મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.23

તતો જગતિ જાતેષુ ભગવન્ યુષ્મદાદિષુ ।
ભરદ્વાજપુલસ્ત્યાત્રિનારદેન્દ્રમરીચિષુ ॥

પુલહોદ્દાલકાદ્યેષુ ક્રતુભૃગ્વઙ્ગિરસ્સુ ચ ।
સનત્કુમારભૃઙ્ગીશસ્કન્દેભવદનાદિષુ ॥

ગૌરીસરસ્વતીલક્ષ્મીગાયત્ર્યાદ્યાસુ ભૂરિષુ ।
મેરુમન્દરકૈલાસહિમવદ્દર્દુરાદિષુ ॥

હયગ્રીવહિરણ્યાક્ષકાલનેમિબલાદિષુ ।
હિરણ્યકશિપુક્રાથબડિપ્રહ્લાદકાદિષુ ॥

નિમિન્યઙ્કુપૃથુપ્રોથવૈન્યનાભાગકેલિષુ ।
નલમાન્ધાતૃસગરદિલીપનહુષાદિષુ ॥

આત્રેયવ્યાસવાલ્મીકિવત્સવાત્સ્યાયનાદિષુ ।
ઉપમન્યુમનીમઙ્કિભગીરથશુકાદિષુ ॥

અલ્પકાતીતકાલેષુ કિઞ્ચિદ્ દૂરેષુ કેષુચિત્ ।
તથાદ્યતનસર્ગેષુ સ્મરણે ગણનૈવ કા ॥

મુને તે બ્રહ્મપુત્રસ્ય જન્માષ્ટમમ્ ઇદં કિલ ।
સંસ્મરામ્ય્ અષ્ટમે સર્ગે ત્વ્ અસ્મિંસ્ ત્વં મમ સઙ્ગતઃ ॥

કદાચિજ્ જાયસે વ્યોમ્નઃ કદાચિજ્ જાયસે જલાત્ ।
કદાચિજ્ જાયસે શૈલાત્ કદાચિજ્ જાયસે ઽનલાત્ ॥

યાદૃશો યાદૃશાચારો યાદૃક્સંસ્થાનદિગ્ગણઃ ।
સર્ગો ઽયં તાદૃશાન્ એવ ત્રીન્ સર્ગાન્ સંસ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

એકરૂપાખિલાચારસન્નિવેશનરામરાન્ ।
સમકાલાખિલસ્થૈર્યાન્ દશ સર્ગાન્ સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

અન્તર્ધાનં ગતા દેવા વારપઞ્ચકમ્ ઉદ્ધૃતાઃ ।
મુને પઞ્ચસુ સર્ગેષુ કૂર્મા ઇવ પયોનિધેઃ ॥

મન્દરાકર્ષણાવેગપર્યાકુલસુરાસુરમ્ ।
સ્મરામિ દ્વાદશં ચેદમ્ અમૃતામ્ભોધિમન્થનમ્ ॥

સર્વૌષધિરસોપેતાં બલિં ગ્રાહસ્ તટાદ્ ઇવ ।
વારત્રયં હિરણ્યાક્ષો નીતવાન્ વસુધામ્ અધઃ ॥

રેણુકાત્મજતાં ગત્વા ષષ્ઠં વારમ્ ઇમં હરિઃ ।
બહુસર્ગાન્તરેણાપિ ચકાર ક્ષત્રિયક્ષયમ્ ॥

શતં કલિયુગાનાં ચ હરેર્ બુદ્ધદશાશતમ્ ।
શાક્યરાજતયૈવાપ્તં સ્મરામિ મુનિનાયક ॥

ત્રિંશત્ત્રિપુરવિક્ષોભાન્ દ્વૌ દક્ષાધ્વરસઙ્ક્ષયૌ ।
દશ શુક્રવિઘાતાંશ્ ચ ચન્દ્રમૌલેસ્ સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

બાણાર્થમ્ અષ્ટૌ સઙ્ગ્રામાજ્ જ્વરપ્રમથનાયકાન્ ।
વિક્ષોભિતસુરાનીકાન્ સ્મરામિ હરિશર્વયોઃ ॥

યુગં પ્રતિ ધિયાં પુંસામ્ ઊનાધિકતયા મુને ।
ક્રિયાઙ્ગપાઠવૈચિત્ર્યયુક્તાન્ વેદાન્ સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

એકાગ્રાણિ સમગ્રાણિ બહુપાઠાનિ મે ઽનઘ ।
પુરાણાનિ પ્રવર્તન્તે વિવૃતાનિ યુગં પ્રતિ ॥

પુનસ્ તાન્ એવ તાન્ એવમ્ અન્યાન્ અપિ યુગે યુગે ।
દેવર્ષિવિપ્રરચિતાન્ ઇતિહાસાન્ સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

ઇતિહાસં મહાશ્ચર્યમ્ અન્યં રામાયણાભિધમ્ ।
ગ્રન્થલક્ષપ્રમાણં સજ્ જ્ઞાનશાસ્ત્રં સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

રામવદ્ વ્યવહર્તવ્યં ન રાવણવિલાસવત્ ।
ઇતિ યત્ર ધિયા જ્ઞાનં હસ્તે ફલમ્ ઇવાર્પિતમ્ ॥

કૃતં વાલ્મીકિના ચૈતદ્ અધુના ચ કરિષ્યતિ ।
અદ્ય ત્વ્ અપ્રકટં લોકે સ્થિતં જ્ઞાસ્યતિ કાલતઃ ॥

વાલ્મીકિનામ્ના જીવેન તેનૈવાન્યેન ચાક્ષતમ્ ।
એતત્ તદ્ દ્વાદશં વારં ક્રિયતે વિસ્મૃતિં ગતમ્ ॥

દ્વિતીયમ્ એતસ્ય સમં ભારતં નામ નામતઃ ।
સ્મરામિ પ્રાક્તનવ્યાસકૃતં જગતિ વિસ્મૃતમ્ ॥

વ્યાસાભિધેન જીવેન તથૈવાન્યેન ચાક્ષતમ્ ।
એતત્ તુ સપ્તમં વારં ક્રિયતે વિસ્મૃતિં ગતમ્ ॥

આખ્યાનકાનિ શાસ્ત્રાણિ વિવૃતાનિ યુગં પ્રતિ ।
વિચિત્રસન્નિવેશાનિ સંસ્મરામિ મુનીશ્વર ॥

પુનસ્ તાન્ય્ એવ તાન્ય્ એવ તથાન્યાનિ યુગે યુગે ।
સાધો પદાર્થજાલાનિ પ્રપશ્યામિ સ્મરામિ ચ ॥

રાક્ષસક્ષતયે વિષ્ણોર્ મહીમ્ અવતરિષ્યતઃ ।
અધુનૈકાદશં જન્મ રામનામ્નો ભવિષ્યતિ ॥

વસુદેવગૃહે વિષ્ણોર્ ભુવો ભારનિવૃત્તયે ।
અધુના ષોડશં જન્મ ભવિષ્યતિ મુનીશ્વર ॥

નારસિંહેન વપુષા હિરણ્યકશિપું હરિઃ ।
જઘાન વારત્રિતયં મૃગેન્દ્ર ઇવ વારણમ્ ॥

જગત્ત્રયીભ્રાન્તિર્ ઇયં ન કદાચિન્ ન વિદ્યતે ।
વિદ્યતે ન કદાચિચ્ ચ જલબુદ્બુદવત્ સ્થિતા ॥

દૃશ્યભ્રાન્તિર્ અનિષ્ઠેયમ્ અન્તસ્સ્થા સંવિદાત્મનિ ।
જાયતે લીયતે ચાશુ લોલા વીચિર્ ઇવામ્ભસિ ॥

સમૈકસન્નિવેશાનિ બહૂનિ વિષમાણિ ચ ।
તથાર્ધસમરૂપાણિ ત્રિજગન્તિ સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

તાન્ય્ એવ તાદૃક્કર્માણિ તથાન્યાચરણાનિ ચ ।
તત્કર્માણિ તથાન્યાનિ ભૂતાનીહ સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

પ્રતિમન્વન્તરં બ્રહ્મન્ વિપર્યસ્તે જગત્ક્રમે ।
સન્નિવેશે ઽન્યથા જાતે પ્રયાતે સંસ્તુતે જને ॥

મમાન્યાનિ ચ મિત્રાણિ તે ઽન્ય એવ ચ બન્ધવઃ ।
અન્ય એવ નવા ભૃત્યા અન્ય એવ સમાશ્રયાઃ ॥

કદાચિદ્ અહમ્ એકાન્તે વિન્ધ્યમૂલલતાશ્રયઃ ।
કદાચિન્ મેરુશૃઙ્ગાગ્રકલ્પવૃક્ષલતાશ્રયઃ ॥

કદાચિત્ સહ્યનિલયઃ કદાચિદ્ દર્દુરાલયઃ ।
કદાચિદ્ ધિમવદ્વાસી કદાચિન્ મલયાશ્રયઃ ॥

કદાચિત્ પ્રાક્તનેનૈવ સન્નિવેશેન ભૂધરમ્ ।
વનં વૃક્ષં ચ શાખાં ચ પ્રાપ્ય નીડં કરોમ્ય્ અહમ્ ॥

અદ્યાનન્તેષુ યાતેષુ યુગેષુ મુનિનાયક ।
પ્રાક્તનેનૈવ જાતો ઽયં સન્નિવેશેન પાદપઃ ॥

તાતે જીવતિ યૈવાભૂચ્ છોભાસ્ય સુતરોસ્ તયા ।
કૃતપ્રાક્સન્નિવેશો ઽયમ્ અહં સ્થિતિમ્ ઉપાગતઃ ॥

નેહાભૂદ્ ઉત્તરા પૂર્વં કકુમ્ નાયં ચ ભૂધરઃ ।
દિગ્ ઉત્તરાભૂદ્ અન્યૈવ પૂર્વં મેરુમહીધરા ॥

એકૈકદેહસંસ્થાનનીતબ્રહ્મનિશાગમઃ ।
ધ્યાનાન્તે ખસ્થ એવૈતત્ સર્ગમ્ આલોક્ય વેદ્મ્ય્ અહમ્ ॥

અર્કાદેર્ ઋક્ષસઞ્ચારાન્ મેર્વાદેસ્ સ્થાનકાદ્ દિશામ્ ।
સંસ્થાનમ્ અન્યથા તસ્મિન્ સ્થિતે યાન્તિ દિશો ઽન્યથા ॥

ન સન્ નાસજ્ જગન્ મન્યે ભ્રમો ઽયં કેવલં ધિયઃ ।
આત્મસ્પન્દચમત્કારવિભવો ઽયં વિજૃમ્ભતે ॥

પુત્રઃ પિતૃત્વમ્ આયાતો મિત્રાણિ ત્વ્ અરિતાં તથા ।
સ્ત્રીત્વં ચ શતશો યાતાન્ પુંસશ્ ચૈવ સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

કલૌ કૃતયુગાચારાન્ કૃતે કલિયુગસ્થિતીઃ ।
ત્રેતાયાં દ્વાપરે ચૈવ સંસ્મરામિ મુનીશ્વર ॥

અદૃષ્ટવેદવેદાર્થાન્ સ્વસઙ્કેતવિહારિણઃ ।
સર્ગાન્ નિરર્ગલાચારાન્ ક્વચિત્ કાંશ્ચિત્ સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

ધ્યાતરિ બ્રહ્મણિ બ્રહ્મન્ સસુરાસુરમાનુષમ્ ।
ચતુર્યુગસહસ્રે દ્વે જગચ્ છૂન્યં સ્મરામ્ય્ અહમ્ ॥

વિચિત્રસંસ્થાનવિશેષદેશાન્ વિચિત્રકાર્યાકુલભૂતકોશાન્ ।
વિચિત્રવિન્યાસવિલાસવેષાન્ સ્મરામ્ય્ અહં બ્રહ્મદિનેષ્વ્ અશેષાન્ ॥