મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.209

બોધો જગદ્ ઇવાભાતિ મુને યેન ક્રમેણ હે ।
તં ક્રમેણ ક્રમં બ્રૂહિ ભૂયો ઽબોધનિવૃત્તયે ॥

દક્ષસ્યેવ વિમૂઢસ્ય યદ્ દૃષ્ટૌ તત્ સ્વચેતસિ ।
યન્ ન દૃષ્ટં ન તચ્ ચિત્તે ભવત્ય્ અલ્પતરસ્મૃતેઃ ॥

ભવ્યḫ પશ્યતિ શાસ્ત્રાર્થમ્ એવ પૂર્વાપરાન્વિતમ્ ।
ન દૃષ્ટિવિષયં વસ્તુ યત્ પશ્યતિ કરોતિ તત્ ॥

ભવ્યાનુષ્ઠાનનિષ્ઠસ્ સઞ્ શાસ્ત્રાર્થૈકમના મુનિઃ ।
ભૂત્વોપદેશં ત્વમ્ ઇમં શૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ॥

ઇયં દૃશ્યભરભ્રાન્તિર્ નન્વ્ અવિદ્યેતિ યોચ્યતે ।
વસ્તુતો વિદ્યતે નૈષા તાપનદ્યાં યથા પયઃ ॥

ઉપદેશ્યોપદેશાર્થમ્ એનાં મદુપરોધતઃ ।
સત્યામ્ ઇવ ક્ષણં તાવદ્ આશ્રિત્ય શ્રૂયતામ્ ઇદમ્ ॥

કુત એષા કથં ચેતિ વિકલ્પાન્ અનુદાહરન્ ।
નેદમ્ એષા ન ચાસ્તીતિ સ્વયં જ્ઞાસ્યસિ બોધતઃ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સર્વં સર્વવિકારાઢ્યં કલ્પાન્તે તદ્ વિનશ્યતિ ॥

અસ્ય ભાગવિભાગાત્મા નાશો ઽવશ્યમ્ અવારિતઃ ।
બિન્દુના બિન્દુનામ્ભોધેર્ ઉદ્ધૃતસ્યાસ્તિ હિ ક્ષયઃ ॥

એવં સ્થિતે દ્રવ્યનાશે બ્રહ્મણસ્ તન્મયત્વતઃ ।
નાનન્તત્વં ન ચાસ્તિત્વં ન ચૈતત્ સમ્ભવત્ય્ અલમ્ ॥

મદશક્તિર્ ઇવ જ્ઞાનમ્ ઇતિ નાસ્માસુ સિધ્યતિ ।
દેહાવજ્ઞાનતો ઽસ્માકં સ્વપ્નવત્ તન્ ન તત્ત્વતઃ ॥

નશ્યત્ય્ એતિ ચ દૃશ્યશ્રીસ્ સૈવાન્યૈવ નવૈવ વા ।
ઇત્થં ભવેત્ સમુચિતં કૃતં શાસ્ત્રં ન ચાન્યથા ॥

સૈવૈતીત્ય્ અસમુલ્લેખં કથં નષ્ટસ્ય સમ્ભવઃ ।
તદ્રૂપાન્યેતિ યુક્તં સ્યાદ્ અનુભૂતાર્થગા વયમ્ ॥

સૈવ વ્યોમતયૈવાસીદ્ ઇત્ય્ અસત્ સૈવ સા કથમ્ ।
તથૈવ વ્યોમસંસ્થા ચેન્ નાશં તર્હિ ન સા ગતા ॥

કાર્યકારણયોર્ એકરૂપતૈવં યદા તદા ।
કાર્યકારણતાભાવાદ્ ઐક્યમ્ એવાસ્મદાગમઃ ॥

શૂન્યં ત્વ્ અનુપલમ્ભત્વં યદ્ ગતં નષ્ટમ્ એવ તત્ ।
અન્યસ્ તર્હિ ભવેન્ નાશẖ કીદૃશẖ કિલ કથ્યતામ્ ॥

નષ્ટં ભૂયસ્ તદ્ ઉત્પન્નમ્ ઇતિ તત્ પ્રત્યયો ઽત્ર કઃ ।
નશ્યત્ય્ અવશ્યં તેનેદં પુનર્ અન્યત્ પ્રવર્તતે ॥

મધ્યમધ્યોદ્યદુત્સેધફલાદ્યવયવૈકિકા ।
આદાહં બીજસત્તાસ્તિ કાર્યકારણતા કુતઃ ॥

દેશકાલક્રિયાત્મૈકં યથાદૃષ્ટમ્ ઇહ સ્થિતમ્ ।
બીજમ્ એવૈકકમ્ અતો ન ઘટḫ પટકાર્યકૃત્ ॥

સર્વદર્શનવિશ્રાન્તે નામ્નિ ભેદો ન વસ્તુનિ ।
પરમાર્થમયે તેન વિવાદેન કિમ્ અત્ર નઃ ॥

ઇદં શાન્તમ્ અનાદ્યન્તં તદ્રૂપત્વાદ્ વિચારતઃ ।
વ્યોમાભં બોધતામાત્રમ્ અનુભૂતિપ્રમાણતઃ ॥

યથૈતન્ નાનુભૂતં સદ્ યથૈતન્ નાનુભૂયતે ।
યથૈતત્ સિદ્ધિમ્ આપ્નોતિ તદ્ ઇદં કથ્યતે ક્રમાત્ ॥

મહાકલ્પાન્ત ઉન્નષ્ટે સર્વસ્મિન્ દૃશ્યમણ્ડલે ।
આમહાદેવપર્યન્તં સમનોબુદ્ધિકર્મણિ ॥

વ્યોમન્ય્ અપિ શમં યાતે કાલે ઽપ્ય્ અકલિતસ્થિતૌ ।
વાયાવ્ અપિ ક્વાપિ ગતે તેજસ્ય્ અત્યન્તમ્ અસ્થિતે ॥

તમસ્ય્ ઉપગતે ધ્વંસં વાર્યાદૌ સુચિરં ક્ષતે ।
અલમ્ અન્તમ્ અનુપ્રાપ્તે સર્વશબ્દાર્થસઞ્ચયે ॥

શિષ્યતે શાન્તબોધાત્મ સદ્ અચ્છં બોધ્યવર્જિતમ્ ।
અનાદિનિધનં બોધ્યં કિમ્ અપ્ય્ અમલમ્ અવ્યયમ્ ॥

અવાચ્યમ્ અનભિવ્યક્તમ્ અતીન્દ્રિયમ્ અનામકમ્ ।
સર્વભૂતાત્મકં શૂન્યં સદ્ અસચ્ ચ પરં પદમ્ ॥

તન્ ન વાયુર્ ન ચાકાશં ન બુદ્ધ્યાદિ ન શૂન્યકમ્ ।
ન કિઞ્ચિદ્ અથ સર્વાત્મ કિમ્ અપ્ય્ અન્યત્ પરં નભઃ ॥

તદ્વિદા તત્પદસ્થેન તન્ મુક્તેનાનુભૂયતે ।
અન્યૈẖ કેવલમ્ આમ્નાતૈર્ આગમૈર્ એવ વર્ણ્યતે ॥

ન કાલો ન તમો નાત્મા ન સન્ નાસન્ ન દેશદિક્ ।
ન મધ્યમ્ એતયોર્ નાન્તો ન બોધો નાપ્ય્ અબોધિતમ્ ॥

કિમ્ અપ્ય્ એતદ્ અત્યચ્છં ચ બુધ્યતે બોધપારગૈઃ ।
શાન્તસંસારવિસરૈḫ પરાં ભૂમિમ્ ઉપાગતૈઃ ॥

પ્રતિષિદ્ધા મયૈતે તુ યે ઽર્થાસ્ સર્વે ઽત્ર તે સ્થિતાઃ ।
અસ્મદ્બુદ્ધ્યાપરિચ્છેદ્યાસ્ સોમ્યામ્બોધેર્ ઇવોર્મયઃ ॥

યથાસ્થિતં સ્થિતાસ્ સર્વે ભાવાસ્ તત્ર તથા યથા ।
અનુત્કીર્ણા મહાસ્તમ્ભે વિવિધાસ્ સાલભઞ્જિકાઃ ॥

એવં તત્ર સ્થિતાસ્ સર્વે ભાવાસ્ તત્ર ન ચ સ્થિતાઃ ।
અસર્વાત્મૈવ સર્વાત્મ તદ્ એતદ્ અતદ્ એવ ચ ॥

પદં યથૈતત્ સર્વાત્મ સર્વાર્થપરિવર્જિતમ્ ।
યથાવત્ તત્ પ્રપશ્યન્તિ તત્રૈકપરિણામિનઃ ॥

સર્વાર્થાસ્તમયે જાતે સર્વાર્થરહિતં પદમ્ ।
સર્વાર્થપરિપૂર્ણં ચ તદ્ આદ્યં પરિદૃશ્યતે ॥

તવ તાવન્ મહાબુદ્ધે સર્વાર્થોપશમાત્મકમ્ ।
ન સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં સંશયો ઽત્ર નિદર્શનમ્ ॥

યḫ પ્રબુદ્ધો નિરાભાસં પરમ્ આભાસમ્ આગતઃ ।
સ્વસ્થાન્તẖકરણશ્ શાન્તસ્ તં સ્વભાવં સ પશ્યતિ ॥

અયં ત્વમ્ અહમ્ ઇત્યાદિસ્ ત્રિકાલગજગદ્ભ્રમઃ ।
તત્રાસ્તિ હેમપિણ્ડે ઽન્તર્ ઇવ રૂપકજાલકમ્ ॥

હેમપિણ્ડાદ્ યથા ભાણ્ડજાલં નાનુપલભ્યતે ।
તથા ન લભ્યતે ભિન્નં પરમાર્થઘનાજ્ જગત્ ॥

સર્વદૈવાપિ ભિન્નાત્મા સ્વાઙ્ગભૂતોપલમ્ભદૃક્ ।
સજગચ્ ચાજગચ્ ચૈતદ્ ધેમેવાઙ્ગદરૂપકમ્ ॥

રિક્તં દેશાદિશબ્દાર્થૈર્ દેશકાલક્રિયાત્મકમ્ ।
યથાસ્થિતમ્ ઇદં તત્ર સર્વમ્ અસ્તિ ન ચાસ્તિ ચ ॥

યથોર્મ્યાદિ સમે તોયે ચિત્રં ચિત્રકૃદીહિતે ।
ભાણ્ડવૃન્દમ્ અયḫપિણ્ડે તથેદં બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ॥

યથૈતદ્ અત્ર નો ભિન્નં નાભિન્નં નાસ્તિ ચાસ્તિ ચ ।
નિત્યં તન્મયમ્ એવાચ્છં શાન્તે શાન્તમ્ ઇદં તથા ॥

અનિખાતૈવ ભાતીયં ત્રિજગત્સાલભઞ્જિકા ।
સુરસસ્યૈવ દૃશ્યત્વમ્ ઇતા બ્રહ્મણિ દારુણિ ॥

નિખાતા દૃશ્યતાં યાન્તિ સ્તમ્ભસ્થાસ્ સાલભઞ્જિકાઃ ।
અખાતા એવ ભાન્ત્ય્ અત્ર ત્રિજગત્સાલભઞ્જિકાઃ ॥

અસ્મિન્ન્ અક્ષોભ્ય એવાન્તસ્ તરઙ્ગાસ્ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ ।
સરસ્ય્ અતિરસે ભાન્તિ ચિદ્ઘનામૃતવૃષ્ટયઃ ॥

અવિભાગે વિભાગસ્થા અક્ષોભે ક્ષુભિતા ઇવ ।
અવિભાતા વિભાન્તીવ ચિદ્ઘને સૃષ્ટિવૃષ્ટયઃ ॥

પરમાણૌ પરમાણાવ્ અત્ર સંસારમણ્ડલમ્ ।
વિભાતિ ભાસુરારમ્ભૈર્ અપિ ભાતિ ન કિઞ્ચન ॥

આકાશકાલપવનાદિપદાર્થજાતમ્ અપ્ય્ અઙ્ગમ્ અઙ્ગરહિતસ્ય તદ્ અપ્ય્ અનઙ્ગમ્ ।
સર્વાત્મકં સકલભાવવિકારશૂન્યમ્ અપ્ય્ એતદ્ આહુર્ અજરં પરમાત્મતત્ત્વમ્ ॥