તુ નાભાતિ સ્વપ્નો બોધવતો યથા ॥

અન્તરિક્ષગતો દેહો યથા સ્વપ્ને ઽવલોક્યતે ।
બોધે તદ્વાસનાશાન્તૌ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ લક્ષ્યતે ॥

જાગ્રત્ય્ અપિ તથૈવાયં વાસનાયાḫ પરિક્ષયે ।
નૈવાતિવાહિકો નૈવ લક્ષ્યતે ઽત્રાધિભૌતિકઃ ॥

સ્વપ્નાનુભવ એષો ઽત્ર દૃષ્ટાન્તẖ કેન ખણ્ડ્યતે ।
આબાલમ્ એતત્ સંસિદ્ધમ્ અનુભૂતં શ્રુતં સ્મૃતમ્ ॥

અપહ્નવેચ્ ચ વા યો ઽપિ સ્વમ્ એવાનુભવં શઠઃ ।
સ ત્યાજ્યẖ કો હ્ય્ અલીકેન સુપ્તમ્ ઉદ્બોધયેત્ કિલ ॥

દેહકારણકસ્ સ્વપ્નો દેહાભાવે ન દૃશ્યતે ।
ઇતિ ચેત્ તદ્ અદેહાનાં પરલોકો ઽપિ નાસ્તિ વઃ ॥

ઇત્ય્ એતદ્ અભવિષ્યચ્ ચેત્ તચ્ છરીરકસઙ્ક્ષયે ।
નાભવિષ્યદ્ અયં સર્ગસ્ સ ચાસ્ત્ય્ એવ હિ સર્વદા ॥

અવયવવિભાગાત્મન્ય્ અવશ્યંભાવિનિ ક્ષયે ।
ન કદાચિદ્ અનિત્થં તજ્ જગદ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અસંસ્થિતમ્ ॥

ન કદાચિજ્ જગન્નાશે દેહાદ્ ભૂતગણાદ્ ઇયમ્ ।
મદશક્તિર્ ઇવ જ્ઞપ્તિર્ ઉદેતીત્ય્ અસિ વક્ષિ ચેત્ ॥

તત્ પુરાણેતિહાસાનાં સર્વસઙ્ક્ષયવાદિનામ્ ।
સ્મૃત્યાદીનાં ચ વેદાનાં વૈયર્થ્યમ્ ઉપજાયતે ॥

અપ્રમાણતયૈતસ્મિન્ન્ અર્થે તેષાં મહામતે ।
અન્યત્રાપિ પ્રમાણત્વં વિદ્યાદાવ્ અપિ કિં ભવેત્ ॥

ન ચૈતદ્ વિદ્યતે લોકે જગદુચ્છેદકારણાત્ ।
અન્યચ્ ચાસ્તામ્ એતદ્ અઙ્ગ મમેદમ્ અપરં શૃણુ ॥

મદશક્ત્યાત્મનિ જ્ઞાને દૃષ્ટા દેશાન્તરેષુ યા ।
પ્રમૃતાનાં પિશાચાદિદેહતા સા ન સિધ્યતિ ॥

અથ સાપિ મુધાભ્રાન્તિર્ યાવદ્દેહં પ્રદૃશ્યતે ।
ઇતિ ચેત્ તન્ મુધાનામ સત્યમ્ ઇત્ય્ એવ વો ભવેત્ ॥

એવં ચેત્ તત્ પરે લોકે સત્ સ્વર્ગનરકાદિકમ્ ।
ઇત્ય્ એષાપિ ન સંવિત્ કિં સત્યતામ્ ઉપગચ્છતિ ॥

પિશાચપ્રતિભા સત્યા મદજ્ઞપ્તિમતો યદિ ।
પ્રતિભાસ્ય ન સત્યા સ્યાત્ પરલોકાત્મિકા કથમ્ ॥

પિશાચો ઽસ્તીતિ ચેત્ સંવિત્ સત્યાર્થા તેન સંવિદઃ ।
મૃતસ્યાસ્તિ પરો લોક ઇત્ય્ અસ્યાẖ કિં ન સત્યતા ॥

કાકતાલીયવદ્ દેહાત્ પૈશાચી જ્ઞપ્તિર્ અસ્તિ ચેત્ ।
પરલોકાર્થસંવિત્તિẖ કથં નાસ્તિ સકારણા ॥

યાન્તર્ વેત્તિ યથા સંવિત્ સા તથાનુભવત્ય્ અલમ્ ।
અસ્તુ સત્યમ્ અસત્યં વા સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અનુભૂતિતઃ ॥

મૃતસ્યાસ્તિ પરો લોકો વિદ્ ઇત્ય્ એવમ્મયી ભવેત્ ।
સતિ ચાસતિ દેહે ઽસ્મિંસ્ તેન કિં સદ્ અસચ્ ચ કિમ્ ॥

તસ્માત્ સ્વભાવḫ પ્રથમં પ્રસ્ફુરન્ વેત્તિ સંવિદમ્ ।
વાસનાકારણં પશ્ચાદ્ બુદ્ધ્વા સમ્પશ્યતિ ભ્રમમ્ ॥

તત્ક્ષયાચ્ છમમ્ આયાતિ દ્રષ્ટૃદૃશ્યદૃગામયઃ ।
તત્સત્તાયામ્ ઉદેતીયં સંસૃત્યાખ્યા પિશાચિકા ॥

ઉપલમ્ભ ઉદેત્ય્ આદૌ બ્રહ્મણો વાસના તતઃ ।
તચ્છાન્તિં વિદ્ધિ નિર્વાણં તત્સત્તાં સંસૃતિભ્રમમ્ ॥

ઉત્પન્નૈવ ન સાનાદૌ પરે બ્રહ્મણ્ય્ અસમ્ભવાત્ ।
ઉત્પન્નાપિ ચ વા યાસૌ બ્રહ્મૈવ પરમ્ એવ સત્ ॥

એતાવદ્ યત્ પરિજ્ઞાનં તન્ નિર્વાણં વિદુર્ બુધાઃ ।
યદ્ અત્રૈવાપરિજ્ઞાનં તં બન્ધં વિદ્ધિ રાઘવ ॥

વિજ્ઞાનઘન એવાયં કચનાકચનાત્મકઃ ।
સ્વયમ્ એવ કચત્ય્ અન્તર્ ન કચત્ય્ એવ વા સ્વયમ્ ॥

સંવિદંશપરાવૃત્તિમાત્રપેલવરૂપિણી ।
બન્ધદૃઙ્ મોક્ષદૃક્ ચેતિ ક્લેશસ્ તત્સાધને કિયાન્ ॥

સંવિદુદ્બોધનં બન્ધસ્ તદનુદ્બોધનં શિવમ્ ।
અસત્ સદ્વજ્ જગદ્ ભાતિ સંવિદુદ્બોધનોદરમ્ ॥

અજડં બોધનં સુપ્તં મોક્ષ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
પ્રબુદ્ધં બન્ધ ઇત્ય્ આહુર્ યદ્ ઇચ્છસિ તદ્ આહર ॥

નિર્વાણવાસનમ્ અનન્તમ્ અજાડ્યમ્ અચ્છબોધૈકતાનમ્ અપયન્ત્રણમ્ અસ્તશઙ્કમ્ ।
અદ્વૈતમ્ ઐક્યરહિતં ચ નિરસ્તશૂન્યમ્ આકાશકોશવિશદાશય શાન્તમ્ આસ્સ્વ ॥