મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.230

બન્ધમોક્ષજગદ્બુદ્ધિર્ ન શૂન્યા નાપિ સન્મયી ।
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ કિમ્ અપ્ય્ આદ્યમ્ અસૌ કિલ ॥

ઉપદિષ્ટમ્ ઇદં બ્રહ્મંસ્ ત્વયા બુદ્ધમ્ અલં મયા ।
ભૂયẖ કથય તૃપ્તિર્ હિ શૃણ્વતો નાસ્તિ મે ઽમૃતમ્ ॥

સર્ગાદિસમ્ભ્રમદૃશશ્ શૂન્યતાદિદૃશસ્ તથા ।
ન કાશ્ચન વિભો સત્યા અસત્યા ન ચ કાશ્ચન ॥

એવં સ્થિતે તુ યત્ સત્યં તત્ સર્વં બુદ્ધવાન્ અહમ્ ।
તથાપિ ભૂયો બોધાય સર્ગાનુભવ ઉચ્યતામ્ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં દેશકાલક્રિયાદિમત્ ॥

તસ્ય નાશે મહાનાશે મહાપ્રલયનામનિ ।
બ્રહ્મોપેન્દ્રમરુદ્રુદ્રમહેન્દ્રપરિણામિનિ ॥

શિષ્યતે શાન્તમ્ અત્યચ્છં કિમ્ અપ્ય્ અજમ્ અનાદિમત્ ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે કિમ્ અન્યદ્ અવગમ્યતે ॥

સર્ષપાપેક્ષયા મેરુર્ યથાતિવિતતાકૃતિઃ ।
તથાકાશમ્ અપિ સ્થૂલં શૂન્યં સદ્ યદપેક્ષયા ॥

અમાને ઽકલિતે સોમ્યે ઽકાલે ઽપરિણતે ચિરમ્ ।
શાન્તે તસ્મિન્ પરે વ્યોમન્ય્ આદ્યે હ્ય્ અનુભવાત્મનિ ॥

અસઙ્કલ્પો મહાશાન્તો દિક્કાલૈર્ અમિતાકૃતિઃ ।
અન્તર્ મહાંશ્ ચિદાકાશો વેત્તીવ પરમાણુતામ્ ॥

અસત્યામ્ એવ તામ્ અન્તર્ ભાવયન્ સ્વપ્નવત્ સ્વતઃ ।
તતસ્ સ બ્રહ્મશબ્દાર્થાં વેત્તિ ચિદ્રૂપતાં તતામ્ ॥

વિદ્ભાવો ઽનુભવત્ય્ અન્તશ્ ચિત્ત્વાચ્ ચિદણુતાં નિજામ્ ।
તામ્ એવ પશ્યતીવાથ તતો દ્રષ્ટેવ તિષ્ઠતિ ॥

યથા સ્વપ્ને મૃતિં પશ્યત્ય્ એક એવાત્મનાત્મનઃ ।
મૃત એવ મૃતેર્ દ્રષ્ટા તથા ચિદણુર્ આત્મનિ ॥

તતશ્ ચિદ્ભાવ એષો ઽન્તર્ એક એવ દ્વિતામ્ ઇવ ।
પશ્યન્ ખરૂપ એવાસ્તે દ્રષ્ટૃદૃશ્યમ્ ઇવ સ્થિતઃ ॥

ચિદ્ભાવશ્ શૂન્ય એવાતિનિરાકારો ઽપ્ય્ અણું તનુમ્ ।
પશ્યન્ દૃશ્યમ્ ઇવોદેતિ દ્રષ્ટેવ ચ તદા દ્વિતા ॥

પ્રકાશમ્ અણુમ્ આત્માનં પશ્યંસ્ તદનુભાવતઃ ।
ઉચ્છૂનતાં ચેતયતે બીજમ્ અઙ્કુરતામ્ ઇવ ॥

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યદ્રષ્ટૃદર્શનદૃગ્દૃશઃ ।
અર્થાન્તરસ્વભાવેન તિષ્ઠન્ત્ય્ અનુદિતાભિધાઃ ॥

ચિદણુર્ યત્ર ભાતો ઽસૌ દેશો મિતિમ્ ઉપાગતઃ ।
યદા ભાતસ્ તદા કાલો યદ્ ભાનં સા ક્રિયા સ્મૃતા ॥

ઉપલબ્ધં વિદુર્ દ્રવ્યં દ્રષ્ટૃતાત્રોપલબ્ધૃતા ।
આલોકનં દર્શનતા દૃગ્ આલોકનકારણમ્ ॥

એવમ્ ઉચ્છૂનતા ભાતિ મિતાનન્તાથ વા ક્રમાત્ ।
અસત્યૈવ નભસ્ય્ એવ નભોરૂપૈવ નિષ્પ્રમા ॥

ચિદણોર્ ભાસનં ભાતં તત્પ્રદેશેન દેહગમ્ ।
યેન પશ્યતિ તચ્ ચક્ષુસ્ તચ્ છ્રોત્રં યેન ચ શ્રુતિઃ ॥

યેન જિઘ્રતિ તદ્ ઘ્રાણં યેન સ્પૃશતિ ચર્મ તત્ ।
રસ્યતે યેન સા જિહ્વા સઙ્ગ્રહો ઽક્ષદૃશામ્ ઇતિ ॥

ચિદણુપ્રતિભાસે ઽન્તḫ પ્રથમં નામવર્જિતમ્ ।
તન્માત્રવૃન્દમ્ એતેષામ્ એતદાકાશરૂપિ તત્ ॥

ચિદણુપ્રતિભાકાશપિણ્ડ એકઘનસ્થિતિઃ ।
અનુસન્ધાનવિવશશ્ ચેતતીન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ॥

એવં ચિદનુસન્ધાનં દૃશ્યપોષમ્ ઉપૈત્ય્ અલમ્ ।
તદ્ એવ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

તતો મનસ્તયા રૂઢમ્ અહઙ્કારપદં ગતમ્ ।
દેશકાલપરિચ્છેદ ઇત્ય્ અઙ્ગીકૃત આત્મના ॥

ચિદણોર્ અસ્ય ભાવસ્ય પ્રત્યગ્રં યત્ર વેદનમ્ ।
સ તત્રોત્તરકાલેન પૂર્વાભિખ્યાં કરિષ્યતિ ॥

અન્યસ્મિન્ન્ એકદેશે ઽસાવ્ ઊર્ધ્વાભિખ્યાં કરિષ્યતિ ।
એવં દિગભિધાનાદિ કલ્પયિષ્યતિ સ ક્રમાત્ ॥

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશબ્દાનામ્ અર્થવેદનમ્ ।
ભવિષ્યતિ સ્વયમ્ અસાવ્ આકાશવિશદો ઽપિ સન્ ॥

ઇત્થં સ્વાનુભવેનૈષ વ્યોમ્ન્ય્ એવ વ્યોમરૂપધૃત્ ।
આતિવાહિકનામાન્તર્ દેહસ્ સમ્પદ્યતે ચિતઃ ॥

એષ એવ ચિરં કાલં તત્ર ભાવનયા તયા ।
ગૃહ્ણાતિ નિશ્ચયં પૂર્ણમ્ આધિભૌતિકમ્ આત્મનઃ ॥

વ્યોમ્ના વ્યોમ્ન્ય્ એવ રચિતો નિર્મલેનેતિ વિભ્રમઃ ।
અસતાસત્ સમાસ્તીર્ણં તાપનદ્યા જલં યથા ॥

સઙ્કલ્પનામ્ ઉપાદત્તે સ્વદેહે ગગનાકૃતિઃ ।
શિરશ્શબ્દાર્થદાં કાઞ્ચિત્ પાદશબ્દાર્થદાં ક્વચિત્ ॥

ઉરḫપાર્શ્વાદિશબ્દાર્થમયીં ક્વચિદ્ અનાબિલામ્ ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગશબ્દાદ્યર્થમયીમ્ અપિ ॥

નિયતાકારકલનાં દેશકાલાદિયન્ત્રિતામ્ ।
વિષયોન્મુખતાં યાતામ્ ઇન્દ્રિયવ્રાતવેધિતામ્ ॥

સો ઽણુḫ પશ્યત્ય્ અથાકારમ્ આત્મનસ્ સ્વાત્મકલ્પિતમ્ ।
હસ્તપાદાદિકલિતં ચિત્તાદિકલનાન્વિતમ્ ॥

એવં સમ્પદ્યતે બ્રહ્મા તથા સમ્પદ્યતે હરિઃ ।
એવં સમ્પદ્યતે રુદ્ર એવં સમ્પદ્યતે ક્રિમિઃ ॥

ન ચ કિઞ્ચન સમ્પન્નં યથાસ્થિતમ્ અવસ્થિતમ્ ।
શૂન્યં શૂન્યે વિલસિતં જ્ઞપ્તૌ જ્ઞપ્તિર્ વિજૃમ્ભિતા ॥

પ્રતિચ્છન્દશ્ શરીરાણાં બીજં ત્રૈલોક્યવીરુધામ્ ।
સર્ગાર્ગડપ્રદો મુક્તેસ્ સંસારાસારવારિદઃ ॥

કારણં સર્વકાર્યાણાં નેતા કાલક્રિયાદિષુ ।
સ ચાદ્યḫ પુરુષસ્ સ્વૈરમ્ ઇત્ય્ અનુત્થિત ઉત્થિતઃ ॥

નાસ્ય ભૂતમયો દેહો નાસ્યાસ્થીનિ શરીરકે ।
અવષ્ટબ્ધુમ્ અસૌ મુષ્ટ્યા શક્યતે ન ચ કેનચિત્ ॥

તેનાબ્ધિમેઘસઙ્ગ્રામસિંહગર્જોર્જિતાત્મના ।
અપિ સુપ્તનરેણેવ નૂનં મૌનવતા સ્થિતમ્ ॥

જાગ્રતસ્ સ્વપ્નસન્દૃષ્ટયોધારભટવેદનમ્ ।
યથા સ્મૃતિગતં નાસન્ ન સત્ તદ્વદ્ અસૌ સ્થિતઃ ॥

બહુયોજનલક્ષૌઘપ્રમાણો ઽપિ બૃહદ્વપુઃ ।
પરમાણ્વન્તરે માતિ લોમાન્તસ્સ્થજગત્ત્રયઃ ॥

કુલશૈલગુણૌઘાત્મા બૃહદ્વૃન્દાત્મકો ઽપિ સન્ ।
તુલાયાં ધાનકામાત્રમ્ અપિ નાપૂરયત્ય્ અજઃ ॥

જગત્કોટિશતાભોગવિસ્તીર્ણો ઽપ્ય્ અણુમાત્રકમ્ ।
વસ્તુતો વ્યાપ્તવાન્ એષ ન દેશં સ્વપ્નશૈલવત્ ॥

સ્વયમ્ભૂર્ એષ કથિતો વિરાડ્ એષ સ ઉચ્યતે ।
બ્રહ્માણ્ડાત્મા જગદ્દેહો વસ્તુતસ્ તુ નભોમયઃ ॥

સનાતન ઇતિ પ્રોક્તો રુદ્ર ઇત્ય્ અપિ સઞ્જ્ઞિતઃ ।
ઇન્દ્રોપેન્દ્રમરુન્મેઘશૈલજાલાદિદેહકઃ ॥

તેજોઽણુમાત્રપ્રથિતં ચેતિત્વા પ્રથમં વપુઃ ।
ક્રમેણ સ્ફારસંવિત્તિર્ મહાન્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતઃ ॥

સ્પન્દસંવેદનાત્ તેન સ્પન્દ ઇત્ય્ અનુભૂયતે ।
યસ્ સ એવાનિલાભિખ્યો વાતસ્કન્ધાત્મના સ્થિતઃ ॥

પ્રાણાપાનપરિસ્પન્દો વેદનાદ્ અનુભૂયતે ।
તેન યસ્ સો ઽયમ્ આકાશે વાતસ્કન્ધ ઉદાહૃતઃ ॥

ચિત્ત્વાદ્ યે કલ્પિતાસ્ તેન બાલેનેવ પિશાચકાઃ ।
તેજẖકણા અસન્તો ઽપિ ત એતે ધિષ્ણ્યતાં ગતાઃ ॥

પ્રાણાપાનપરાવર્તદોલા તદુદરોદિતા ।
વાતસ્કન્ધાભિધાં ધત્તે જગત્ તદ્ધૃદયં બૃહત્ ॥

પ્રતિચ્છન્દશ્ શરીરાણાં પ્રથમં બીજમ્ એષ સઃ ।
જગદ્ગતાનાં સર્વેષામ્ આકલ્પવ્યવહારિણામ્ ॥

પ્રતિચ્છન્દાદ્ યદૈતસ્માદ્ ઉત્થિતા જગદાત્મનઃ ।
દેહાસ્ તદા યથા બાહ્યમ્ અન્તર્ એષાં તથા સ્થિતમ્ ॥

ચિતિસ્ તસ્યાદ્યબીજસ્ય પૂર્વમ્ એવ યથોદિતા ।
તથૈવાદ્યાપિ જીવે ઽન્તસ્ તથોદેતિ તદીહિતા ॥

શ્લેષ્મપિત્તાનિલાસ્ તસ્ય ચન્દ્રાર્કપવનાસ્ ત્રયઃ ।
ગ્રહા ઋક્ષગણાસ્ તસ્ય પ્રાણે ષ્ઠીવનશીકરાઃ ॥

તસ્યાસ્થીન્ય્ અદ્રિજાલાનિ મેદસો જાલિકા ઘનાઃ ।
શિરḫ પાદૌ ત્વચં દેહાત્ પશ્યામસ્ તસ્ય નો વયમ્ ॥

વપુર્ વિરાજો જગદ્ અઙ્ગ વિદ્ધિ સઙ્કલ્પરૂપસ્ય હિ કલ્પનાત્મ ।
આકાશશૈલાવનિસાગરાદિ સર્વં ચિદાકાશમ્ અતḫ પ્રશાન્તમ્ ॥