મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.216

અનન્તરં નભẖકોશકુટીકોટરકે મુને ।
તવ ધ્યાનાત્ પ્રબુદ્ધસ્ય વૃત્તં વર્ષશતેન કિમ્ ॥

તતો ધ્યાનાત્ પ્રબુદ્ધો ઽહં શ્રુતવાંસ્ તત્ર નિસ્સ્વનમ્ ।
મૃદ્વ્ અવ્યક્તપદં હૃદ્યં ન ચ વાદ્યાન્ ન ગેયતઃ ॥

સ્ત્રીસ્વભાવાદ્ ઇવ મૃદુ મધુરં ચાનિનાદિ ચ ।
સ્વલ્પાઙ્ગત્વાદ્ અનિર્હ્રાદિ મયા તદ્ વાક્યમ્ ઊહિતમ્ ॥

ઇન્દિન્દિરરુતાકારં તન્ત્રીરણનરઞ્જનમ્ ।
ન રોદનં ન પઠનં વંશકોશસમસ્વનમ્ ॥

તદ્ આકર્ણ્યાશુ તત્રેદમ્ અહં ચિન્તિતવાન્ અથ ।
શબ્દકર્ત્રીક્ષણાત્ પશ્યન્ દિશો દશ સવિસ્મયઃ ॥

વ્યોમ્નો ઽયં સિદ્ધસઞ્ચારમાર્ગશૂન્યમ્ અનન્તરમ્ ।
ભાગો યોજનલક્ષાણિ સમતિક્રમ્ય સંસ્થિતઃ ॥

તદ્ ઇહેદૃગ્વિધસ્યાસ્ય કુતશ્ શબ્દસ્ય સમ્ભવઃ ।
શાબ્દિકં ન ચ પશ્યામિ યત્નેનાપિ વિલોકયન્ ॥

અનન્તમ્ ઇદમ્ આશૂન્યં પુરો મે નિર્મલં નભઃ ।
ઇહ ભૂતં પ્રયત્નેન પ્રેક્ષ્યમાણં ન દૃશ્યતે ॥

યદેતિ ચિન્તયિત્વાહં ભૂયો ભૂયો વિલોકયન્ ।
શબ્દેશ્વરં ન પશ્યામિ તદા ચિન્તિતવાન્ ઇદમ્ ॥

આકાશ એવ ભૂત્વાહમ્ આકાશેનૈકતાં ગતઃ ।
આકાશગુણશબ્દાર્થાન્ કરોમ્ય્ આકાશકોશકે ॥

દેહાકાશમ્ ઇદં સ્થાપ્ય ધ્યાનેનેહ યથાસ્થિતમ્ ।
ચિદાકાશવપુર્ વ્યોમ્ના યામ્ય્ ઐક્યં વાર્ ઇવામ્બુના ॥

ચિન્તયિત્વેત્ય્ અહં ત્યક્તું દેહં પદ્માસને સ્થિતઃ ।
આસં સમાધિમ્ આધાતું પુનર્ આમીલિતેક્ષણઃ ॥

ત્યક્ત્વા બાહ્યાન્ અપિ સ્પર્શાન્ ઐન્દ્રિયાન્ આન્તરાન્ અપિ ।
ચિત્તાકાશે ઽહમ્ અભવં સંવિત્સ્પન્દમયાત્મકઃ ॥

ક્રમાત્ તદ્ અપિ સન્ત્યજ્ય બુદ્ધિતત્ત્વપદં ગતઃ ।
સમ્પન્નો ઽહં ચિદાકાશો જગજ્જાલૈકદર્પણઃ ॥

તતસ્ તેન સ્વભાવેન ભૂતવ્યોમૈકતામ્ અહમ્ ।
સમ્પ્રયાતો ઽમ્બુનેવામ્બુ સૌરભં સૌરભેણ વા ॥

સમ્પન્નો ઽથ મહાકાશો વ્યાપ્ય્ અનન્તો ઽથ સર્વગઃ ।
અનાકારો ઽપ્ય્ અનાધારસ્ સર્વાર્થાધારતાં ગતઃ ॥

યાવત્ ત્રૈલોક્યવૃન્દાનિ સંસારાણાં શતાનિ ચ ।
તત્ર બ્રહ્માણ્ડલક્ષાણિ પશ્યામ્ય્ અગણિતાન્ય્ અપિ ॥

પરસ્પરમ્ અદૃષ્ટાનિ મિથẖ ખાન્ય્ અમલાનિ ચ ।
નાનાચારવિચારાણિ શૂન્યાન્ય્ એવ પરસ્પરમ્ ॥

સ્વપ્નરૂપાણિ સુપ્તાનાં તુલ્યકાલં નૃણામ્ ઇવ ।
મહારમ્ભાણ્ય્ અદૃષ્ટાનિ શૂન્યાનિ ચ પરસ્પરમ્ ॥

જાયમાનાનિ નશ્યન્તિ વર્ધમાનાનિ ભૂરિશઃ ।
વર્તમાનાન્ય્ અતીતાનિ ભવિષ્યન્તિ ચ સર્વશઃ ॥

અનેકચિત્તજાતાનિ મહાભિત્તીનિ ખાનિ ચ ।
મનસ્ય્ એવોગ્રરાજ્યાનિ કૃતાનિ વિવિધૈર્ જનૈઃ ॥

નિરાવરણરૂપાણિ તથૈકાવરણાનિ ચ ।
પઞ્ચાવરણરૂપાણિ ષડેકાવરણાનિ ચ ॥

દશાવરણચિત્રાણિ ષોડશાવરણાનિ ચ ।
ચતુર્વિંશત્યાવૃતીનિ ષટ્ત્રિંશત્યાવૃતીનિ ચ ॥

શૂન્યાનિ ભૂતપૂર્ણાનિ પઞ્ચભૂતમયાનિ ચ ।
એકપૃથ્વ્યાદિભૂતાનિ ચતુષ્પૃથ્વ્યાદિકાનિ ચ ॥

ત્રિપૃથ્વ્યાદીનિ ચાન્યાનિ દ્વિપૃથ્વ્યાદીન્ય્ અથાપિ ચ ।
તથા સપ્તમહાભૂતાન્ય્ એકજાતિમયાનિ ચ ॥

ત્વાદૃશાનુભવાભોગવિરુદ્ધાનીદૃશાનિ તુ ।
તથા નિત્યાન્ધકારાણિ સૂર્યાદિરહિતાનિ ચ ॥

તથા મીલિતસર્ગાણિ એકનાથાવૃતાનિ ચ ।
વિલક્ષણપ્રજેશાનિ વિચિત્રાચારવન્તિ ચ ॥

જાત્યન્ધપારમ્પર્યેણ સઙ્કેતાચારવન્તિ ચ ।
તથા નિત્યપ્રકાશાનિ જ્વલિતાગ્નિમયાનિ ચ ॥

તથા જલૈકપૂર્ણાનિ પવનૈકાત્મકાનિ ચ ।
સ્તબ્ધાનિ પરમાકાશે વહન્તિ ચ તથાનિશમ્ ॥

જાયમાનાનિ પુષ્યન્તિ પરિપુષ્ટાનિ ચાભિતઃ ।
તિર્યગ્ ગચ્છન્તિ ચાન્યાનિ મૂકસર્ગમયાન્ય્ અપિ ॥

દેવમાત્રૈકસર્ગાણિ નરમાત્રમયાનિ ચ ।
દૈત્યવૃન્દમયાન્ય્ એવ ક્રિમિનિર્વિવરાણિ ચ ॥

અન્તર્ અન્તસ્ તદન્તશ્ ચ સ્વકોશેષ્વ્ અણુકં પ્રતિ ।
જાતાનિ જાયમાનાનિ કદલીદલપીઠવત્ ॥

પરસ્પરમ્ અદૃષ્ટાનિ નાનુભૂતાનિ વૈ મિથઃ ।
સૈનિકસ્વપ્નજાલાનિ જાતાનીવ મહાન્ત્ય્ અપિ ॥

વિવિધાન્ય્ અપ્ય્ અનન્તાનિ સ્વચ્છાકાશાત્મકાન્ય્ અલમ્ ।
અન્યોઽન્યમ્ અન્યવૃત્તીનિ ન મિથો ઽન્યસ્થિતીનિ ચ ॥

મિથશ્ ચાન્યાન્યશાસ્ત્રાણિ મિથો ઽનન્તાનિ યાનિ ચ ।
અન્યાન્યસન્નિવેશાનિ મિથો ઽન્યાન્યાનિ યાનિ ચ ॥

અન્યોઽન્યં પરલોકાનિ મિથસ્ સિદ્ધપુરાણિ ચ ।
અન્યાદૃશમહાભૂતાન્ય્ અન્યાદૃક્ષગિરીણિ ચ ॥

ત્વાદૃશાનુભવેહાનામ્ અગમ્યાન્ય્ આતતાનિ ચ ।
અસમઞ્જસરૂપાણિ કથ્યમાનાનિ માદૃશૈઃ ॥

અણુવત્ પ્રોહ્યમાનાનિ ચિદાદિત્યાંશુમણ્ડલે ।
પરમાર્થશ્રિયો વ્યોમ્નિ રશ્મિજાલાનિ કુણ્ડલે ॥

કાનિચિત્ તાનિ તાન્ય્ એવ ભૂત્વા ભૂત્વા ભવન્ત્ય્ અલમ્ ।
કાનિચિત્ તાદૃશાન્ય્ એવ જાતાનિ વનપર્ણવત્ ॥

અન્યાન્ય્ અત્રાર્ધસદૃશાન્ય્ અન્યાનિ સદૃશાન્ય્ અપિ ।
કઞ્ચિત્ કાલં સુસદૃશાન્ય્ અન્યાન્ય્ અનઘ કાનિચિત્ ॥

અન્યાન્ય્ અજ્ઞાતકાલાનિ યદૃચ્છાવશતસ્ સ્વયમ્ ।
જાયમાનાનિ પુષ્યન્તિ સુસ્થિરાણિ સ્થિતાનિ ચ ॥

ફલાનિ તાન્ય્ અનન્તાનિ પરમાર્થમહાતરોઃ ।
અનન્યાન્ય્ એવ ચાન્યાનિ તન્મયાન્ય્ એવ વૈ તતઃ ॥

કાનિચિત્ સ્વલ્પકલ્પાનિ દીર્ઘકલ્પાનિ કાનિચિત્ ।
અન્યાન્ય્ અનિયતં ભૂરિ નિયતં ભૂરિ કાનિચિત્ ॥

તાનિ શૂન્યત્વજાલાનિ પરમાકાશકોશકે ।
અપરિજ્ઞાતકાલાનિ દૃઢાન્ય્ અજ્ઞાતદોષકે ॥

અબ્ધ્યર્કાકાશમેર્વાદિશતૈર્ આવલિતાન્ય્ અલમ્ ।
ચિચ્ચમત્કારખે સ્વપ્નજાલાન્ય્ આભાન્તિ ચાબિલમ્ ॥

અનુભૂતેર્ ભ્રમાત્મત્વાત્ કારણાનામ્ અભાવતઃ ।
પૃથ્વ્યાદીનામ્ અહેતૂનામ્ અત્યન્તં સન્ત્ય્ અસન્તિ ચ ॥

મૃગતૃષ્ણામ્બુભરવદ્ દ્વિચન્દ્રવ્યોમવર્ણવત્ ।
સમ્પન્નાનિ ન સત્યાનિ સત્યાન્ય્ અપ્ય્ અનુભૂતિતઃ ॥

ચિત્સઙ્કલ્પનભસ્ય્ એવ ભાસમાનાનિ ભૂરિશઃ ।
વાસનાવાતનુન્નાનિ વિનુન્નાન્ય્ આત્મચેષ્ટિતૈઃ ॥

સુરાસુરાદિમષકાન્ય્ આકાશોડુમ્બરદ્રુમે ।
ફલાનિ રસપૂર્ણાનિ ઘૂર્ણમાનાનિ મારુતૈઃ ॥

અભિજાતસ્વભાવસ્ય સર્વારમ્ભકરસ્ય ચ ।
શુદ્ધચિત્તત્ત્વબાલસ્ય સઙ્કલ્પનગરાણિ ખે ॥

ત્વમ્ અહં સ ઇદં ચેતિ ધિયાચલદૃઢાન્ય્ અલમ્ ।
સમ્પન્નાન્ય્ અર્કદીપ્ત્યેવ પઙ્કક્રીડનકાનિ ચ ॥

ધૃતાનિ રસશાલિન્યા નિયત્યા નિત્યતૃપ્તયા ।
વનાન્ય્ ઉગ્રફલાનીવ વસન્તરસલેખયા ॥

મહાકર્તૄણ્ય્ અકર્તૄણિ ન કૃતાન્ય્ એવ ખાનિ ચ ।
સ્વયંસમ્પન્નરૂપાણિ ચિદ્વ્યોમ્નૈવ કૃતાનિ ચ ॥

પરમાર્થમયાન્ય્ એવ તદન્યત્વોદિતાનિ ચ ।
અલબ્ધાન્ય્ એવ લબ્ધાનિ સદાસન્ત્ય્ એવ સન્તિ ચ ॥

ચતુર્દશદશૈકાદિવિધભૂતગણાનિ ચ ।
પુનસ્ તાન્ય્ એવ તાન્ય્ અન્તર્ અન્યાન્ય્ અન્યાન્ય્ અથો બહિઃ ॥

નરકસ્વર્ગપાતાલબન્ધુમિત્રમયાન્ય્ અપિ ।
મહારમ્ભમયાન્ય્ એવ શૂન્યાનિ પરમાર્થતઃ ॥

ક્ષીરામ્બુધેર્ જલાનીવ સ્નેહસારાણિ સર્વતઃ ।
તરઙ્ગભઙ્ગુરાણ્ય્ અન્તર્ બહિશ્ ચાવૃત્તિમન્તિ ચ ॥

આભાસમાત્રરૂપાણિ તેજાંસ્ય્ આત્મવિવસ્વતઃ ।
જાતાનીવ સ્વતસ્ તાનિ સ્પન્દનાનિ નભસ્વતઃ ॥

વૃક્ષરૂપાણિ પત્ત્રાણાં બુદ્ધ્યહઙ્કારચેતસામ્ ।
અસતામ્ અપ્ય્ અસન્ત્ય્ એવ સ્વપ્નો ઽન્યસ્થો નૃણામ્ ઇવ ॥

પુરાણવેદસિદ્ધાન્તકલ્પનાતલ્પપાલિષુ ।
ઘનનિદ્રાણિ સુપ્તાનિ બિભ્રન્તિ શવતામ્ ઇવ ॥

પરમાર્થમહારણ્યે ચિદ્ગન્ધર્વકૃતાણિ ખે ।
સૂર્યદીપકદીપ્તીનિ ગૃહાણિ ગહનાન્ય્ અતિ ॥

પ્રજાયમાનાનિ નભસ્ય્ અનન્તે વિશીર્યમાણાનિ ચ નિર્નિમિત્તમ્ ।
તદા ત્વ્ અહં તૈમિરિકાક્ષદૃષ્ટકેશોણ્ડુકાનીવ જગન્ત્ય્ અપશ્યમ્ ॥