મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.220

તવ સ્ત્રિયા ખરૂપેણ દેહેનાભૂત્ તયા કથા ।
કથમ્ ઉચ્ચારિતાસ્ તત્ર વર્ણાẖ કચટતાદયઃ ॥

અથ ચેત્ સ્વપ્નવદ્ વક્ષિ તત્ પૃચ્છામિ તદ્ અપ્ય્ અહમ્ ।
પ્રોચ્ચરન્તિ કુતસ્ સ્વપ્ને વર્ણા યરલવાદયઃ ॥

સ્વપ્નેષુ ખશરીરાણાં વર્ણાẖ કચટતાદયઃ ।
કદાચનાપિ નોદ્યન્તિ શવાનામ્ ઇવ કેચન ॥

વર્ણોચ્ચારો ઽભવિષ્યચ્ ચેત્ પ્રકટાર્થસ્ તતẖ ક્વચિત્ ।
સ્વપ્નેષ્વ્ અન્વભવિષ્યત્ તં વિનિદ્રḫ પાર્શ્વગો જનઃ ॥

તસ્માન્ ન કિઞ્ચિત્ સ્વપ્નેષુ તત્ સત્યં ભ્રાન્તિર્ એવ સા ।
ચિન્માત્રાકાશકચનં તથા તત્ ખે સ્વભાવજમ્ ॥

યથેન્દુકાર્ષ્ણ્યખતરુશિલાગેયાદિતાં ગતઃ ।
ઇવાભાતિ ચિદાકાશસ્ તથા યરલવાદિતાં ॥

તચ્ ચિદાકાશકચનં યન્ નામ સ્વપ્નવેદનમ્ ।
આકાશમ્ એવ નભસẖ કચનં વિદ્ધિ નેતરત્ ॥

યથા સ્વપ્નસ્ તથૈવેદં જાગ્રદ્ અગ્રે વ્યવસ્થિતમ્ ।
આકાશમ્ અપ્ય્ અનાકાશં યથૈવેદં તથૈવ તત્ ॥

તથા કચતિ તચ્ ચારુ ચેતનં ચતુરં તદા ।
યથા સ્થિતં તદ્ એવેદં સત્યં સ્થિરમ્ ઇવ સ્ફુરત્ ॥

ભગવન્ સ્વપ્ન એવેદં કથં જાગ્રદ્ અવસ્થિતમ્ ।
અસત્યમ્ એવ સત્યત્વમ્ ઇવ યાતં કથં વદ ॥

શૃણુ સ્વપ્નમયાન્ય્ એવ કથં સન્તિ જગન્ત્ય્ અલમ્ ।
નાન્યાનિ ન ચ સત્યાનિ ન સ્થિરાણિ સ્થિતાનિ ચ ॥

અનુભૂતાનિ બીજાનિ બીજરાશાવ્ ઇવામ્બરે ।
અન્યાન્ય્ અન્યાનિ તાન્ય્ એવ સમાનિ ન સમાનિ ચ ॥

પ્રત્યેકમ્ અન્તર્ અન્યાનિ તથૈવાભ્યુદિતાનિ ચ ।
પરસ્પરમ્ અદૃષ્ટાનિ બહૂનિ વિવિધાનિ ચ ॥

અન્યોઽન્યં તાનિ સર્વાણિ ન પશ્યન્ત્ય્ એવ કિઞ્ચન ।
જડાનીવૈકરાશીનિ બીજાનીવ લગન્ત્ય્ અપિ ॥

વ્યોમાત્મકત્વાલ્ લગનં ન વિદન્તિ પરસ્પરમ્ ।
અપિ ચેતનરૂપાણિ સુપ્તાનીવ નિરન્તરમ્ ॥

સુપ્તાસ્ સ્વપ્નજગજ્જાલસ્વાચારવ્યવહારિણઃ ।
અસુરા નિહતા દેવૈસ્ તે સ્વપ્નજગતિ સ્થિતાઃ ॥

અજ્ઞાનાન્ ન ગતા મુક્તિં નાજાડ્યાજ્ જડતામ્ ઇતાઃ ।
ન દેહવન્તẖ કિં સન્તુ વિના સ્વપ્નજગત્સ્થિતેઃ ॥

સુપ્તાસ્ સ્વપ્નજગજ્જાલસ્વાચારવ્યવહારિણઃ ।
પુરુષા નિહતાḫ પુંભિસ્ તે તથૈવ વ્યવસ્થિતાઃ ॥

એવં યે નિહતા રામ કિં તે કુર્વન્તુ કથ્યતામ્ ।
અજ્ઞત્વાન્ ન ગતા મુક્તિં ચેતનાન્ ન દૃષત્સ્થિતાઃ ॥

સાદ્રિદ્યૂર્વીજનં દૃશ્યમ્ ઇદં સર્વં યથાસ્થિતમ્ ।
ચિરાયાનુભવન્ત્ય્ એતે યથેમે વયમ્ આદૃતાઃ ॥

તેષાં કલ્પજગત્સંસ્થા યથાસ્માકં તથૈવ તાઃ ।
અસ્માકં જાગતી સંસ્થા યથા તેષાં તથૈવ ચ ॥

યે તેષાં સ્વપ્નપુરુષાસ્ ત એવેમે વયં સ્થિતાઃ ।
યે ચ તે રામ સંસારાસ્ તેભ્ય એકમ્ ઇમં વિદુઃ ॥

તે સ્વપ્નપુરુષાસ્ તેષાં સત્યા એવાનુભૂતિતઃ ।
આત્મનો ઽપિ પરસ્યાપિ સર્વગત્વાચ્ ચિદાત્મનઃ ॥

યથા તે સ્વપ્નપુરુષાસ્ સત્યમ્ આત્મન્ય્ અથાપરે ।
તવાપિ સ્વપ્નપુરુષાસ્ સત્યમ્ એવ તથૈવ તે ॥

સ્વસ્વપ્નપુરપૌરા યે ત્વયા દૃષ્ટાસ્ તથૈવ તે ।
સ્થિતાસ્ તત્ર તથાદ્યાપિ બ્રહ્મ સર્વાત્મકં યતઃ ॥

પ્રબોધે ઽપિ હિ વિદ્યન્તે સ્વપ્નભાવા યથાસ્થિતિ ।
તયા સ્થિત્યાનુભૂયન્તે પરં બ્રહ્મતયાથવા ॥

સર્વં સર્વાત્મ સર્વત્ર સર્વદાસ્તિ તથા પરે ।
યથા નકિઞ્ચિદ્ આકાશં ન ક્વચિન્ ન ચ હન્યતે ॥

નિરન્તે પરમાકાશે નિરન્તે વેદનોદયે ।
નિરન્તે ચિત્તસઙ્ઘાતે નિરન્તો જગતાં ગણઃ ॥

પ્રત્ય્ આકાશકલાકોશં પ્રતિ સંસારમણ્ડલમ્ ।
પ્રતિ લોકાન્તરાગારં પ્રતિ દ્વીપં ગિરિં પ્રતિ ॥

પ્રતિ મણ્ડલવિસ્તારં પ્રતિ ગ્રામં પુરં પ્રતિ ।
પ્રતિ જન્તું પ્રતિ ગૃહં પ્રતિ વર્ષં યુગં પ્રતિ ॥

યાવન્તો યે મૃતાẖ કેચિજ્ જીવા મોક્ષવિવર્જિતાઃ ।
સ્થિતાસ્ તે તત્ર તાવન્તસ્ સંસારાḫ પૃથગ્ અક્ષયાઃ ॥

તેષામ્ અન્તર્ જનાસ્ સન્તિ જનં પ્રતિ પુનર્ જનાઃ ।
પુનર્ જનં પ્રતિ જગજ્ જગત્ પ્રતિ પુનર્ જનાઃ ॥

એવમ્ આદ્યન્તરહિત એષ દૃશ્યભ્રમો ભ્રમઃ ।
બ્રહ્મૈવ બ્રહ્મવિત્પક્ષે નાત્રેયત્તાસ્તિ કાચન ॥

કુડ્યે નભસ્ય્ ઉપલકે સલિલે સ્થલે ઽન્તશ્ ચિન્માત્રમ્ અસ્તિ હિ યતસ્ તદ્ અશેષવિશ્વમ્ ।
તદ્ યત્ર તત્ર જગદ્ અસ્તિ કુતો ઽત્ર સઙ્ખ્યા તજ્જ્ઞેષુ તત્ પરમ્ અથાજ્ઞમનસ્સુ દૃશ્યમ્ ॥