મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.225

તતḫ પ્રતીપમ્ અભ્યાસં બોધે ધારણયામલે ।
કુર્વḫ પ્રકટતાં તેન જગદ્ એષ્યતિ શૈલગમ્ ॥

યુક્તિયુક્તે તયેત્ય્ ઉક્તે વિદ્યાધર્યા ધરોપરિ ।
બદ્ધપદ્માસનો ઽથાહં સમાધાવ્ ઉદિતો ઽભવમ્ ॥

સર્વાર્થભાવનાત્યાગે ચિન્માત્રૈકાન્તભાવિતઃ ।
અત્યજં તમ્ અહં પૂર્વં કથાર્થકલનામલમ્ ॥

અથ ચિદ્વ્યોમતાં પ્રાપ્તḫ પરાં દૃષ્ટિમ્ અહં ગતઃ ।
શરત્સમયસમ્પ્રાપ્તૌ વ્યોમ નિર્મલતામ્ ઇવ ॥

તતસ્ સત્યાવધાનૈકઘનાભ્યાસેન દેહકે ।
મમાધિભૌતિકભ્રાન્તિર્ નૂનમ્ અસ્તમ્ ઉપાગતા ॥

ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તા સતતોદયમય્ય્ અપિ ।
મહાચિદ્વ્યોમતા સ્વચ્છા પ્રોદિતેવ તદાભવત્ ॥

અથ પશ્યામ્ય્ અહં યાવત્ ખસ્યૈવોપલતેવ સા ।
વસ્તુતશ્ ચ ન ચાકાશં નોપલḫ પરમ્ એવ તત્ ॥

પરમાર્થઘનં સ્વચ્છં તત્ તથાભાવિ તાદૃશમ્ ।
તથાભાવનયા સ્વાત્મા મદીયો દૃષ્ટવાંસ્ તથા ॥

યથા સ્વપ્ને સુમહતી દૃષ્ટા ગેહગતા શિલા ।
વ્યોમૈવ કેવલં તદ્વત્ સા શુદ્ધં ચિન્નભશ્ શિલા ॥

સ્વયં સ્વપ્નાન્વિતો ઽન્યસ્ય સ્વપ્નપુંસ્ત્વં ગતો નરઃ ।
સ્વપ્ને ઽજ્ઞાનપ્રબુદ્ધસ્ય યાદૃક્ તાદૃક્ સ સૂપલઃ ॥

સ્વપ્નસ્થાનાં શિરશ્ છિન્નં યેષાં તે સંસૃતૌ સ્થિતાઃ ।
કાલેન જ્ઞાનલાભેન વિના કુર્વન્તિ કિં કિલ ॥

બોધẖ કાલેન ભવતિ મહામોહવતામ્ અપિ ।
તસ્માન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ બ્રહ્મતત્ત્વાદ્ ઋતે ઽક્ષયમ્ ॥

અતસ્ તચ્ ચિદ્ઘનં સ્વચ્છં બ્રહ્માકાશં શિલાકૃતિ ।
દૃષ્ટં મયા તથા તત્ર ન તુ પૃથ્વ્યાદિ સત્ ક્વચિત્ ॥

ભૂતાનામ્ આદિસર્ગે યચ્ છુદ્ધં યત્ પારમાર્થિકમ્ ।
વપુસ્ તદ્ એવાદ્ય તેષાં ધ્યાનલભ્યમ્ અવસ્થિતમ્ ॥

બ્રાહ્મં વપુર્ હિ ભૂતાનામ્ આત્મીયં યત્ પુરાતનમ્ ।
તદ્ એવાદ્ય મનોરાજ્યં સઙ્કલ્પ ઇતિ કથ્યતે ॥

સ આતિવાહિકો દેહસ્ તત્ પરં પરમાર્થતઃ ।
પ્રત્યક્ષં પ્રથમં તત્ તત્ તદ્ આદ્યં કચનં ચિતઃ ॥

તદ્ યત્ પ્રથમમ્ અધ્યક્ષં જીવસ્ય પ્રથમં વપુઃ ।
મનḫપ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્ તેનૈવાદ્ય દુર્ધિયા ॥

યોગિપ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં મનḫપ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
તત્ સ્વમ્ એવ ચિતા રૂપં ગતયેવાન્યતાં મુધા ॥

ઇદમ્ અદ્યતનં નામ પ્રત્યક્ષમ્ અસદુત્થિતમ્ ।
અસત્પ્રત્યક્ષમ્ એવેતિ વિદ્ધિ પ્રત્યક્ષમ્ અઙ્ગ તત્ ॥

અહો નુ ચિત્રા માયા યત્ પ્રાક્પ્રત્યક્ષે પરોક્ષતા ।
નિર્ણીતાસ્મિંસ્ ત્વ્ અનધ્યક્ષે પ્રત્યક્ષકલનાદૃતા ॥

આતિવાહિકદેહિત્વં પ્રત્યક્ષં પ્રથમોદિતમ્ ।
સત્યં સર્વગતં વિદ્ધિ માયૈવ ત્વ્ આધિભૌતિકમ્ ॥

અનુભૂતાપિ નાસ્ત્ય્ એવ હેમ્નẖ કટકતા યથા ।
તથાતિવાહિકસ્યાધિભૌતિકત્વં ન વિદ્યતે ॥

ભ્રમમ્ અભ્રમતાં યાતમ્ અભ્રમં ભ્રમતાં ગતમ્ ।
વેત્તિ જીવો વિચારેણ વિનાહો નુ વિમૂઢતા ॥

આધિભૌતિકદેહો ઽયં વિચારેણ ન લભ્યતે ।
આતિવાહિકદેહસ્ તુ કિલ લોકદ્વયે ઽક્ષયઃ ॥

આધિભૌતિકચિદ્ રૂઢા સ્વાતિવાહિકદેહકે ।
મરૌ મરીચિકાસ્વ્ એવ યથા મિથ્યૈવ વારિધીઃ ॥

જાતાધિભૌતિકી સંવિદ્ આતિવાહિકવિત્ક્રમે ।
દેહદૃષ્ટિવશાત્ પ્રૌઢા સ્થાણૌ પુરુષધીર્ ઇવ ॥

શુક્તૌ રજતતા તાપે જલતેન્દૌ યથા દ્વિતા ।
આધિભૌતિકતા તદ્વન્ મનોજૈવાતિવાહિકે ॥

યદ્ અસત્ તત્ કૃતં સત્યં યત્ સત્યં તદ્ અસત્ કૃતમ્ ।
અહો નુ મોહમાહાત્મ્યં જીવસ્યાસ્યાવિચારજમ્ ॥

યોગિપ્રત્યક્ષમ્ એવાસ્તિ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ તુ માનસમ્ ।
યસ્માલ્ લોકદ્વયાચારસ્ તાભ્યામ્ એવ પ્રસિધ્યતિ ॥

આદ્યં પ્રત્યક્ષમ્ ઉત્સૃજ્ય યો ઽસત્યે ઽસ્મિન્ કૃતસ્થિતિઃ ।
પ્રત્યક્ષે મૃગતૃષ્ણામ્બુ પીત્વા સ સુખમ્ આસ્થિતઃ ॥

તત્ સુખં દુẖખમ્ એવાહુẖ ક્ષણનાશાનુભૂતિતઃ ।
અકૃત્રિમમ્ અનાદ્યન્તં યત્ સુખં તત્ સુખં વિદુઃ ॥

પ્રત્યક્ષેણૈવમ્ અધ્યક્ષં પ્રત્યક્ષં પ્રવિચાર્યતામ્ ।
યદ્ આદ્યં યત્ સદ્ અધ્યક્ષં તત્ પ્રત્યક્ષેણ દૃશ્યતામ્ ॥

લોકદ્વયાનુભવદં ત્યક્ત્વા પ્રત્યક્ષમ્ ઐહિકમ્ ।
માયાત્મકં યો ગૃહ્ણાતિ નાસ્તિ મૂઢતમસ્ તતઃ ॥

આતિવાહિકમ્ એવૈષાં ભૂતાનાં વિદ્યતે વપુઃ ।
તત્રાધિભૌતિકભ્રાન્તિર્ અસત્યૈવ પિશાચિકા ॥

અજાતસઙ્કલ્પમયં પ્રત્યક્ષં સત્ કથં ભવેત્ ।
સ્વયમ્ એવ ન યત્ સત્યં તત્ સત્કાર્યકરં કથમ્ ॥

યત્ર પ્રત્યક્ષમ્ એવાસદ્ અન્યત્ કિં તત્ર સદ્ ભવેત્ ।
ક્વ તત્ સિદ્ધં ભવેદ્ વસ્તુ યદ્ અસિદ્ધેન સાધ્યતે ॥

પ્રત્યક્ષ એવ ભાવત્વે નષ્ટે ક્વેવાનુમાદયઃ ।
ઉહ્યન્તે વારણા યત્ર તત્રોર્ણાયુષુ કા કથા ॥

અતḫ પ્રમાણસંસિદ્ધેર્ દૃશ્યં નાસ્ત્ય્ એવ કુત્રચિત્ ।
અન્યદ્ યદ્ ઇદમ્ અસ્તીવ તત્ તદ્ બ્રહ્મઘનં ઘનમ્ ॥

સ્વપ્ને દ્રષ્ટુẖ ખમ્ એવાદ્રિર્ ગેહે નાન્યસ્ય વૈ યથા ।
તથા તદ્ભાવનવતોર્ આવયોસ્ સા શિલૈવ ચિત્ ॥

અયં શૈલ ઇદં વ્યોમ જગદ્ એતદ્ ઇદં ત્વ્ અહમ્ ।
ઇતિ ચિન્મય આત્માન્તẖ ખં ચમત્કુરુતે સ્વયમ્ ॥

પશ્યત્ય્ એતત્ પ્રબુદ્ધાત્મા નાપ્રબુદ્ધẖ કદાચન ।
શ્રોતુẖ કથાર્થસંવિત્તિર્ નાશ્રોતુર્ ભવતિ ક્વચિત્ ॥

અપ્રબુદ્ધમતેર્ ભ્રાન્તિર્ એવેયં સત્યતાં ગતા ।
ક્ષીવસ્ય સુસ્થિતા એવ નૃત્યન્તિ તરુપર્વતાઃ ॥

સર્વત્રાપ્રતિહતરૂપમ્ એકબોધં પ્રત્યક્ષં શિવમ્ અવબુધ્ય ચિત્સ્વરૂપમ્ ।
પ્રત્યક્ષાન્તરમ્ ઇહ પેલવં શ્રયન્તે યે મૂઢાસ્ તૃણતનુભિશ્ શઠૈર્ અલં તૈઃ ॥