મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.211

જગન્નામ નભસ્ સ્વચ્છં સદ્ બ્રહ્મ નભસિ સ્થિતમ્ ।
નભો નભસિ ભાતીદં જગચ્છબ્દાર્થ ઇત્ય્ અજમ્ ॥

ત્વમ્ અહં જગદ્ ઇત્યાદિશબ્દાર્થૈર્ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ ।
શાન્તં સમસમાભાસં સ્થિતમ્ અસ્થિતમ્ એવ સત્ ॥

સમુદ્રગિરિમેઘોર્વીવિસ્ફોટમયમ્ અપ્ય્ અજમ્ ।
કાષ્ઠમૌનવદ્ એવેદં જગદ્ બ્રહ્માવતિષ્ઠતે ॥

દ્રષ્ટાદ્રષ્ટૈવ દૃશ્યસ્યાભાવાત્ સ્વાત્મનિ સંસ્થિતઃ ।
કર્તાકર્તૈવ કર્તવ્યાભાવતẖ કરણાદ્ ઋતે ॥

ન જ્ઞત્વં ન ચ કર્તૃત્વં ન જડત્વં ન ભોક્તૃતા ।
ન શૂન્યતા ન ચાર્થત્વમ્ ઇહ નાપિ નઞર્થતા ॥

શિલાજઠરવત્ સત્યં ઘનમ્ એકમ્ અજં તતમ્ ।
સર્વં શાન્તમ્ અનાદ્યન્તમ્ એકં વિધિનિષેધયોઃ ॥

મરણં જીવિતં સત્યમ્ અસત્યમ્ અશુભં શુભમ્ ।
સર્વમ્ એકમ્ અજં વ્યોમ વીચિજાલં જલં યથા ॥

વિદ્ભાગ એવ દૃશ્યત્વં દ્રષ્ટૃત્વં ચૈવ ગચ્છતિ ।
એતચ્ ચ કલ્પનં સ્વપ્નપુરાદિષ્વ્ અનુભૂયતે ॥

એવમ્ અચ્છં પરાકાશે સ્વપ્નપત્તનવજ્ જગત્ ।
ભાતિ પ્રથમમ્ એવેદં બ્રહ્મૈવેત્થમ્ અતસ્ સ્થિતમ્ ॥

તદ્ ઇદં તાદૃશં વિદ્ધિ સર્વં સર્વાત્મકં ચ યત્ ।
દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વિદો મધ્યમ્ અનઙ્કિતમ્ ॥

ચિદ્વ્યોમ્નશ્ શાન્તશાન્તસ્ય મધ્યમ્ એવૈવમ્ આસ્થિતમ્ ।
જગત્તયેવ સલિલમ્ એવોર્મ્યાદિતયા યથા ॥

યદ્ ઉદેત્ય્ ઉદિતં યચ્ ચ યચ્ ચ નોદેતિ નોદિતમ્ ।
દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વિદો મધ્યાન્ ન ભેદિ તત્ ॥

અતẖ કિલાસ્ય સર્ગસ્ય કારણં શશશૃઙ્ગવત્ ।
પ્રયત્નેનાપિ ચાન્વિષ્ટં ન કિઞ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે ॥

યદ્ અકારણકં ભાતિ તદ્ અભાતં ભ્રમાત્મકમ્ ।
ભ્રમસ્યાસત્યરૂપસ્ય સત્યતા કથમ્ ઉચ્યતે ॥

કારણેન વિના કાર્યં કિલ કિં નામ વિદ્યતે ।
યદ્ અપુત્રસ્ય સત્પુત્રદર્શનં સ ભ્રમો ન સત્ ॥

યસ્ ત્વ્ અકારણકો ભાતિ સ સ્વભાવો વિજૃમ્ભતે ।
સર્વરૂપેણ સઙ્કલ્પગન્ધર્વનગરાદિવત્ ॥

દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ ક્ષણાન્ મધ્યં વિદો વપુઃ ।
સ્વરૂપમ્ અજહત્ ત્વ્ એવ રાજતે ઽર્થવિવર્તવત્ ॥

બોધ એવ કચત્ય્ અર્થરૂપેણ સ ચ ખાદ્ અણુઃ ।
દૃષ્ટાન્તો ઽત્રાનુભૂતો ઽન્તસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પપર્વતઃ ॥

વિદ્યતે વટબીજે ઽન્તર્ યથા ભાવી મહાદ્રુમઃ ।
પરમાણૌ તથા સર્ગો બ્રહ્મન્ કસ્માન્ ન વિદ્યતે ॥

યત્રાસ્તિ બીજં તત્ર સ્યાચ્ છાખા વિતતરૂપિણી ।
જન્યતે કારણૈસ્ સા ચ વિતતા સહકારિભિઃ ॥

સમસ્તભૂતપ્રલયે બીજમ્ આકારિ કિં ભવેત્ ।
સહકાર્ય્ અથ કિં તસ્ય જાયતે યદ્વશાજ્ જગત્ ॥

યત્ તુ બ્રહ્મ પરં શાન્તં કા તત્રાકારકલ્પના ।
પરમાણુત્વયોગો ઽપિ નાત્ર કેવાત્ર બીજતા ॥

કારણસ્યેતિ બીજસ્ય સત્યાસત્યૈકકારિણઃ ।
અસમ્ભવાજ્ જગત્સત્તા કથં કેન કુતẖ ક્વ વા ॥

જગદ્ આસ્તે પરસ્યાણોર્ અન્તર્ ઇત્ય્ અપિ નોચિતમ્ ।
સાર્ષપે કણકે મેરુર્ આસ્ત ઇત્ય્ અજ્ઞકલ્પના ॥

સતિ બીજે પ્રવર્તન્તે કાર્યકારણદૃષ્ટયઃ ।
નિરાકારસ્ય કિં બીજં ક્વ જન્યજનકક્રમઃ ॥

અતો યત્ પરમં તત્ત્વં તદ્ એવેદં જગત્ સ્થિતમ્ ।
નેહ પ્રજાયતે કિઞ્ચિન્ ન ચ કિઞ્ચન નશ્યતિ ॥

ચિદાકાશશ્ ચિદાકાશે હૃદિ ચિત્ત્વાજ્ જગદ્ભ્રમમ્ ।
અશુદ્ધવદ્ ઇવાશુદ્ધે શુદ્ધશ્ શુદ્ધે પ્રપશ્યતિ ॥

સ્વમ્ એવ ભાસતે તસ્ય રૂપં સ્પન્દ ઇવાનિલે ।
સર્ગશબ્દાર્થકલના નેહ કાશ્ચન સન્તિ નઃ ॥

યથા શૂન્યત્વમ્ આકાશે દ્રવત્વં ચ યથા જલે ।
અનન્યાત્મમયે શુદ્ધા સર્ગતેયં તથાત્મનિ ॥

ભારૂપમ્ ઇદમ્ આશાન્તં જગદ્ બ્રહ્મૈવ નસ્ તતમ્ ।
અનાદિનિધનં સત્યં નોદેતિ ન ચ નશ્યતિ ॥

દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ ક્ષણાન્ મધ્યે વિદો વપુઃ ।
યત્ તજ્ જગદ્ ઇતીવેદં વ્યોમાત્માત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્ ॥

યથા સ્પન્દો ઽનિલે તોયે દ્રવત્વં વ્યોમ્નિ શૂન્યતા ।
તથા જગદ્ ઇદં ભાતમ્ અનન્યત્ ત્વ્ ઇદમ્ આત્મનિ ॥

સંવિન્નભો નનુ જગન્નભ ઇત્ય્ અનઙ્કમ્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્ અનસ્તમયોદયાઙ્કમ્ ।
તત્રાઙ્ગભૂતમ્ અખિલં તદનન્યદ્ એવ શૂન્યં નિરસ્તકલનો ઽમ્બરશાન્તમ્ આસ્સ્વ ॥