મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.224

યાવસ્ તં સર્ગમ્ આગચ્છ પ્રસાદẖ ક્રિયતાં મુને ।
આશ્ચર્યેષૂપપન્નેષુ મહાન્તો હ્ય્ અતિકૌતુકાઃ ॥

તયેત્ય્ ઉક્તે મયા સાર્ધં ગન્તુમ્ આરબ્ધમ્ અમ્બરે ।
વાત્યયા સૌરભેણેવ શૂન્યે શૂન્યેન શૂન્યયા ॥

અથાહં દૂરમ્ અધ્વાનં શૂન્યમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય નાભસમ્ ।
નાભસં ભૂતસઞ્ચારં તયા સાર્ધમ્ અવાપ્તવાન્ ॥

તમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય ચિરેણાત્ર ભૂતસઞ્ચારમ્ આમ્બરમ્ ।
લોકાલોકશિરોવ્યોમ પ્રાપ્તો ઽસ્મિ ધવલામ્બુદમ્ ॥

ઉત્તરાશેન્દુશુભ્રાભ્રપીઠાન્ નિર્ગત્ય તાં શિલામ્ ।
આનીતો ઽસ્મિ તયોત્તુઙ્ગાં તપ્તકાઞ્ચનકલ્પિતામ્ ॥

યાવત્ પશ્યામ્ય્ અહં શુભ્રાં શિલામ્ એવ ન તજ્જગત્ ।
કલધૌતમયીમ્ ઉચ્ચૈર્ અગ્નિલોકતટીમ્ ઇવ ॥

તદા મયોક્તા સા કાન્તા ક્વ ભવત્સર્ગભૂર્ ઇતિ ।
ક્વ ચન્દ્રાર્કાગ્નિતારાદિ ક્વ લોકાન્તરસપ્તકમ્ ॥

ક્વાર્ણવાકાશકકુભẖ ક્વોન્મજ્જનનિમજ્જને ।
ક્વ મહામ્ભોદસમ્ભારẖ ક્વ તારામ્બરડમ્બરમ્ ॥

ક્વ શૈલશિખરશ્રેણ્યઃ ક્વ મહાર્ણવભૂમિકાઃ ।
ક્વ દ્વીપાવલયસ્ સપ્ત ક્વ તપ્તકનકાવનિઃ ॥

ક્વ કાર્યકાલકલનાẖ ક્વ ભૂતભુવનભ્રમઃ ।
ક્વ વિદ્યાધરગન્ધર્વાẖ ક્વ નરામરદાનવાઃ ॥

ક્વર્ષિભૂપાલમુનયẖ ક્વ નયાપનયક્રમઃ ।
ક્વ યામાયામયામિન્યẖ ક્વ સ્વર્ગનરકભ્રમઃ ॥

ક્વ પુણ્યપાપકલનાẖ ક્વ કલાકાલકેલયઃ ।
ક્વાસુરામરવૈરાણિ ક્વ દ્વેષસ્નેહરીતયઃ ॥

વદત્ય્ એવં મયિ વચસ્ સોવાચ વરવર્ણિની ।
વિસ્મયાકુલમ્ આલોક્ય શિલામ્ અલિવિલોચના ॥

પશ્યામ્ય્ અખિલમ્ આત્મીયમ્ અહં સર્ગમ્ ઇહોપલે ।
મકુરપ્રતિબિમ્બસ્થપુરાન્યપુરવત્ પુરઃ ॥

નિત્યાનુભવ એવાત્ર દર્શને કારણં મમ ।
તદભાવો મુને મન્યે તે કારણમ્ અદર્શને ॥

અન્યોઽન્યચિરકાલૈકદ્વૈતસઙ્કથયાનયા ।
શુદ્ધાતિવાહિકૈકાત્મ્યદેહતા વિસ્મૃતાવયોઃ ॥

મમાતિસુચિરાભ્યસ્તમ્ અપિ શ્યામલતામ્ ઇવ ।
ગતં નિજં જગદ્ ઇદં યતḫ પશ્યામિ ન સ્ફુટમ્ ॥

અભૂદ્ યત્ સ્વજગત્ પૂર્વમ્ અતિપ્રકટમ્ એવ મે ।
તત્ પશ્યામીદમ્ આદર્શ ઇવ બિમ્બિતમ્ અસ્ફુટમ્ ॥

ચિરવ્યર્થોત્થયા નાથસઙ્કથાવ્યથયા મિથઃ ।
સ્વાસ્થ્યં વિસ્મૃતમ્ આત્મીયમ્ અવદાતતમં તતમ્ ॥

યો ઽભ્યાસḫ પ્રકચત્ય્ અન્તશ્ શુદ્ધચિન્નભસો રસાત્ ।
ભવેત્ તન્મયમ્ એવાન્તર્ આબાલમ્ ઇતિ લક્ષ્યતે ॥

ન તચ્ છાસ્ત્રં ન સા સિદ્ધિર્ ન સ ન્યાયો ન સા કલા ।
અસ્ત્ય્ અનસ્તમિતોદ્યોગાદ્ યદ્ અભ્યાસાન્ ન સિધ્યતિ ॥

સ્વજગત્સન્તતાભ્યાસવશતો માં કથાભ્રમઃ ।
નૂનમ્ આક્રાન્તવાન્ એષ દ્વયોર્ હિ બલવાઞ્ જયી ॥

ઇષ્ટવસ્ત્વર્થિનાં તજ્જ્ઞસૂપદિષ્ટેન કર્મણા ।
પૌનḫપુણ્યેન કરણાન્ નેતરચ્ છરણં મુને ॥

અયમ્ ઇત્થમ્ ઇહાજ્ઞાનભ્રમḫ પ્રૌઢો ઽહમાત્મકઃ ।
શામ્યતિ જ્ઞાનચર્ચાભિḫ પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

અજ્ઞો ઽપિ તજ્જ્ઞતામ્ એતિ શનૈશ્ શૈલો ઽપિ ચૂર્ણ્યતે ।
ઘુણો ઽપ્ય્ અત્તિ મહાવૃક્ષં પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

અહં શિષ્યાબલા બાલા પશ્યામિ ત્વં ન પશ્યસિ ।
સર્વજ્ઞો ઽપિ શિલાસર્ગં પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

ઇત્થં નામ પરિપ્રૌઢા મિથ્યાજ્ઞાનવિષૂચિકા ।
શામ્યત્ય્ એવ વિચારેણ પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

અભ્યાસેન કટુદ્રવ્યં ભવત્ય્ અભિમતં મુને ।
અન્યસ્મૈ રોચતે નિમ્બં ત્વ્ અન્યસ્મૈ મધુ રોચતે ॥

અબન્ધૌ ઘનતામ્ એતિ નૈકટ્યાભ્યાસયોગતઃ ।
યાત્ય્ અનભ્યાસતો દૂરાત્ સ્નેહો બન્ધુષુ તાનવમ્ ॥

આતિવાહિકદેહો ઽયં શુદ્ધચિદ્વ્યોમ કેવલમ્ ।
આધિભૌતિકતામ્ એતિ ભાવનાભ્યાસયોગતઃ ॥

આધિભૌતિકદેહો ઽસૌ ધારણાભ્યાસભાવનાત્ ।
વિહઙ્ગવત્ ખમ્ અભ્યેતિ પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

પુણ્યાનિ યાન્તિ વૈફલ્યં વૈફલ્યં યાન્તિ માતરઃ ।
ભાગ્યાનિ યાન્તિ વૈફલ્યં નાભ્યાસસ્ તુ કદાચન ॥

દુસ્સાધાસ્ સિદ્ધિમ્ આયાન્તિ રિપવો યાન્તિ મિત્રતામ્ ।
વિષાણ્ય્ અમૃતતાં યાન્તિ સન્તતાભ્યાસયોગતઃ ॥

યેનાભ્યાસḫ પરિત્યક્ત ઇષ્ટે વસ્તુનિ સો ઽધમઃ ।
કદાચિન્ ન તદ્ આપ્નોતિ વન્ધ્યા સ્વતનયં યથા ॥

યદ્ અત્યભિમતં વસ્તુ સ્વભ્યાસો ન તદર્જનાત્ ।
તદ્યુક્તિપૂર્વકં ત્યાજ્ય આ મૃત્યોર્ જીવિતં યથા ॥

ઇષ્ટે વસ્તુનિ નાભ્યાસં યẖ કરોતિ નરાધમઃ ।
સો ઽનિષ્ટાનિષ્ટમ્ આપ્નોતિ નરકાન્ નરકાન્તરમ્ ॥

તરન્તિ સરિતં સ્ફારાં સંસારીં સારસેવિનઃ ।
ત એવાત્મવિચારાખ્યમ્ અભ્યાસં ન ત્યજન્તિ યે ॥

અભ્યાસભાસો ઽભિમતં વસ્તુ પ્રકટયન્ત્ય્ અલમ્ ।
પ્રાપયન્તિ ચ નિર્વિઘ્નં ઘટં દીપપ્રભા યથા ॥

યથા કલ્પદ્રુમલતાસ્ સુચિન્તામણયો યથા ।
ફલન્તિ શરદશ્ ચૈતાસ્ તથૈવાભ્યાસભૂમયઃ ॥

ઇષ્ટવસ્તુ ચિરાભ્યાસભાસ્વાન્ ભાસયતિ પ્રજાઃ ।
તથેન્દ્રિયાખ્યાં દેહોર્વ્યાં રાત્રિં પશ્યન્તિ નો યથા ॥

સર્વસ્ય જન્તુજાતસ્ય સર્વવસ્ત્વવભાસને ।
સર્વદૈવૈક એવોચ્ચૈર્ જયત્ય્ અભ્યાસભાસ્કરઃ ॥

ચતુર્દશવિધાયાસ્ તુ ભૂતજાતેર્ ન કસ્યચિત્ ।
સિધ્યત્ય્ અભિમતં વસ્તુ વિનાભ્યાસમ્ અકૃત્રિમમ્ ॥

પૌનḫપુણ્યેન કરણમ્ અભ્યાસ ઇતિ કથ્યતે ।
પુરુષાર્થસ્ સ એવેહ તેનાસ્તિ ન વિના ગતિઃ ॥

દૃઢાભ્યાસવિધાનેન યત્નનામ્ના સ્વકર્મણા ।
નિજવેદનજેનૈવ સિદ્ધિર્ ભવતિ નાન્યથા ॥

અભ્યાસભાસ્વતિ તપત્ય્ અવનૌ વને ચ વીરસ્ય સિધ્યતિ ન યન્ ન તદ્ અસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
અભ્યાસતો ભુવિ ભયાન્ય્ અભયીભવન્તિ સર્વાસુ પર્વતગુહાસ્વ્ અપિ નિર્જનાસુ ॥