મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.217

તતો ઽહમ્ અભિતો ભ્રાન્તસ્ તાદૃશḫ પ્રવિચારયન્ ।
બહુકાલમ્ અસંરુદ્ધસંવિદાકાશતાં ગતઃ ॥

શબ્દં પશ્ચાત્ તમ્ અશ્રૌષમ્ અહં વીણાસ્વનોપમમ્ ।
ક્રમાત્ સ્ફુટપદં જાતં તત આર્યાત્વમ્ આગતમ્ ॥

શબ્દદેશપતદ્દૃષ્ટિર્ દૃષ્ટવાન્ વનિતામ્ અહમ્ ।
પાર્શ્વે કનકનિષ્ષ્યન્દપ્રભયા ભાસિતામ્બરામ્ ॥

આલોલમાલ્યવસનામ્ અલકાકુલલોચનામ્ ।
લોલધમ્મિલ્લવલનામ્ અન્યાં શ્રિયમ્ ઇવાગતામ્ ॥

કાન્તકાઞ્ચનગૌરાઙ્ગીમ્ અઙ્ગસ્થનવયૌવનામ્ ।
વનદેવીમ્ ઇવામોદિસર્વાવયવસુન્દરીમ્ ॥

સા પૂર્ણચન્દ્રવદના પુષ્પપ્રકરહાસિની ।
યૌવનોદ્દામવદના પક્ષ્મલેક્ષણશાલિની ॥

આકાશકોશસદના શશાઙ્કકરસુન્દરી ।
મુક્તાકલાપરચના કાન્તા મદનુસારિણી ॥

સ્વરેણ મધુરેણેમામ્ આર્યામ્ આર્યવિલાસિની ।
પપાઠાકઠિનં વામા મત્પાર્શ્વે મૃદુહાસિની ॥

અસદુદિતરિક્તચેતનસંસૃતિમૃગસરિતિ મુહ્યમાનાનામ્ ।
અવલમ્બનતટવિટપિનમ્ અભિનૌમિ ભવન્તમ્ એવ મુને ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્યાહમ્ આલોક્ય તાં ચારુવચનસ્વનામ્ ।
લલનેયં કિમ્ અનયેત્ય્ અનાદૃત્યૈવ તાં ગતઃ ॥

તતો જગદ્વૃન્દમયીં માયાં સમ્પ્રેક્ષ્ય વિસ્મિતઃ ।
અનાદૃત્યૈવ તાં વ્યોમ્નિ વિહર્તુમ્ અહમ્ ઉદ્યતઃ ॥

તતસ્ તાં તત્કૃતાં ચિન્તામ્ અલમ્ ઉત્સૃજ્ય ખે સ્થિતામ્ ।
જગન્માયાં કલયિતું વ્યોમાત્માહં પ્રવૃત્તવાન્ ॥

યાવત્ તાનિ તથોગ્રાણિ જગન્તિ સકલાનિ ખમ્ ।
શૂન્યમ્ એવ યથા સ્વપ્ને સઙ્કલ્પકથને તથા ॥

ન પશ્યન્તિ ન શૃણ્વન્તિ કદાચિત્ કાનિચિત્ ક્વચિત્ ।
તાનિ કલ્પમહાકલ્પજાતાન્ એકત્ર તાન્ મિથઃ ॥

પ્રમત્તપુષ્કરાવર્તાન્ ઉન્મત્તોત્પાતમારુતાન્ ।
સ્ફુટિતાદ્રીન્દ્રડાક્કારઘટ્ટિતબ્રહ્મમણ્ડપાન્ ॥

જ્વલત્કલ્પાગ્નિવિસ્ફોટસ્ફુટદૈડબિડાસ્પદાન્ ।
પ્રતપદ્દ્વાદશાકારકટુમાર્તાણ્ડમણ્ડલાન્ ॥

લુઠત્સુરપુરવ્રાતવિતતાક્રન્દઘર્ઘરાન્ ।
રણન્મેર્વાદિકટકશ્રેણીનિગરણોદ્ભટાન્ ॥

કલ્પાગ્નિજ્વલનોલ્લાસપટત્પટપટારવાન્ ।
આત્મભ્રંશબૃહત્ક્ષોભક્ષુબ્ધામ્બરમહાર્ણવાન્ ॥

દેવાસુરનરાગારઘર્ઘરાક્રન્દકર્કશાન્ ।
સપ્તાર્ણવમહાપૂરપૂરિતાર્કેન્દુમન્દિરાન્ ॥

ન વિચેતન્તિ કલ્પાન્તાન્ સર્વાણ્ય્ એવ પરસ્પરમ્ ।
એકમન્દિરસંસુપ્તાસ્ સ્વપ્ને રણરયાન્ ઇવ ॥

તત્ર રુદ્રસહસ્રાણિ બ્રહ્મકોટિશતાનિ ચ ।
દૃષ્ટાનિ વિષ્ણુલક્ષાણિ કલ્પવૃન્દાન્ય્ અલં મયા ॥

તત્ર ક્વચિદ્ અનાદિત્યે નિરહોરાત્રભૂતલે ।
અકલ્પયુગવર્ષાન્તે જગદ્વ્યૂહૈẖ ક્ષયોદયઃ ॥

ચિતિ સર્વં ચિતસ્ સર્વં ચિત્ સર્વં સર્વતશ્ ચ ચિત્ ।
ચિત્ સર્વૈકાત્મિકેત્ય્ એતદ્ દૃષ્ટં તત્ર મયાખિલમ્ ॥

ત્વં કા ચિદ્ ઇતિ ચેદ્ વક્ષિ તન્ ન કિઞ્ચિદ્ ઇવાઙ્ગ ચિત્ ।
સા હિ શૂન્યતમા વ્યોમ્નો ન ચ નામ નકિઞ્ચન ॥

તદ્ આકાશમ્ ઇદં ભાતિ જગદ્ ઇત્ય્ અભિશબ્દિતમ્ ।
તેનૈવ શબ્દનભસા સર્વં હિ પરમં નભઃ ॥

દૃશ્યદૃષ્ટિર્ ઇયં ભ્રાન્તિર્ આકાશતરુમઞ્જરી ।
ચિદ્વ્યોમાઙ્ગકમ્ એવેતિ તત્રાહમ્ અનુભૂતવાન્ ॥

બુદ્ધ્યાકાશૈકરૂપેણ વ્યાપિના બોધરૂપિણા ।
તત્રાનન્તે નસઙ્કલ્પમ્ અનુભૂતમ્ ઇદં મયા ॥

બ્રહ્મવ્યોમ જગજ્જાલં બ્રહ્મવ્યોમ દિશો દશ ।
બ્રહ્મવ્યોમ કલાકાલદેશદ્રવ્યક્રિયાદિકમ્ ॥

તત્રાહમ્ ઇવ સંસારશતે સાર્ધે મુનીશ્વરાઃ ।
દૃષ્ટા વસિષ્ઠનામાનો બ્રહ્મપુત્રા મદુત્તમાઃ ॥

બ્રહ્મદ્વાસપ્તતેસ્ ત્રેતાસ્ સર્વા એવ સરાઘવાઃ ।
તત્ર દૃષ્ટં કૃતશતં દ્વાપરાણાં શતં તથા ॥

ભેદોદયેન ચેદ્ દૃષ્ટાસ્ તાસ્ તાસ્ સર્ગદશાસ્ તથા ।
બોધેન ચેત્ તદ્ અત્યચ્છમ્ એકં બ્રહ્મનભસ્ તતમ્ ॥

ભેદબ્રહ્મણિ નામાસ્તિ જગદ્ બ્રહ્મણ્ય્ અથ ત્વ્ ઇદમ્ ।
બ્રહ્મૈવાજમ્ અનાદ્યન્તં તત્ સર્વં ત્વન્મદાદિકમ્ ॥

પાષાણમૌનપ્રતિમં નકિઞ્ચિદ્ અભિશબ્દિતમ્ ।
યત્ તત્ કિઞ્ચિદ્ ઇવોદ્દ્યોતરૂપં બ્રહ્મ જગત્ સ્મૃતમ્ ॥

વિભાત્ય્ અચેત્યચિદ્વ્યોમ્નિ સ્વસત્તૈવ જગત્તયા ।
નિરાકારે નિરાકારા સ્વપ્નાનુભવસન્નિભા ॥

અનન્યદ્ આત્મનો બ્રહ્મ સર્વં ભામાત્રરૂપકમ્ ।
પ્રકાશનમ્ ઇવાલોકẖ કરોતિ ન કરોતિ ચ ॥

તેષુ રામાનુભૂયન્તે જગલ્લક્ષેષુ તત્ર વૈ ।
ઉષ્ણાનિ ચન્દ્રવૃન્દાનિ સૂર્યાશ્ શીતલમૂર્તયઃ ॥

પ્રજાસ્ તમસિ પશ્યન્તિ પશ્યન્ત્ય્ એવ ન તેજસિ ।
ઉલૂકસ્ય સમાચારાસ્ તસ્યૈવ સદૃશસ્વનાઃ ॥

ઇતશ્ શુભેન નશ્યન્તિ યાન્તિ પાપૈસ્ તથા દિવમ્ ।
વિષાશનેન જીવન્તિ મ્રિયન્તે ઽમૃતભોજનૈઃ ॥

યદ્ યથા બુધ્યતે બોધો યથોદેત્ય્ અથ વા સ્વતઃ ।
તથાશુ સ્ફુટતામ્ એતિ સદ્ વાસદ્ વા સદ્ એવ તત્ ॥

વિટપાકારમૂલૌઘદર્શનાદ્ વજ્રશોભિભિઃ ।
ઘૂર્ણતે પુષ્પપત્ત્રાઢ્યૈḫ પાદપૈર્ વ્યોમ્નિ કાનનમ્ ॥

સિકતાḫ પીડિતાસ્ સત્યસ્ સ્રવન્તિ સ્નેહજં રસમ્ ।
શિલાફલહકેભ્યશ્ ચ જાયન્તે કમલાન્ય્ અલમ્ ॥

દારુણ્ય્ અશ્મનિ ભિત્તૌ ચ ચઞ્ચલાસ્ સાલભઞ્જિકાઃ ।
ગૃહાઙ્ગનાભિસ્ સહિતા ગાયન્તિ કથયન્તિ ચ ॥

મેઘાન્ પરિદધત્ય્ ઉચ્ચૈર્ ભૂતાન્ય્ ઉચ્ચૈḫપટાન્ ઇવ ।
પ્રતિવર્ષં વિજાતીયાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે ફલાન્ય્ અગે ॥

સન્નિવેશે ન નિયતૈર્ અઙ્ગાનાં વિવિધાઙ્ગકૈઃ ।
શિરોભિસ્ સર્વભૂતનિ પરિક્રામન્તિ ભૂમિગૈઃ ॥

શાસ્ત્રવેદવિહીનાનિ નિર્ધર્માણ્ય્ એવ કાનિચિત્ ।
યત્કિઞ્ચનૈકકારીણિ તિર્યગ્વત્ ત્રિજગન્ત્ય્ અધઃ ॥

કામસંવિત્તિહીનાનિ નિસ્સ્ત્રીજાતીનિ કાનિચિત્ ।
ભૂતૈસ્ સંશુષ્કહૃદયૈર્ વ્યાપ્તાન્ય્ અશ્મમયૈર્ ઇવ ॥

પવનાશનભૂતાનિ સમરત્નાશ્મકાનિ ચ ।
અજ્ઞાતાર્થાન્ય્ અલુબ્ધાનિ નિર્ગર્ધાનિ ચ કાનિચિત્ ॥

ક્વચિત્ પ્રત્યેકમ્ આત્માનં પશ્યત્ય્ આપ્નોતિ નેતરત્ ।
બહુભૂતકમ્ અપ્ય્ અસ્તિ જગદ્ ઇત્ય્ એકભૂતકમ્ ॥

નખકેશાદિકે યદ્વત્ તદ્વદ્ અન્યત્ર સંસ્થિતિઃ ।
આત્મવત્ સર્વભૂતાનામ્ એકભૂતાત્મભાવના ॥

અનન્તાપારપર્યન્તં શૂન્યમ્ એવ બહુ ક્વચિત્ ।
યન્ ન નસ્ સંવિદ્ આપ્નોતિ તસ્યાન્તે ઽપિ જગત્ પુનઃ ॥

અત્યન્તાબુદ્ધબુદ્ધીનિ મોક્ષશબ્દાર્થદૃષ્ટિષુ ।
દારુયન્ત્રમયાશેષભૂતૌઘાન્ય્ એવ કાનિચિત્ ॥

ઋક્ષચક્રવિહીનાનિ નિષ્કાલકલનાનિ ચ ।
મૂકસઙ્કેતસારાણિ ભૂતજાલાનિ કાનિચિત્ ॥

કાનિચિદ્ વર્જિતાન્ય્ એવ નેત્રશબ્દાર્થસંવિદા ।
વ્યર્થદીપ્તાર્કતેજાંસિ ભૂતાનીત્ય્ એકચિન્તયા ॥

ઘ્રાણસંવિદ્વિહીનાનિ વ્યર્થામોદાનિ કાનિચિત્ ।
મૂકાનિ શબ્દવૈયર્થ્યાચ્ છ્રુતિહીનાનિ કાનિચિત્ ॥

વાક્યસંવિદ્વિહીનત્વાત્ પ્રમૂકાન્ય્ એવ કાનિચિત્ ।
સ્પર્શસંવિદ્વિહીનત્વાદ્ અશ્માઙ્ગાન્ય્ એવ કાનિચિત્ ॥

સંવિન્માત્રમયાન્ય્ એવ દૃષ્ટાન્ય્ અપિ ચ કાનિચિત્ ।
વ્યવહારીણ્ય્ અથાગ્રાહ્યાણ્ય્ એવ નિત્યં પિશાચવત્ ॥

ભૂમયાન્ય્ એકનિષ્ઠાનિ નિષ્પિણ્ડાન્ય્ એવ કાનિચિત્ ।
જગન્તિ વ્યોમરૂપાણિ તાવત્ તત્ર કચન્તિ ખે ॥

કાનિચિદ્ વારિપૂર્ણાનિ વહ્નિપૂર્ણાનિ કાનિચિત્ ।
જગન્તિ વ્યોમરૂપાણિ તાવત્ તત્ર કચન્તિ ખે ॥

ધરાપીઠૈકપૂર્ણેષુ તિષ્ઠન્ત્ય્ અન્યેષુ દેહિનઃ ।
ભેકા ઇવ શિલાકોશે કીટા ઇવ ધરોદરે ॥

જલૈકપરિપૂર્ણેષુ નિરબ્ધ્યુર્વીવનાદ્રિષુ ।
ભ્રમન્ત્ય્ અન્યેષુ ભૂતાનિ નિત્યમ્ એવોગ્રમીનવત્ ॥

અન્યેષ્વ્ અગ્ન્યેકપૂર્ણેષુ જલાદિરહિતાન્ય્ અપિ ।
ભૂતાન્ય્ અગ્નિમયાન્ય્ એવ સ્ફુરન્ત્ય્ અલમ્ અલાતવત્ ॥

અન્યેષ્વ્ અનિલપૂર્ણેષુ ભૂતાન્ય્ અસ્તેતરાણ્ય્ અપિ ।
વાતમાત્રમયાઙ્ગાનિ સ્ફુરન્ત્ય્ અર્જુનવાતવત્ ॥

અન્યેષુ વ્યોમમાત્રાત્મદેહેષુ વ્યોમરૂપિણઃ ।
પ્રાણિનસ્ સન્તિ સર્ગેષ્વ્ અદર્શનવ્યવહારિણઃ ॥

પાતાલપાતિષુ તથામ્બરમ્ ઉત્પતત્સુ તિષ્ઠત્સુ વિભ્રમપરેષ્વ્ અથ દિઙ્મુખેષુ ।
નાનાજગત્સુ કિમ્ ઇવાસ્તિ મયા ન દૃષ્ટં યન્ નામ ચિજ્જલધિચઞ્ચલબુદ્બુદેષુ ॥