મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.231

તસ્મિન્ કલ્પે તુ સઙ્કલ્પે તસ્ય યદ્ વપુર્ આસ્થિતમ્ ।
શૃણુ તત્ર વ્યવસ્થેયં વિચિત્રાચારહારિણી ॥

પરમં યચ્ ચિદાકાશં તદ્ વિરાડાત્મનો વપુઃ ।
આદ્યન્તમધ્યરહિતં લઘુ ત્વ્ અસ્ય વપુર્ જગત્ ॥

સઙ્કલ્પરચિતો બ્રહ્મા સ્વાણ્ડં સઙ્કલ્પનાત્મકમ્ ।
વપુષḫ પરિતો ભાસ્વત્ પશ્યત્ય્ આકાશમ્ એવ તત્ ॥

બ્રહ્માત્મૈષ સ સઙ્કલ્પસ્ સ્વમ્ અણ્ડમ્ અકરોદ્ દ્વિધા ।
તૈજસં તૈજસાકારḫ પુષ્ટḫ પુષ્ટં વિહઙ્ગવત્ ॥

અણ્ડસ્યૈકં નભો દૂરં ગતં સમ્બુદ્ધવાન્ અસૌ ।
દૂરે ઽધસ્ સંસ્થિતં ભાગં વ્યતિરિક્તં ચ નાત્મનઃ ॥

બ્રહ્માણ્ડભાગ ઊર્ધ્વસ્થો વિરાજશ્ શિર ઉચ્યતે ।
અધોભાગો ઽસ્ય પાદાખ્યો નિરન્તં મધ્યમ્ અત્ર ખમ્ ॥

દૂરં વિયુક્તયોસ્ સન્ધિẖ ખણ્ડયોર્ અતિવિસ્તૃતા ।
અનન્તા વ્યોમલેખેતિ શ્યામા શૂન્યા ચ દૃશ્યતે ॥

દ્યૌસ્ તાલુ વિપુલં તસ્ય તારા રુધિરબિન્દવઃ ।
સંવિદ્વાતલવા દેહે સુરાસુરનરાદયઃ ॥

દેહે ઽન્તẖ ક્રિમયસ્ તસ્ય ભૂતપ્રેતપિશાચકાઃ ।
લોકાન્તરાણિ રન્ધ્રાણિ સુષિરાણ્ય્ અસ્ય દેહકે ॥

બ્રહ્માણ્ડખણ્ડમ્ અસ્યાધો વિસ્તૃતં પાદયોસ્ તલમ્ ।
જાનુમણ્ડલરન્ધ્રાણિ પાતાલકુહરાણ્ય્ અધઃ ॥

જલૈશ્ શલશલાયન્તી સુષિરાનેકરન્ધ્રિકા ।
ભૂર્ અન્ત્રમણ્ડલી લોલા સમુદ્રદ્વીપવેષ્ટના ॥

જલૈર્ ગુડગુડાયન્ત્યો નદ્યો નાડ્યસ્ સરદ્રસાઃ ।
જમ્બુદ્વીપં હૃદમ્ભોજમ્ અસ્ય હેમાદ્રિકર્ણિકમ્ ॥

કુક્ષયẖ કકુભશ્ શૂન્યા યકૃત્પ્લીહાદયો ઽચલાઃ ।
મૃદ્વ્યસ્ સ્નિગ્ધાḫ પટાકારા મેદસો જાલિકા ઘનાઃ ॥

ચન્દ્રાર્કૌ લોચને તસ્ય બ્રહ્મલોકો મુખં સ્મૃતમ્ ।
તેજસ્ સોમો ઽસ્ય કથિતશ્ શ્લેષ્મા પ્રાલેયપર્વતઃ ॥

અગ્નિલોકસ્ તથૌર્વાગ્નિḫ પિત્તમ્ અસ્યાતિદુસ્સહમ્ ।
વાતસ્કન્ધો મહાવાતાḫ પ્રાણાપાના હૃદિ સ્થિતાઃ ॥

કલ્પદ્રુમવનાન્ય્ અસ્ય સર્પવૃન્દાનિ ચ ક્વચિત્ ।
લોમજાલાન્ય્ અનન્તાનિ વનાન્ય્ ઉપવનાનિ ચ ॥

ઊર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડખણ્ડં તુ સમસ્તમ્ ઉરુમસ્તકમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડપ્રાન્તરન્ધ્રાર્ચિર્ અસ્ય દીપ્તા શિખોત્થિતા ॥

સ્વયમ્ એવ મનસ્ તેન મનો નાસ્યોપયુજ્યતે ।
આત્મૈવ ભાજ્યતામ્ એતિ કિલ કસ્ય કથં કુતઃ ॥

સ્વયમ્ એવેન્દ્રિયાણ્ય્ એષ તેનાન્યત્રાસ્તિતા કૃતા ।
યતસ્ તત્કલ્પનામાત્રમ્ એવેન્દ્રિયગણẖ કિલ ॥

અવયવાવયવિનોર્ ઇવેહેન્દ્રિયચિત્તયોઃ ।
ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ નૈક્યમ્ એકશરીરયોઃ ॥

તસ્ય તાન્ય્ એવ કાર્યાણિ જગતાં યાનિ કાનિચિત્ ।
સઙ્કલ્પા એવ પુંવૃત્ત્યા ચલન્ત્યા રૂષિતદ્વિતાઃ ॥

જાગતે તસ્ય વિજ્ઞેયે નાન્યે ઽસ્ય મૃતિજન્મની ।
સ એવેદં જગત્ તસ્માત્ સઙ્કલ્પાત્માસ્તિ નેતરત્ ॥

તત્સત્તયા જગત્સત્તા તન્મૃત્યૈવ જગન્ મૃતમ્ ।
યાદૃશી સ્પન્દમરુતોસ્ સત્તૈકા તાદૃશી તયોઃ ॥

જગદ્વિરાજોસ્ સત્તૈકા પવનસ્પન્દયોર્ ઇવ ।
જગદ્ યત્ સ વિરાડ્ એવ યો વિરાટ્ તજ્ જગત્ સ્મૃતમ્ ॥

જગદ્ બ્રહ્મા વિરાટ્ ચેતિ શબ્દાḫ પર્યાયવાચકાઃ ।
સઙ્કલ્પમાત્રમ્ એવૈતે શુદ્ધચિદ્વ્યોમરૂપિણઃ ॥

સઙ્કલ્પાત્મા વિરાડ્ એવ ખમ્ એવાકૃતિમ્ આગતમ્ ।
અસ્તુ નામ સ્વદેહાન્તẖ કથં બ્રહ્મૈષ તિષ્ઠતિ ॥

યથા ધ્યાનેન દેહાન્તસ્ તિષ્ઠસિ ત્વં યથાસ્થિતમ્ ।
તથાસ્તે નિજદેહે ઽન્તસ્ સઙ્કલ્પાત્મા પિતામહઃ ॥

નૃણાં તથા ચ મુખ્યાનાં શ્રીર્ યા બ્રહ્મપુરોદરે ।
ઉત્પત્તિપુત્રિકાદેહપ્રતિબિમ્બોપમાસ્તિ સા ॥

યત્ર ત્વમ્ અપિ દેહાન્તẖ કર્તું શક્નોષ્ય્ અલં સ્થિતિમ્ ।
સઙ્કલ્પાત્મા વિભુસ્ તત્ર બ્રહ્મા કિં ન કરિષ્યતિ ॥

બીજે ઽન્તસ્ સ્થાવરે હ્ય્ આસ્તે પદાર્થો યત્ર જઙ્ગમઃ ।
કિં નાસ્તે તત્ર દેહે ઽન્તર્ નિજે ચિત્કલ્પનાત્મકઃ ॥

સાકારો ગગનાત્માસ્તુ નિરાકારં ખમ્ અસ્તુ વા ।
આસ્તે બહિર્ અથાન્તશ્ ચ ભિન્ને બાહ્યાન્તરે ન હિ ॥

આત્મારામẖ કાષ્ઠમૌની નજડો ઽપિ દૃષજ્જડઃ ।
અહં ત્વમ્ ઇત્યાદિમયો વિરાડ્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ ॥

આવેષ્ટિતોજ્ઝિતલતાતૃણદારુપુંવદ્ ઉચ્છબ્દમ્ અમ્બુરયવચ્ ચ વિચોપિતાઙ્ગઃ ।
નાનાવિધે હિ વિહરન્ન્ અપિ કાર્યજાલે તજ્જ્ઞશ્ શિલાજઠરશાન્તમનસ્ક એવ ॥