મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.219

યદ્ એતદ્ ભવતા દૃષ્ટં ચિદ્વ્યોમવપુષા તદા ।
તદ્ એકદેશસંસ્થેન કિમ્ ઉત ભ્રમતામ્બરે ॥

સમ્પન્નો ઽહમ્ અનન્તાત્મા વ્યાપી વ્યોમ તદા કિલ ।
સ્યાતાં તસ્યામ્ અવસ્થાયાં કીદૃશૌ તૌ ગમાગમૌ ॥

નૈકસ્થાનસ્થિતિમયો નાહં ગતિમયો ઽભવમ્ ।
તદા તેન ખ એવાસ્મિન્ દૃષ્ટમ્ એતન્ મયાત્મનિ ॥

યથાઙ્ગાનિ શરીરે ત્વં પશ્યસ્ય્ આપાદમસ્તકમ્ ।
ચિન્નેત્રેણાપ્ય્ અનેત્રેણ તથૈતદ્ દૃષ્ટવાન્ અહમ્ ॥

અનાકૃતેર્ નિરવયવસ્થિતેસ્ તદા તથાભવન્ વિમલચિદમ્બરાત્મનઃ ।
જગન્તિ તાન્ય્ અવયવજાલકાનિ મે યથા ખતા ન હિ ગલિતા ન વસ્તુતા ॥

પ્રમાણમ્ અત્ર તે સ્વપ્નદૃષ્ટો ભુવનવિભ્રમઃ ।
સ્વપ્ને ઽનુભૂયતે દૃશ્યં ન ચ કિઞ્ચિત્ ખમ્ એવ તત્ ॥

યથા પશ્યતિ વૃક્ષસ્ સ્વં પત્ત્રપુષ્પફલાદિકમ્ ।
સ્વસંવેદનનેત્રેણ તથૈતદ્ દૃષ્ટવાન્ અહમ્ ॥

યથામ્બુધિર્ અનન્તાત્મા વેત્તિ સર્વાઞ્ જલેચરાન્ ।
તરઙ્ગાવર્તફેનાંશ્ ચ તથૈતદ્ બુદ્ધવાન્ અહમ્ ॥

અવયવાન્ અવયવી યથા વેત્તિ નિજાત્મનિ ।
અનન્યાન્ આત્મનસ્ સર્ગાંસ્ તથૈતાન્ બુદ્ધવાન્ અહમ્ ॥

અદ્યાપિ તાન્ અહં દેહે વ્યોમ્નિ શૈલે જલે સ્થલે ।
તથૈવ સર્ગાન્ પશ્યામિ રામ બોધૈકતાં ગતઃ ॥

પુરો ઽસ્માકમ્ ઇદમ્ યત્ ખં ગૃહસ્યાન્તર્ બહિસ્ તથા ।
પૂર્ણમ્ એતજ્ જગદ્વૃન્દૈર્ વેત્તિ બોધૈકતાં ગતઃ ॥

યથામ્ભો રસતાં વેત્તિ શૈત્યં વેત્તિ યથા હિમમ્ ।
સ્પન્દં વેત્તિ યથા વાયુસ્ તથૈતદ્ વેત્તિ શુદ્ધધીઃ ॥

યો યો રામ વિવેકાત્મા શુદ્ધબોધૈકતાં ગતઃ ।
સ સ એવમ્મયૈકાત્મા વેત્તિ સ્વાત્માનમ્ ઈદૃશમ્ ॥

અસ્યાં દૃષ્ટૌ પરિણતે વેત્તૃવેદનવેદ્યધીઃ ।
ન કાચિદ્ અસ્ત્ય્ અભ્યુદિતા વિજ્ઞાનૈકાત્મતા યતઃ ॥

દિવ્યા દૃગ્ અદ્રિસંસ્થસ્ય યથા યોજનકોટિગાન્ ।
ભાવાન્ વેત્તિ બહિશ્ ચાન્તર્ એવં તદ્ બુદ્ધવાન્ અહમ્ ॥

યથા ભૂમણ્ડલં ભાવાન્ નિધિધાતુરસાદિકાન્ ।
વેત્ત્ય્ એવં તન્ મયા બુદ્ધમ્ અનન્યદ્ દૃશ્યમ્ આત્મનઃ ॥

બ્રહ્મન્ન્ અનુભવત્ય્ એવં ત્વયિ તામરસેક્ષણા ।
સા કિં કૃતવતી બ્રૂહિ કાન્તાર્યાપાઠપાઠિની ॥

તામ્ એવાર્યાં પઠન્તી સા તથૈવાનુનયાન્વિતા ।
મત્સમીપે નભોદેહા વ્યોમ્નિ દેવીવ સંસ્થિતા ॥

યથાહમ્ આકાશવપુસ્ તથૈવાસૌ ખરૂપિણી ।
તેન દૃષ્ટા ન સા પૂર્વદેહેન લલના મયા ॥

અહમ્ આકાશરૂપાત્મા સા ખમાત્રશરીરિણી ।
જગજ્જાલં ખમાત્રં તદ્ ઇતિ તત્ર તદા સ્થિતમ્ ॥

શરીરસ્થાનકરણપ્રયત્નપ્રાણસમ્ભવૈઃ ।
યદ્ ઉદેતિ વચો વર્ણૈસ્ તત્ કુતસ્ તાદૃશાકૃતેઃ ॥

રૂપાલોકમનસ્કારાẖ કુતો વ્યોમાત્મનામ્ ઇતિ ।
બ્રૂહિ મે ભગવંસ્ તત્ર તથાવૃત્તસ્ય નિશ્ચયમ્ ॥

રૂપાલોકમનસ્કારાશ્ શબ્દપાઠવચાંસિ ચ ।
યથા સ્વપ્ને નભસ્ય્ એવ સન્તિ તત્ર તથામ્બરે ॥

રૂપાલોકમનસ્કારૈસ્ સ્વપ્ને ચિન્નભ એવ તે ।
યથોદેતિ તથા તત્ર તદ્ દૃશ્યં ખાત્મકં સ્થિતમ્ ॥

ન કેવલં તુ તદ્ દૃશ્યં યાવત્ ત્વદ્વિષયે વયમ્ ।
જગચ્ ચેદં ખમ્ એવાચ્છં યથા તન્ નસ્ તથાખિલમ્ ॥

પરમાર્થમહાધાતુર્ વેદ્યનિર્મુક્તચિદ્વપુઃ ।
એવં નામ સ્વયં ભાતિ સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ ॥

શરીરસ્થાનકરણસત્તાયાં કા તવ પ્રમા ।
યથૈવ તેષાં દેહાદિ તથાસ્માકમ્ ઇદં સ્થિતમ્ ॥

યથૈવ તત્ તથૈવેદં યથૈવેદં તથૈવ તત્ ।
અસત્ સત્તામ્ ઇવ ગતં સચ્ ચાસદ્ ઇવ ચ સ્થિતમ્ ॥

યથા સ્વપ્ને ધરાબ્ધ્યદ્રિપ્રજાવ્યવહૃતિર્ નભઃ ।
તદાદ્ય ચાહં ત્વં સા ચ તદ્ ઇદં ચ તથા નભઃ ॥

યથા સ્વપ્ને નૃભિર્ યુદ્ધકોલાહલગમાગમાઃ ।
અસન્તો ઽપ્ય્ અનુભૂયન્તે સંસારનિકરાસ્ તથા ॥

વક્ષિ ચેત્ સ્વપ્નદૃશ્યા શ્રીẖ કસ્માત્ તદ્ અસમઞ્જસમ્ ।
અવાચ્યમ્ એતદ્ ધેતુર્ હિ નાન્યો ઽસ્ત્ય્ અનુભવસ્થિતેઃ ॥

કથમ્ આલક્ષ્યતે સ્વપ્ન ઇતિ પ્રષ્ટુḫ પ્રકથ્યતે ।
યથૈનં પશ્યસીત્ય્ એવ હેતુર્ અત્રાસ્તિ નેતરઃ ॥

સ્વપ્નજન્તુર્ ઇવ વ્યોમ્નિ ભાતિ પ્રથમસર્ગતઃ ।
પ્રભૃત્ય્ એવ વિરાડાત્મા ખે ખમ્ એવ પરાપરે ॥

સ્વપ્નશબ્દેન બોધાર્થં તવ વ્યવહરામ્ય્ અહમ્ ।
દૃશ્યં ત્વ્ ઇદં ન સન્ નાસન્ ન સ્વપ્નો બ્રહ્મ કેવલમ્ ॥

અથ રાઘવ સા કાન્તા મયા કાન્તાનુષઙ્ગિણી ।
સંવિદં તન્મયીં કૃત્વા પૃષ્ટેદં દૃષ્ટરૂપિણી ॥

વ્યવહારો યથોદેતિ સ્વપ્ને સ્વપ્નજનૈસ્ સહ ।
તથા તદા તયા સાર્ધં વ્યવહારો મમોદિતઃ ॥

યથૈવ સ્વપ્નસઙ્કાશો વ્યવહારẖ ખમ્ એવ સઃ ।
તથૈવ ત્વમ્ ઇમં વિદ્ધિ મમાત્માનં જગચ્ ચ ખમ્ ॥

યથા સ્વપ્ને જગદ્રૂપં ખમ્ એવૈવમ્ ઇદં જગત્ ।
જાગ્રદાખ્યો મહાસ્વપ્નસ્ સર્ગાદૌ વિયદુદ્ભવઃ ॥

સ્વપ્નો ઽયં જગદાભોગો નકિઞ્ચિદ્ વા ખમ્ એવ વા ।
નિર્મલં જ્ઞપ્તિતામાત્રમ્ ઇત્ય્ અસન્માત્રખં સ્થિતમ્ ॥

સ્વપ્નસ્ય વિદ્યતે દ્રષ્ટા સાકારો યુષ્મદાદિકઃ ।
દ્રષ્ટા તુ સર્ગસ્વપ્નસ્ય ચિદ્વ્યોમૈવામલં સ્વતઃ ॥

યથા દ્રષ્ટામલં વ્યોમ દૃશ્યં તદ્દૃગ્ગતં તથા ।
સ્વપ્નરૂપં કચત્ય્ ઉચ્ચૈર્ જગત્ તેનામલં નભઃ ॥

ચિદ્વ્યોમ્નો ઽનાકૃતેસ્ સ્વપ્નો હૃદિ સ્ફુરતિ યસ્ સ્વતઃ ।
સર્ગસ્ તસ્ય કુતસ્ તેન સાકૃતિત્વં કથં ભવેત્ ॥

સાકારસ્યૈવ યત્ સ્વપ્નજગત્ તદ્ વ્યોમ કેવલમ્ ।
નિરાકારસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નસ્ સર્ગસ્વપ્નẖ કથં ન ખમ્ ॥

નિરુપાદાનસમ્ભારમ્ અભિત્તાવ્ એવ ચિન્નભઃ ।
પશ્યત્ય્ અકૃતમ્ એવેમં જગત્સ્વપ્નં કૃતં યથા ॥

મૃદ્વ્યા ચિદાકાશમૃદા બ્રહ્મણા બ્રાહ્મણેન ખે ।
કૃતો ઽપિ ન કૃતસ્ સર્ગમણ્ડપો ઽક્ષગવાક્ષકઃ ॥

નો કર્તૃતા ન ચ જગન્તિ ન ભોક્તૃતાસ્તિ નાસ્તીતિ નાસ્તિ ન ચ કિઞ્ચિદ્ અતો બુધસ્ સન્ ।
પાષાણમૌનમ્ અવલમ્બ્ય યથાપ્રવાહમ્ આચારમ્ આચર શરીરમ્ ઇહાસ્તુ મા વા ॥